ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સા તદાલોક્ય ભર્તૃભાવભયાતુરા । લતા પરશુકૃત્તેવ મૂર્છિતા પતિતા ભુવિ
આવી રીતે બોલીને, એ દૃશ્ય જોઈને અને પતિની સ્થિતિના ભયથી વ્યાકુળ થઈ, એ લતા કાપી પડે તેમ બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગઈ.
વિદૂરથો ઽપિ નિર્જાનુઃ પ્રહરન્ન્ એવ વિદ્વિષિ । પપાત સ્યન્દને ઽપ્ય્ આશુ છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ
વિદૂરથ પણ, ઘૂંટણ કપાઈ ગયા છતાં દુશ્મન પર પ્રહાર કરતા કરતા, મૂળ કપાયેલા વૃક્ષની જેમ ઝડપથી રથ પર પડી ગયા.
પતન્ન્ એવૈષ સૂતેન રથેનૈવાપવાહિતઃ । યદા તદાહતિં તસ્ય કણ્ઠે ઽદાત્ સિન્ધુર્ ઉદ્ધતઃ
જ્યારે તે પડી રહ્યો હતો, ત્યારે રથચાલકે તેને રથમાં બેસાડીને લઈ ગયો; એ સમયે ઉગ્ર ઘોડાએ તેની ગળામાં જોરદાર લાફો માર્યો.
અર્ધવિચ્છિન્નકણ્ઠો ઽસાવ્ અનુયાતો ઽથ સિન્ધુના । સ્યન્દનેનાવિશત્ સદ્મ પદ્મમ્ એવેન્દિરા યથા
આધો કપાયેલો ગળો લઈને, પછી ઘોડો તેના પાછળ દોડ્યો અને તે રથમાં બેસી મહેલમાં ગયો, જેમ લક્ષ્મી કમળમાં પ્રવેશે છે.
સરસ્વતીપ્રભાવાઢ્યં તત્ પ્રવેષ્ટુમ્ અસૌ ગૃહમ્ । નાશકન્ મષકો મત્તો મહાજ્વાલાન્તરં યથા
સરસ્વતીજીની શક્તિથી ભરેલું એ ઘર, તે નશામાં ચૂર મચ્છર જેમ અગ્નિની જ્વાળામાંથી પસાર થઈ શકતો નથી, તેમ એ ઘરમાં પ્રવેશી શક્યો નહીં.
ખડ્ગાવકૃત્તગલગર્તગલત્સવાતરક્તચ્છટાચ્છુરિતવસ્ત્રતનુત્રગાત્રમ્ । તત્યાજ તં ભગવતીમ્ અભિતો ગૃહાન્તસ્ સૂતઃ પ્રવિશ્ય મૃતિતલ્પતલે ગતારિમ્
તલવારથી કપાયેલા ગળાની ખાડમાંથી લોહી વહી રહ્યું હતું, કપડાં લાલ લોહીથી રંજાઈ ગયા હતા, એ દેહે રથચાલકે તેને દેવીની પાસે મૂકી દીધો, પછી ઘરમાં જઈ મૃત્યુશૈયા પર પડ્યો અને દુશ્મનથી છૂટકારો પામ્યો.
હતો રાજા હતો રાજા પ્રતિરાજેન સંયુગે । ઇતિ શબ્દે સમુદ્ભૂતે રાષ્ટ્રમ્ આસીદ્ ભયાકુલમ્
યુદ્ધમાં વિરોધી રાજાએ આપણા રાજાને મારી નાખ્યો, આવી દહેશતભરી હાક પડતાં આખું રાજ્ય ભયથી ભરાઈ ગયું.
ભાણ્ડોપસ્કરભારાઢ્યવિદ્રવત્સકલપ્રજમ્ । સાક્રન્દાર્તકલત્રાઢ્યદ્રવન્નાગરં દુર્ગમમ્
લોકો પોતાનું ઘરવખર અને સામાન લઈને ભાગવા લાગ્યા; રડતી સ્ત્રીઓથી ભરેલું શહેર પણ એક ભાગતું કિલ્લો બની ગયું.
પલાયમાનસાક્રન્દમાર્ગાહૃતવધૂગણમ્ । અન્યોઽન્યલુણ્ઠનવ્યગ્રલોકલગ્નમહાહવમ્
જ્યારે બધા ભાગી રહ્યા હતા, ત્યારે રસ્તાઓ પર રડવાનો અવાજ ગૂંજતો હતો, સ્ત્રીઓ ખેંચાઈ જતી હતી અને લોકો એકબીજાને લૂંટવામાં વ્યસ્ત હતા.
પરરાષ્ટ્રજનાનીકતાણ્ડવોલ્લાસનારવમ્ । નિરધિષ્ઠિતમાતઙ્ગહયચારપતજ્જનમ્
પરરાજ્યના સૈનિકો વિજયના નૃત્ય સાથે ગર્જના કરતા હતા અને શહેરમાં હવે રાજા, હાથી, ઘોડા, ગુપ્તચર કે દૂત કોઈ જ બાકી રહ્યો નહોતો.
કવાટપાટનોડ્ડીનકોશોત્થારવઘર્ઘરમ્ । લુણ્ઠિતાસઙ્ખ્યકૌશેયપ્રાવૃતારિભટોદ્ભટમ્
દરવાજા ધડાધડ ખૂલી રહ્યા હતા, ખજાનાના પેતારા ખોલાવાની ગર્જના સંભળાતી હતી, અને દુશ્મન સૈનિકો અનેક લૂંટાયેલા રેશમી કપડાંમાં લપેટાયેલા ગભરાટમાં દોડતા હતા.
ક્ષુરિકોત્પાટિતાર્દ્રાન્ત્રમૃતરાજગૃહાઙ્ગનમ્ । રાજાન્તઃપુરવિશ્રાન્તચણ્ડાલશ્વપચોત્કરમ્
રાજમહેલના ઓટલામાં મૃતદેહોની આંતરડીઓ છરીથી ફાડી કાઢવામાં આવી હતી અને રાજમહેલના અંદરના ભાગમાં ચંડાળ અને શ્વપચોના ઢગલા પડેલા હતા.
ગૃહાપહૃતભોજ્યાન્નભોજનોન્મુખપામરમ્ । સહેમભારચૌરૌઘપાદાહતરુદચ્છિશુ
ઘરેથી ખાવાનું ચોરી જતાં સામાન્ય લોકો ભૂખ્યા બેઠા હતા અને સોનાથી ભરેલા ચોરોના ટોળાંના પગ નીચે બાળકોના અંગો કચડાઈને જમીન પર પડેલા હતા.
અપૂર્વતરુણાક્રાન્તકેશાન્તઃપુરિકાઙ્ગનમ્ । ચૌરહસ્તચ્યુતાનર્ઘરત્નદન્તુરમાર્ગદિક્
અજાણ્યા યુવાનોના હુમલાથી મહેલની યુવતીઓના વાળ બગડી ગયા હતા અને રસ્તાઓ પર ભાગતા ચોરોના હાથમાંથી અમૂલ્ય રત્નો છૂટી પડ્યા હતા.
હયેભરથસઙ્ઘટ્ટવ્યગ્રસામન્તમણ્ડલમ્ । અભિષેકોદ્યમાદેશપરમન્ત્રિપુરસ્સરમ્
ઘોડા અને રથોની અથડામણથી ગભરાયેલાં રાજાના વફાદારોની ભીડમાં, રાજતિલકની તૈયારી માટે મુખ્ય મંત્રીઓ આગળ આગળ હતા.
રાજધાનીવિનિર્માણસાનુસ્થસ્થપતીશ્વરમ્ । કૂપવાતાયનશ્વભ્રનિપતદ્રાજવલ્લભમ્
રાજધાનીના નિર્માણ માટે ઢોળાણ પર મુખ્ય શિલ્પીઓ ઊભા હતા, અને રાજાના પ્રિયપાત્રો કૂવા, બારી અને છજાંમાંથી પડી રહ્યા હતા.
જયશબ્દશતોદ્ઘોષસિન્ધુરાજન્યનિર્ભરમ્ । અસઙ્ખ્યનિજરાજૌઘવૃતસિન્ધુકૃતસ્થિતિમ્
વિજયના નાદથી ગુંજતું, અણગણ્ય યોદ્ધાઓથી ભરેલું અને પોતાના અનેક રાજાઓની સેના દ્વારા ઘેરાયેલું એ શહેર દરિયા જેવું અડગ ઊભું હતું.
ગ્રામાન્તરસમાક્રાન્તવિદ્રવદ્રાજવલ્લભમ્ । મણ્ડલાન્તરસઞ્જાતનગરગ્રામલુણ્ઠનમ્
ગામો કબજામાં આવતા રાજાના પ્રિયપાત્રો ભાગી રહ્યા હતા, અને પડોશી પ્રદેશોમાં શહેરો તથા ગામડાંઓની લૂંટફાટ વધી ગઈ હતી.
અનન્તચૌર્યમૌખર્યરુદ્ધમાર્ગગમાગમમ્ । મહાનુભાવવૈધુર્યસનીહારદિનાતપમ્
અનંત ચોરી અને કર્કશ બોલચાલથી રસ્તાઓ બંધ થઈ ગયા હતા, અને મહાન અને શક્તિશાળી લોકોના તેજથી, જેમ કે મણિ ઝગમગાવે છે તેમ, દિવસની તાપ વધુ વધી ગઈ હતી.
મૃતબન્ધુજનાક્રન્દૈર્ શ્રુતતૂર્યરવૈર્ અપિ । હયેભરથશબ્દૈશ્ ચ પિણ્ડગ્રાહ્યઘનધ્વનિ
મૃત સગાઓ માટે રડવાની અવાજ, વાદ્યોના ધ્વનિ, અને ઘોડા-હાથીઓના ગાઢ અને અસ્પષ્ટ અવાજ બધું એકસાથે ગૂંજી રહ્યું હતું.
સિન્ધુદેવો જયત્ય્ એકચ્છત્ત્રભૂમણ્ડલાધિપઃ । ઇત્ય્ અનન્તરમ્ આરેમુર્ ભેર્યઃ પ્રતિપુરં તદા
પછી દરેક શહેરમાં ઢોલ વાગવા લાગ્યા, 'સિંધુદેવ મહારાજ, એકછત્ર રાજ્યના સ્વામી, વિજયી થાઓ' એવી ઘોષણા થવા લાગી.
રાજધાનીં વિવેશાથ સિન્ધુર્ ઉદ્ધતકન્ધરઃ । પ્રજાસ્ સ્રષ્ટું યુગસ્યાન્તે મનુર્ જગદ્ ઇવાપરઃ
સિંધુ ગર્વથી ગળું ઊંચું રાખીને રાજધાનીમાં પ્રવેશ્યા, જાણે યુગના અંતે મનુએ જેમ નવી પ્રજા સર્જવા જતાં હોય તેમ.
પ્રવૃત્તા દશદિગ્ભ્યો ઽથ પ્રવેષ્ટું સૈન્ધવં પુરમ્ । નરાઃ કરિહયાગારૈ રત્નપૂરા ઇવામ્ભુધિમ્
પછી દસેય દિશાઓમાંથી લોકો સિંધુના શહેરમાં આવવા લાગ્યા, જાણે હાથી-ઘોડાના તબેલાંઓમાંથી ખજાનાંઓ દરિયામાં ભળી જાય છે એમ.
નિબન્ધનાનિ ચિહ્નાનિ શાસનાનિ દિશાં પ્રતિ । ક્ષણં નિવેશયામ્ આસુર્ મણ્ડલં પ્રતિ મન્ત્રિણઃ
થોડા સમય માટે મંત્રીઓએ દરેક પ્રાંત અને સમગ્ર રાજ્ય માટે નિયમો, નિશાનીઓ અને આજ્ઞાઓ ગોઠવી દીધી.
ઉદભૂદ્ અચિરેણૈવ દેશે દેશે પુરે પુરે । જીવિતે મરણે માને નિયમો યમતો યથા
થોડી જ વારમાં દરેક પ્રદેશ અને શહેરમાં, જીવન-મરણ અને માન-અપમાનમાં, યમરાજની જેમ કડક નિયમો સ્થાપિત થઈ ગયા.
અથ શેમુર્ નિમેષેણ દેશોપપ્લવવિભ્રમાઃ । પ્રશાન્તોત્પાતપવનાઃ પદાર્થાવૃત્તયો યથા
પછી એક ક્ષણમાં જ દેશમાં થયેલા ગડબડ અને ઉથલપાથલ શમાઈ ગઈ, દુઃખદ પવનો શાંત થઈ ગયા અને બધું પોતાના ઠેકાણે આવી ગયું.
સૌમ્યતામ્ આજગામાશુ દેશો દશદિગન્વિતઃ । ક્ષીરોદઃ ક્ષુભિતાવર્તો દ્રાગ્ ઇવોદ્વૃત્તમન્દરઃ
દસ દિશાઓથી શોભિત એ પ્રદેશ તરત જ શાંત અને સૌમ્ય બની ગયો, જેમ દુધનો મહાસાગર મંદર પર્વત ઉંચકાયા પછી તરત જ થાળે પડી જાય છે.
વવુર્ અલકચયાન્ વિલોલયન્તો મુખકમલાલિમુખાનિ સૈન્ધવીનામ્ । જલલવવલનાકુલાસ્ સમીરા અશિવગુણા ઇવ સર્વતઃ ક્ષણેન
પવનોએ સિંધુ સ્ત્રીઓના વાળ હલાવ્યા અને તેમનાં કમળ જેવા ચહેરા ડોલાવ્યા; એક ક્ષણમાં બધે જ હલચલભર્યા ઝોકાવાળા પવન ફૂંકાયા, જાણે અનિષ્ટતા ફેલાઈ ગઈ હોય.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે લીલા સમુવાચ સરસ્વતીમ્ । શ્વાસાવશેષમ્ આલોક્ય પૂર્વં ભર્તારમ્ અગ્રગમ્
એ સમયે લીલાએ પહેલા પોતાના પતિને, જેમમાં માત્ર શ્વાસ જ બાકી રહ્યો હતો, જોઈને સરસ્વતીને કહ્યું.
પ્રવૃત્તો દેહમ્ ઉત્સ્રષ્ટું મદ્ભર્તાયમ્ ઇહામ્બિકે । સ્થિતા ચ મૃતકલ્પેયં લીલા નિસ્સ્પન્દગાત્રિકા
હે અંબિકા, મારા પતિ અહીં શરીર છોડવા તૈયાર છે; અને આ લીલા પણ, જાણે મરી ગઈ હોય એમ, નિઃસંચળ દેહથી ઊભી છે.