કુમ્ભાણ્ડકોત્તાણ્ડવદણ્ડપાદક્ષુબ્ધાસૃગુત્ક્ષિપ્તતરઙ્ગસિક્તૈઃ । સન્ધ્યાભ્રધારોત્કરકોટિકાન્તૈર્ ભૂતૈર્ અસૃક્સ્રોતસિ દત્તસેતુ
ખોપરીઓ, જંગલી નૃત્ય, દંડ અને પગથી લોહીના તરંગોને ઉથલાવી, લોહીની લહેરોમાં છાંટા પડતા હતા. સાંજના વાદળ જેવી તેજસ્વી ભૂતો એ લોહીની નદીઓ પર પુલો બાંધ્યા હતા.
તસ્મિંસ્ તદા વર્તમાને ઘોરે સમ્રમ્ભવિભ્રમે । સર્વારિસૈન્યનાશાર્થમ્ એકસ્ સ્વબલશાન્તયે
આ ભયાનક હલચલ ચાલી રહી હતી ત્યારે, એમાંના એકે બધા દુશ્મન સૈન્યને નાશ કરવા અને પોતાના પક્ષને શાંત કરવા માટે પગલું ભર્યું.
સસ્માર સ્મૃતિમાન્ અન્તર્ અનન્તોદારધૈર્યભૃત્ । અસ્ત્રમ્ અસ્ત્રેશ્વરં શ્રીમદ્ વૈષ્ણવં શઙ્કરોપમમ્
અંતરમાં અખૂટ અને ઉદાર ધીરજ ધરાવતો, સ્મૃતિમાં સ્થિર એવા તેણે શ્રીમદ્ વૈષ્ણવ અસ્ત્ર, જે શિવના અસ્ત્ર જેવું જ મહાન હતું, તેને યાદ કર્યું.
અથ યો ઽસૌ શરસ્ તેન વૈષ્ણવાસ્ત્રાભિમન્ત્રિતઃ । મુક્તસ્ તસ્ય ફલપ્રાન્તાદ્ ઉલ્મુકાનીવ નિર્યયુઃ
પછી, વૈષ્ણવ મંત્રથી સંસ્કારિત તે બાણ છોડવામાં આવ્યો; તેના અગ્રથી અગ્નિશખા જેવી જ્વલંત શસ્ત્રો નીકળી આવી.
પઙ્ક્તયસ્ સ્ફારચક્રાણાં શતાર્કીકૃતદિક્તટાઃ । ગદાનામ્ અભિયાન્તીનાં શતવંશીકૃતામ્બરાઃ
ઘુમરતા ચક્રોની પંક્તિઓએ દિશાઓને શતસૂર્ય સમાન તેજથી ઉજળી કરી દીધી અને આગળ વધતી ગદાઓના ડંડા આકાશમાં શત બાંસની ઝાડીઓ જેવી લાગતી હતી.
વજ્રાણામ્ ઉરુધારાણાં શરચ્છૃઙ્ગીકૃતામ્બરાઃ । પટ્ટિસાનાં ચ પટ્ટાનાં તીરવૃક્ષીકૃતામ્બરાઃ
અનેક ધારોવાળા વજ્રો, જેમના ડંડા તીક્ષ્ણ બાણની અણી જેવી આકાશમાં ફેલાઈ ગયા હતા, અને ભાલા તથા તલવારોના પાંદડા કિનારાના વૃક્ષોની જેમ દેખાતા હતા.
અથ રાજા દ્વિતીયો ઽપિ વૈષ્ણવાસ્ત્રપ્રશાન્તયે । દદૌ વૈષ્ણવમ્ એવાસ્ત્રં શસ્ત્રનિષ્ઠીવપૂરકમ્
પછી બીજાં રાજાએ પણ વૈષ્ણવ અસ્ત્રને શાંત કરવા માટે એ જ વૈષ્ણવ અસ્ત્ર આપ્યું, જે બધાં શસ્ત્રોને નિષ્ફળ બનાવવાની શક્તિથી ભરેલું હતું.
તતો ઽપિ નિર્યયુર્ નદ્યો હેતીનાં હતહેતયઃ । શરશક્તિગદાપ્રાસપટ્ટિસાદિપયોરયાઃ
એમાંથી પણ શસ્ત્રોની નદીઓ વહેવા લાગી, જે બીજાં શસ્ત્રોની અસરને નાબૂદ કરતી હતી—તીર, ભાલા, ગદા, ભાલા, તલવાર અને કટારીનાં પ્રવાહો.
શસ્ત્રાસ્ત્રસરિતાં તાસાં વ્યોમ્નિ યુદ્ધમ્ અવર્તત । રોદોરન્ધ્રક્ષયકરં કુલશૈલેન્દ્રદારણમ્
આ શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોની નદીઓ વચ્ચે આકાશમાં યુદ્ધ શરૂ થયું, જે પહાડોની ખીણોને નાશ કરતી અને મહાન પર્વતોના શિખરોને તોડી નાખતી હતી.
શરશાતિતશૂલાશ્રિખડ્ગાકુટ્ટિતપટ્ટિસમ્ । સુપ્રાસપ્રહતપ્રાસં શૂલશાતિતશક્તિકમ્
તીરોથી ફાટેલા શૂળ, કટારીઓથી તૂટી ગયેલી તલવારો, શક્તિશાળી ભાલાથી વાગેલા ભાલા અને શૂળથી ચીરી નાખેલા શસ્ત્રો જોવા મળ્યા.
શરામ્બુરાશિમથનમત્તમુદ્ગરમન્દરમ્ । ગદાવદલનોદ્યુક્તદુર્વારાદ્રિનિભાશનિ
એ મંડર પર્વત જેવું લાગતું હતું, જે તીક્ષ્ણ બાણ અને પાણીના મહાસાગરનું મથન કરવા માટે ઉન્મત્ત બની ગયું હોય, ભારે ગદા જેવું, અને વીજળીની જેમ અપરાજેય તાકાત સાથે બધું તોડી નાખવા તૈયાર હતું.
ઋષ્ટિવૃષ્ટિપ્રશમનભ્રમત્કુન્તેન્દુમણ્ડલમ્ । પ્રાસગ્રસનસંરબ્ધપ્રોદ્યચ્છઙ્કુકૃતાન્તકમ્
તે ઘુમરતા ભાલાંની મંડળી જેવી હતી, જે શસ્ત્રવર્ષાને શમાવતી હતી, ચાંદની રાત્રે તારાઓથી ઘેરાયેલા ચંદ્ર જેવી, અને યમરાજ પોતે જ જાણે ભાલાના ટોચથી બધાને ગળી જવા આતુર હોય એવી લાગતી હતી.
ચક્રાર્ધચટિતોચ્ચાદ્રિવજ્રવિજ્વરપર્વતમ્ । શઙ્કુશઙ્કિતશૂત્કારકાશિશૂલશિલાતલમ્
તે પર્વત એવો હતો કે જેમાં અર્ધવર્તુળાકાર ચક્રની જ્વાળા અને વીજળીના તાપથી પથ્થરો દહળી ગયા હોય, અને તેના પથ્થર પર શૂળની ઝલક અને લોખંડના અંકુશના તીવ્ર અવાજથી તેજસ્વી પ્રકાશ ફેલાતો હતો.
ભુસુણ્ડીભણ્ડિતોદ્દણ્ડભિણ્ડિપાલોડુમણ્ડલમ્ । પરશૂલકરાનેકપરશૂલૂકલઙ્ઘિતમ્
તે પ્રદેશ ભુસુંડીની ગૂંજી અને દંડના ઘમાસાણથી ગૂંજતો હતો, ભિંડિપાલના ઘડાકા અને ગદાના ગર્જનાથી ભરેલો હતો, અને અનેક ભયાનક યોદ્ધાઓના પરશુઓથી સતત કાપાતો હતો.
વહત્કચક્રકચવચ્છિન્નચઞ્ચુરચામરમ્ । સ્ફુટચ્ચટચટાસ્ફોટત્રુટ્યત્ત્રિપથગારયમ્
તે રણભૂમિ એવી હતી કે, શિરમુકુટ અને શિરમાળાઓ તૂટી પડેલી, ચાંચો અને ચામર પણ કપાઈ ગયા હતા, અને ત્રિપથગાંગાની ધારા પણ જોરદાર ફાટકાં અને તડાકા અવાજથી તૂટી ગઈ હતી.
હેત્યશ્રિચૂર્ણસંભારમહાભ્રમવિતાનકમ્ । અન્યોઽન્યશસ્ત્રસંઘટ્ટભ્રમજ્જ્વાલોલ્લસત્તડિત્
ત્યાં તૂટી ગયેલા શસ્ત્રોનું ધૂળથી ભરેલું વિશાળ આકાશ છવાઈ ગયું હતું, અને એકબીજાના શસ્ત્રો અથડાતા જ્વાળાઓમાંથી વીજળી જેવી તેજસ્વી ઝાંખી નીકળી રહી હતી.
શબ્દસ્ફુરદ્વિરિઞ્ચાણ્ડં ઘાતભગ્નકુલાચલમ્ । ધારાનિકૃત્તશસ્ત્રૌઘમ્ અસ્ત્રયોર્ યુધ્યમાનયોઃ
તે રણભૂમિમાં એવો ગર્જનારો અવાજ થતો કે જાણે બ્રહ્માંડ ફાટી ગયું હોય, અનેક કુળોના પર્વતો નાશ પામ્યા હતા, અને બંને યોદ્ધાઓ વચ્ચેના યુદ્ધમાં શસ્ત્રોની ધારા પણ કપાઈ રહી હતી.
સદસ્ત્રવારણેનૈવ યાતઃ કાલો બલાત્મનઃ । સ્વયં કિયદ્બલ ઇતિ સિન્ધૌ તિષ્ઠતિ હેલયા
માત્ર શસ્ત્રો અટકાવતાં અટકાવતાં જ બલવાન યોદ્ધાઓનો સમય પસાર થતો હતો; દરેક પોતાનાં બળમાં નિર્ભય રહીને રણસાગરમાં સહજતાથી ઊભો રહ્યો હતો.
વિદૂરથો ઽસ્ત્રમ્ આગ્નેયં તત્યાજાશનિશબ્દવત્ । જ્વાલયામ્ આસ સ રથં સિન્ધોઃ કક્ષમ્ ઇવારસમ્
વિદૂરથએ અગ્નિબાણ છોડ્યું, જે વીજળીના ગર્જનાની જેમ ગાજ્યું અને રથને એવી રીતે સળગાવી દીધો, જાણે નદીના કાંઠે સૂકાં ઝાડપત્તા સળગી ઉઠ્યા હોય.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે વ્યોમ્નિ હેતિનિર્વિવરોદરે । સ સન્નાહ ઇવ પ્રાવૃટ્પયોદપટિનીવ વા
એ જ સમયે, આકાશના વિશાળ ફલકમાં અને યુદ્ધના ખોખલામાં, તે યુદ્ધવીર બાંધછાંદ સાથે ઊભો રહ્યો, જાણે વરસાદથી ભરેલો વાદળ પડછાયામાં છુપાયો હોય.
અસ્ત્રરાજેક્ષણં કૃત્વા યુદ્ધં પરમદારુણં । અન્યોઽન્યં શમમ્ આયાતૌ સવીર્યૌ સુભટાવ્ ઇવ
બન્નેએ શસ્ત્રોના રાજાને છોડી ભયાનક યુદ્ધ કર્યું અને બંને પરાક્રમી યોદ્ધાઓ અંતે એકબીજાની સાથે સંમતિ પર આવી ગયા.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે ઽસ્ત્રાગ્ની રથં કૃત્વાશુ ભસ્મસાત્ । પ્રાપ દગ્ધ્વા વનં સિન્ધું મૃગેન્દ્રમ્ ઇવ કન્દરાત્
એ જ વેળાએ, અગ્નિબાણે રથને તરત ભસ્મ કરી નાખ્યો, પછી જંગલને સળગાવીને, તે નદી સુધી પહોંચી ગયું, જાણે સિંહ ગુફામાંથી બહાર આવે તેમ.
સિન્ધુર્ અભ્યાશતો ઽગ્ન્યસ્ત્રં વારુણાસ્ત્રેણ શાતયન્ । રથં ત્યક્ત્વાવનિં પ્રાપ્ય ખડ્ગખેટકવાન્ અભૂત્
નદી નજીક આવીને અગ્નિનું અસ્ત્ર વરુણના અસ્ત્રથી નિર્વૃત્ત કર્યું. પછી રથ છોડીને જમીન પર ઉતરી, હાથમાં તલવાર અને ઢાલ લઈને ઊભો રહ્યો.
અક્ષ્ણોર્ નિમેષમાત્રેણ રથાશ્વાનાં રિપોઃ ખુરાન્ । લુલાવ કરવાલેન મૃણાલાનીવ લાઘવાત્
આંખ ઝપકાય એટલામાં જ તેણે તલવારથી દુશ્મનના રથના ઘોડાંઓના ખુરા એવી સહેલાઈથી કાપી નાખ્યા જેમ કમળના ડાંઠ કાપી નાખે.
વિદૂરથો ઽપિ વિરથો બભૂવ ખેટકાસિમાન્ । સમાયુધૌ સમોત્સાહૌ ચેરતુર્ મણ્ડલાન્વિતૌ
વિદૂરથ પણ હવે રથ વિના, ઢાલ અને તલવાર લઈને ઊભો રહ્યો. બંને યુદ્ધ માટે તત્પર અને સમાન ઉત્સાહથી મંડળમાં ફરતા લડવા લાગ્યા.
ખડ્ગૌ ક્રકચતાં યાતૌ મિથઃ પ્રહરતોસ્ તયોઃ । દન્તમાલેયમ્ અસ્યેવ ચલેચર્ચયતઃ પ્રજાઃ
બન્નેની તલવારો અથડાઈને કરડાની જેમ થઈ ગઈ. લોકો એ જોતાં જાણે કોઈના દાંત ભયાનક રીતે અથડાઈ રહ્યા હોય એમ લાગતું હતું.
શક્તિમ્ આદાય ચિક્ષેપ ખડ્ગં ત્યક્ત્વા વિદૂરથઃ । સિન્ધાવ્ ઉદ્ઘર્ઘરારાવં મહોત્પાત ઇવાશનિમ્
વિદૂરથએ શક્તિ ઉઠાવીને ફેંકી દીધી અને પોતાની તલવાર છોડી દીધી; એ શક્તિ દરિયામાં પડતાં જ ભયાનક ગર્જના સાથે ગાજી, જાણે કોઈ મોટું દુર્ઘટનાનું સંકેત હોય કે વીજળી પડતી હોય.
અવિચ્છિન્નં સમાયાન્તી પતિતા સાસ્ય વક્ષસિ । અપ્રિયસ્ય યથા ભર્તુર્ અનિચ્છન્તી સ્વકામિની
એ શક્તિ અખંડિત રીતે આવી અને સીધી એના છાતી પર વાગી, જેમ કોઈ સ્ત્રી પોતાના મનગમતા પતિને ન ઇચ્છતી હોવા છતાં અનિચ્છિત પતિના ગળે પડી જાય.
તેન શક્તિપ્રહારેણ નાસૌ મરણમ્ આપ્તવાન્ । કેવલં રુધિરસ્રોતો નાગો જલમ્ ઇવાત્યજત્
એ શક્તિના ઘા થી એનું મૃત્યુ થયું નહીં; ફક્ત લોહીની ધારા વહેવા લાગી, જાણે ઘાયલ સાપમાંથી પાણી નીકળે.
તદ્દેશલીલા તં દૃષ્ટ્વા ભગ્નં તમ ઇવેન્દુના । સવિકાસા ઘનાનન્દા પૂર્વલીલામ્ ઉવાચ હ
તદ્દેશલિલાએ એને એ હાલતમાં તૂટેલો જોઈને, જેમ ચાંદનીથી અંધકાર દૂર થાય છે તેમ, આનંદથી અને તેજ સાથે પોતાની અગાઉની રમણીઓની વાતો કહેવા માંડી.