ઉત્તસ્થુર્ નૃત્તયાત્રાયાં કબન્ધનટપઙ્ક્તયઃ । જગુર્ ઉચ્ચૈ રણદ્રોહં પિશાચ્યો રણદારિકાઃ
નૃત્યયાત્રામાં કપાળવિહિન દેહોની પંક્તિઓ ઊભી રહી; રણમાં લોહી વહાવતી ભૂતકન્યાઓએ યુદ્ધની દગાબાજીની ઉંચે અવાજે ગાન કર્યું.
ઉદગુર્ મત્તસઙ્ઘટ્ટત્ક્રેઙ્કારા દન્તિનાં બલે । ઊહુઃ ક્ષેપણપાષાણમત્તનદ્યો નભસ્તલે
મસ્ત અને અથડાતા હાથીઓની સેના જોરદાર ગર્જના કરતી હતી; ઉન્મત્ત નદીઓ આકાશમાં ફેંકાયેલા પથ્થરોને વહેંચતી હતી.
પેતુશ્ ચ રથસઙ્ઘાતાસ્ સંશુષ્કવનપર્ણવત્ । નિર્યયુર્ લોહિતા નદ્યો રણાદ્રેર્ મૃતિવર્ષિણઃ
રથોના ટોળા સુકાઈ ગયેલા જંગલના પાંદડાં જેવી રીતે ધરાશાયી થયા; યુદ્ધપર્વતમાંથી લાલ નદીઓ વહેતી થઈ, મૃતદેહોની વરસાદ વરસાવતી.
પ્રશેમુઃ પાંસવો રક્તૈસ્ તમાંસ્ય્ આયુધવહ્નિભિઃ । યુદ્ધૈકધ્યાનતશ્ શબ્દા ભયાનિ મૃતિનિશ્ચયૈઃ
લોહીથી ભીંજાયેલા ધૂળના વાદળો શસ્ત્રોની આગથી શાંત થયા; યુદ્ધમાં લીન અવાજોએ મૃત્યુનિશ્ચિત ભય ફેલાવ્યો.
અભવત્ કેવલં યુદ્ધં સશબ્દમ્ અસમં ભ્રમમ્ । અનાકુલામ્બુવાહાભખડ્ગવીચિસઝાઙ્કૃતમ્
મહાયુદ્ધ શરૂ થયું, બધે ગુંજાટ અને ગભરાટ ફેલાયો, તલવારની લહેરો વચ્ચે ઘમાસાણ ચાલતું હતું, પણ ઉપર આકાશમાં મેઘો બિલકુલ શાંત રહ્યા.
ષવષવરવસંવહચ્છરૌઘં કટકટરવસંપતદ્ભુસુણ્ડિ । ઝણઝણરવસંમિલન્મહાસ્ત્રં નિશિ નવરણમ્ આસ સુપ્તવત્ તત્
સૈન્યની અથડામણ જાણે મૃતદેહોને લઈ જતી આરતીની અવાજ જેવી હતી, બાણોની વરસાત કડકતી હતી, અને મહાશસ્ત્રો અથડાતા ઘનઘોર ધ્વનિ થતી હતી; છતાં રાત્રિએ બધું જાણે સૂતું હોય એમ આવરણમાં છુપાયું હતું.
એતસ્મિન્ વર્તમાને તુ ઘોરે સમરસમ્ભ્રમે । લીલાદ્વયમ્ ઉવાચેદં જ્ઞપ્તિં ભગવતીં પુરઃ
આ ભયાનક અને ઉગ્ર યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે જ્ઞાનદેવીએ રમતમાં પોતાની સામે ઉભેલી પોતાની જ સ્વરૂપને કહ્યું.
દેવિ કસ્માદ્ અકસ્માન્ નો ભર્તા જયતિ નો રણે । વદ ત્વય્ય્ અપિ તુષ્ટાયામ્ અસ્મિન્ વિદ્રુતવારણે
"દેવી, આ યુદ્ધમાં આપણા સ્વામી ન તો જીતે છે, ન તો હારે છે, એવું કેમ? તું તો પ્રસન્ન છે છતાં, જ્યારે હાથીઓ પણ ભાગી રહ્યા છે, તો મને કહો તો સાચું."
ચિરમ્ આરાધિતાનેન વિદૂરથનૃપારિણા । અહં પ્રતિજયાર્થેન ન વિદૂરથભૂભુજા
વિદૂરથ રાજાએ ઘણાં વર્ષોથી મારી ભક્તિ કરી છે, પણ એ વિજય માટે મારી ભક્તિ કરતો નથી.
તેનાસાવ્ એવ જયતિ જીયતે ન વિદૂરથઃ । જ્ઞપ્તિર્ અન્તર્ગતા સંવિદ્ એષાસૌ યદ્ યથા યદા
એટલે વિદૂરથને વિજય મળતો નથી; માત્ર એ જ જીતે છે. બધું જ આ આંતરિક જ્ઞાન, આ જાગૃતિ પ્રમાણે જ બને છે, જેવું અને જ્યારે થાય છે.
ચોદયત્ય્ આશુ તત્ તસ્ય તદા સમ્પાદયામ્ય્ અહમ્ । યો યથા ચોદયતિ માં તસ્ય તિષ્ઠામિ તત્ફલા
જે કંઈ એ મને કરાવવા કહે છે, હું તરત જ એ પૂરું કરું છું. જે રીતે કોઈ મને બોલાવે છે, એ પ્રમાણે હું ફળ આપું છું.
ન સ્વભાવોદ્યતં ધત્તે વહ્નેર્ ઔષ્ણ્યમ્ ઇવૈષ મે । જયસ્ સ્યાન્ મમ સંગ્રામ ઇત્ય્ અનેનાસ્મિ પૂજિતા
જેમ અગ્નિ પોતે જ ગરમી આપતો નથી, એમ હું પણ મારી ઈચ્છાથી કંઈ કરતી નથી; એણે 'મને યુદ્ધમાં વિજય મળે' એવી ભાવના રાખીને મારી પૂજા કરી છે.
પ્રતિમારૂપિણી તેન ફલમ્ આપ્નોત્ય્ અસૌ તથા । વિદૂરથેનૈતમ્ અર્થં અસઞ્ચિન્ત્યાસ્મિ બોધિતા
પ્રતિમા રૂપ ધારણ કરીને, એ વ્યક્તિ એ રીતે ફળ પામે છે; વિદૂરથને આ વાત વિચાર્યા વિના, મેં સમજાવી હતી.
અનેન ચૈવ મુક્તસ્ સ્યામ્ અહમ્ ઇત્ય્ અસ્મિ ભાવિતા । તસ્માદ્ વિદૂરથો દેહં તં પ્રાપ્ય સહ ભાર્યયા
આ રીતે, હવે હું મુક્ત થાઉં એવી મજામાં મનમાં નક્કી કર્યું; તેથી વિદૂરથએ પોતાની પત્ની સાથે એ શરીર પ્રાપ્ત કર્યું.
ત્વયાનયા ચ કાલેન બાલે મુક્તો ભવિષ્યતિ । એતદીયસ્ ત્વ્ અયં શત્રુસ્ સિન્ધુનામ મહીપતિઃ । હત્વૈનં વસુધાપીઠે જયી રાજ્યં કરિષ્યતિ
અને, તું સમય આવતાં, આ બાળકને મુક્ત કરીશ; આનો શત્રુ સિંધુ નામનો રાજા છે; એને મારીને, ધરતીના સિંહાસન પર વિજય મેળવી, રાજ કરશે.
ચેલુસ્ તિમિરસંઘાતા બલાનીવાલિરૂપિણઃ । અસૃજીવ શવાન્ય્ આસન્ સન્ધ્યાયાં તારકા દિવિ
અંધકારના ઘણા સમૂહો, બલિની સેના જેવાં હલનચલન કરતા; નિર્જીવ દેહો ફેંકાયા હતા, અને સંધ્યાના સમયે આકાશમાં તારાઓ દેખાયા.
શનૈર્ વિકટતાં જગ્મૂ રણાકાશાદ્રિભૂમયઃ । ભુવનં કજ્જલામ્ભોધેર્ ઇવોત્ક્ષિપ્તમ્ અરાજત
ધીરે-ધીરે યુદ્ધના મેદાનની પહાડી જમીન ભયાનક બનતી ગઈ; આખું જગત એવું લાગતું હતું કે જાણે કાળી શાહીથી ભરેલા દરિયાથી ઉપાડવામાં આવ્યું હોય.
પેતુઃ કનકનિષ્ષ્યન્દસુન્દરા રવિરશ્મયઃ । શૈલેષુ વરવીરેષુ રણરક્તચ્છટા ઇવ
સૂર્યની કિરણો, જે સોનાની ધારા જેવી સુંદર હતી, પહાડો અને શૂરવીર યોદ્ધાઓ પર પડતી હતી, એ યુદ્ધમાં વહેતા લોહીની ઝાંખી જેવી લાગતી હતી.
અદૃશ્યત તતો વ્યોમ તથા રણમહીતલમ્ । બાહુભિર્ ભ્રાન્તભુજગં પ્રભાભિઃ કીર્ણકાઞ્ચનમ્
પછી આકાશ અને યુદ્ધભૂમિ એવી દેખાતી હતી કે જેમાં ભુજાઓ ભટકતા સાપો જેવી દેખાતી અને તેજ ચમકતું સોનાની જેમ ચારે બાજુ ફેલાયેલું હતું.
કુણ્ડલૈઃ કીર્ણરત્નૌઘં શિરોભિર્ વૃદ્ધપઙ્કજમ્ । આયુધૈઃ ખગનીરન્ધ્રં શરૈશ્ શરભનિર્ભરમ્
કાનના કુંડળોથી અનેક રત્નો ચારે બાજુ છૂટેલા હતા; કપાળોથી મેદાન વૃદ્ધ કમળોથી ભરેલા તળાવ જેવું લાગતું હતું; હથિયારો આકાશને છિદી નાખતા હતા અને બાણોથી તે હરણોના ટોળા જેવું ભરાઈ ગયું હતું.
રક્તાભાસ્થિરસન્ધ્યાઢ્યં સસિદ્ધપુરુષં શવૈઃ । હારૈસ્ સસર્પનિર્મોકં પટૈર્ એવાંશુસઙ્કુલમ્
લાલ આભાની ઘેરી સાંજથી ભરેલું, જ્યાં સિદ્ધ પુરુષો અને મૃતદેહો હતા; હારોથી શોભાયમાન, સાપના ત્વચા અને કપડાંઓની કાંટાળું ગૂંચવણમાં રશ્મિઓ ફસાઈ ગઈ હતી.
લસલ્લતાપતાકાભિર્ ઊરુભિઃ કૃતતોરણમ્ । હસ્તપાદૈઃ પલ્લવિતં શરૈશ્ શરવનોપમમ્
લટકતી વેલીઓના ધ્વજ જેવા, જાંઘોથી તોરણ બનેલા હતા; હાથ અને પગ ચારે તરફ પથરાયેલા, જાણે તીક્ષ્ણ બાણોની વાડી હોય.
શસ્ત્રાંશુશાદ્વલશ્યામં શસ્ત્રતાર્ણૈસ્ સસૈકતમ્ । કીર્ણમ્ આયુધમાલાભિર્ ઉન્મત્તમ્ ઇવ ભૈરવમ્
શસ્ત્રોની ઝાંખીથી ઘાસવાળી મેદાન જેવું અંધકારમય, રેતી અને તૂટેલા શસ્ત્રખંડો સાથે ભળેલું; શસ્ત્રમાળાઓથી છલકતું, જાણે ઉગ્ર અને પાગલ ભયાનકતા ધરાવતું.
ફુલ્લાશોકવનાકારં શસ્ત્રસંઘટ્ટવહ્નિભિઃ । ઉદ્ઘુઙ્ઘુમં મહાશબ્દૈર્ વિદ્રવત્સિદ્ધનાયકમ્
ફૂલેલા અશોકવન જેવું દેખાતું, શસ્ત્રોના અથડામણથી અગ્નિ પ્રગટતો; ભયાનક અવાજોથી ગુંજતું, જેથી સિદ્ધોના નેતા પણ ડરીને ભાગી જાય.
સૌવર્ણરચિતાકારં બાલાર્કકચિતાયુધૈઃ । પ્રાસાસિચક્રશક્ત્યૃષ્ટિમુદ્ગરારણિતાન્તરમ્
સોનાની કળાથી બનાવેલું, બાળસૂર્ય જેવી ચમકતી હથિયારો વડે શોભિત; તેમાં ભાલા, તલવાર, ચક્ર, ભાલ, ગુમ્મટા અને યુદ્ધના ઘોષથી ભરેલું હતું.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે સેનાસ્ સર્વાસ્ સઙ્ક્ષયમ્ આયયુઃ । આસીદ્ રણાઙ્ગનં શૂન્યમ્ ઇવાલ્પોભયસૈનિકમ્
આ વચ્ચે બધી સેનાઓ નાશ પામી; યુદ્ધભૂમિ ખાલી થઈ ગઈ, બંને તરફ થોડાં જ સૈનિકો બાકી રહ્યા.
છિન્નભિન્નમૃતધ્વસ્તયાતવિદ્રુતમાનવમ્ । પતચ્છવમહારાશિપઙ્કસ્રવદસૃક્સરિત્
કેટલાંય માણસો કાપાયેલા, તૂટી ગયેલા, મૃત, બરબાદ અને ભાગી ગયેલા હતા; પડી ગયેલા મૃતદેહોના ઢગલા, અને લોહીની નદીઓથી કાદવ વહેતો હતો.
વહદ્રક્તનદીરંહઃપ્રોહ્યમાનશવોત્કરમ્ । ભુસુણ્ડીશક્તિકુન્તાસિસ્થૂલપાષાણસઙ્કુલમ્
લોહીની નદી વહેતી હતી, મૃતદેહોના ઢગલા પાણીમાં વહેતા હતા; તીક્ષ્ણ બાણ, ભાલા, તલવાર અને મોટા પથ્થરોથી જગ્યા ભરાઈ ગઈ હતી.
શૂરશસ્ત્રાહતિચ્છિન્નકબન્ધપતનાન્વિતમ્ । તાલતાણ્ડવિવેતાલકુલારબ્ધકલારવમ્
વીર યોદ્ધાઓના હથિયારોના ઘા થી કપાયેલા, માથા વિના પડેલા લાશોથી મેદાન છવાઈ ગયું હતું અને વેતાળોના ટોળાંઓના હાહાકારથી આખું મેદાન તાડના ઝાડના તાંડવ જેવા ગાંજાવાળું થઈ ગયું હતું.
શૂન્યે રણાઙ્ગને દીપ્તૌ પદ્મસિન્ધુરથૌ ચલૌ । અદૃશ્યેતાં નભશ્ચિહ્નૌ ચન્દ્રસૂર્યૌ દિવીવ તૌ
ખાલી અને ધધકતા યુદ્ધના મેદાનમાં, બંને યોદ્ધા કમળ જેવા લાલ રથ પર ચમકતા, જાણે આકાશમાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવા દેખાતા, ફરતા હતા.