ગર્ભવાસમ્ ઇવાપન્નં તેનાસીત્ તન્મહાપુરમ્ । મૂર્ખત્વં યૌવનેનેવ ઘનતામ્ આયયૌ તમઃ
એ મહાન નગર જાણે ગર્ભમાં બંધાઈ ગયું હોય તેમ લાગ્યું; અંધકાર પણ અજ્ઞાન યુવાનીમાં વધે તેમ ઘનઘોર બની ગયો.
પ્રયયુઃ ક્વાપિ દીપૌઘા દિવસેનેવ તારકાઃ । આયયુર્ બલમ્ આલોલા નૈશભૂતપરમ્પરાઃ
ક્યાંક દીવોની ટોળીઓ, જાણે દિવસ પડતાં તારાઓ ઓગળી જાય તેમ, અદૃશ્ય થઈ ગઈ; અને રાત્રિના ભયાનક જીવોની ટોળીઓ ઉર્જા એકઠી કરવા લાગી.
દદૃશુસ્ તન્મહાયુદ્ધં દ્વે લીલે સા કુમારિકા । પ્રસ્ફુરદ્ધૃદયેનૈતા દેવીદત્તમહાદૃશા
એ બે કુમારિકાઓએ એ મહાયુદ્ધને જોયું, તેમનાં હૃદય ધડકતાં હતાં અને દેવી દ્વારા મળેલી વિશાળ દૃષ્ટિથી બધું સ્પષ્ટ જોઈ શક્યાં.
પ્રશેમુર્ અથ ગેહેષુ પ્રોદ્યત્કટકટારવાઃ । એકાર્ણવપયઃપૂરૈર્ વાડવા ઇવ વહ્નયઃ
પછી ઘરોમાં હથિયારોની ગુંજ ઉઠી, જે એક સમુદ્રમાં ઉછળતાં પાણીમાં અગ્નિ જેવી ગર્જના કરતી હતી.
શરૈસ્ સેનાં સમાકર્ષન્ રાજા પરબલાન્તરમ્ । વિવેશ પક્ષપ્રોડ્ડીનો મેરુર્ એકમ્ ઇવાર્ણવમ્
રાજાએ તીરો વડે શત્રુસેનાને ખેંચી, પોતાના પાંખોથી પ્રેરિત થઈ, એ રીતે વિરોધી સેના વચ્ચે પ્રવેશ કર્યો જેમ કે મેરુ પર્વત એક જ સમુદ્રમાં પ્રવેશે.
અથોદભૂદ્ ગુણધ્વાનશ્ ચટચ્ચટદ્ ઇતિ સ્ફુટમ્ । રચિતાત્મમયામ્ભોદાસ્ તેરુશ્ શરપરમ્પરાઃ
પછી ગુણોના સ્પષ્ટ અવાજો ઊઠ્યા, તીરોની પંક્તિઓ આત્મરૂપ વાદળોથી બનેલી નૌકાની જેમ તીવ્ર રીતે ટકરાતી હતી.
યયુર્ અમ્બરમ્ આશ્રિત્ય નાનાહેતિવિહઙ્ગમાઃ । પ્રસસ્રુર્ અલમ્ આશાસુ મિહિકાશ્ શસ્ત્રદીપ્તયઃ
વિવિધ હથિયારો, જુદા જુદા પક્ષીઓની જેમ, આકાશમાં ઉડી ગયા; ચારેય દિશામાં ધુમ્મસે હથિયારોની તેજસ્વિતા સાથે ઝગમગાટ કર્યો.
બભ્રમુશ્ શસ્ત્રસઙ્ઘટ્ટજ્વલના ઉલ્મુકાગ્નિવત્ । જગર્જુશ્ શરધારૌઘાન્ વર્ષન્તો વીરવારિદાઃ
હથિયારો એકબીજાથી અથડાઈને અગ્નિની જ્વાળાની જેમ ચમકતા ફરતા હતા; વીરોથી ભરેલા વાદળો ગર્જના કરતા અને તીરોની ધારા વરસાવતા હતા.
વિલેગુઃ કઙ્કવત્ક્રૂરા વીરાઙ્ગેષુ ચ હેતયઃ । પેતુઃ પટપટારાવં હેતિનિષ્પિષ્ટયો ઽમ્બરે
ક્રૂર હથિયારો ગિધ જેવા વીરોના શરીર પર તૂટી પડ્યા; કેટલાક આકાશમાં હથિયારોના ઘા ખાઈને પટપટ અવાજ સાથે નીચે પડ્યા.
જગ્મુશ્ શમં તમાંસ્ય્ આશુ શસ્ત્રજ્વલનદીપકૈઃ । બભૂવુર્ અખિલાસ્ સેના નવનારાચરોમશાઃ
હથિયારોની જ્યોતથી અંધકાર ઝડપથી દૂર થઈ ગયો; આખી સેના નવી યુવતીઓના રોમ જેવા સૂક્ષ્મ વાળથી ઢંકાઈ ગઈ હોય એમ લાગી રહી હતી.
ઉત્તસ્થુર્ નૃત્તયાત્રાયાં કબન્ધનટપઙ્ક્તયઃ । જગુર્ ઉચ્ચૈ રણદ્રોહં પિશાચ્યો રણદારિકાઃ
નૃત્યયાત્રામાં કપાળવિહિન દેહોની પંક્તિઓ ઊભી રહી; રણમાં લોહી વહાવતી ભૂતકન્યાઓએ યુદ્ધની દગાબાજીની ઉંચે અવાજે ગાન કર્યું.
ઉદગુર્ મત્તસઙ્ઘટ્ટત્ક્રેઙ્કારા દન્તિનાં બલે । ઊહુઃ ક્ષેપણપાષાણમત્તનદ્યો નભસ્તલે
મસ્ત અને અથડાતા હાથીઓની સેના જોરદાર ગર્જના કરતી હતી; ઉન્મત્ત નદીઓ આકાશમાં ફેંકાયેલા પથ્થરોને વહેંચતી હતી.
પેતુશ્ ચ રથસઙ્ઘાતાસ્ સંશુષ્કવનપર્ણવત્ । નિર્યયુર્ લોહિતા નદ્યો રણાદ્રેર્ મૃતિવર્ષિણઃ
રથોના ટોળા સુકાઈ ગયેલા જંગલના પાંદડાં જેવી રીતે ધરાશાયી થયા; યુદ્ધપર્વતમાંથી લાલ નદીઓ વહેતી થઈ, મૃતદેહોની વરસાદ વરસાવતી.
પ્રશેમુઃ પાંસવો રક્તૈસ્ તમાંસ્ય્ આયુધવહ્નિભિઃ । યુદ્ધૈકધ્યાનતશ્ શબ્દા ભયાનિ મૃતિનિશ્ચયૈઃ
લોહીથી ભીંજાયેલા ધૂળના વાદળો શસ્ત્રોની આગથી શાંત થયા; યુદ્ધમાં લીન અવાજોએ મૃત્યુનિશ્ચિત ભય ફેલાવ્યો.
અભવત્ કેવલં યુદ્ધં સશબ્દમ્ અસમં ભ્રમમ્ । અનાકુલામ્બુવાહાભખડ્ગવીચિસઝાઙ્કૃતમ્
મહાયુદ્ધ શરૂ થયું, બધે ગુંજાટ અને ગભરાટ ફેલાયો, તલવારની લહેરો વચ્ચે ઘમાસાણ ચાલતું હતું, પણ ઉપર આકાશમાં મેઘો બિલકુલ શાંત રહ્યા.
ષવષવરવસંવહચ્છરૌઘં કટકટરવસંપતદ્ભુસુણ્ડિ । ઝણઝણરવસંમિલન્મહાસ્ત્રં નિશિ નવરણમ્ આસ સુપ્તવત્ તત્
સૈન્યની અથડામણ જાણે મૃતદેહોને લઈ જતી આરતીની અવાજ જેવી હતી, બાણોની વરસાત કડકતી હતી, અને મહાશસ્ત્રો અથડાતા ઘનઘોર ધ્વનિ થતી હતી; છતાં રાત્રિએ બધું જાણે સૂતું હોય એમ આવરણમાં છુપાયું હતું.
એતસ્મિન્ વર્તમાને તુ ઘોરે સમરસમ્ભ્રમે । લીલાદ્વયમ્ ઉવાચેદં જ્ઞપ્તિં ભગવતીં પુરઃ
આ ભયાનક અને ઉગ્ર યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે જ્ઞાનદેવીએ રમતમાં પોતાની સામે ઉભેલી પોતાની જ સ્વરૂપને કહ્યું.
દેવિ કસ્માદ્ અકસ્માન્ નો ભર્તા જયતિ નો રણે । વદ ત્વય્ય્ અપિ તુષ્ટાયામ્ અસ્મિન્ વિદ્રુતવારણે
"દેવી, આ યુદ્ધમાં આપણા સ્વામી ન તો જીતે છે, ન તો હારે છે, એવું કેમ? તું તો પ્રસન્ન છે છતાં, જ્યારે હાથીઓ પણ ભાગી રહ્યા છે, તો મને કહો તો સાચું."
ચિરમ્ આરાધિતાનેન વિદૂરથનૃપારિણા । અહં પ્રતિજયાર્થેન ન વિદૂરથભૂભુજા
વિદૂરથ રાજાએ ઘણાં વર્ષોથી મારી ભક્તિ કરી છે, પણ એ વિજય માટે મારી ભક્તિ કરતો નથી.
તેનાસાવ્ એવ જયતિ જીયતે ન વિદૂરથઃ । જ્ઞપ્તિર્ અન્તર્ગતા સંવિદ્ એષાસૌ યદ્ યથા યદા
એટલે વિદૂરથને વિજય મળતો નથી; માત્ર એ જ જીતે છે. બધું જ આ આંતરિક જ્ઞાન, આ જાગૃતિ પ્રમાણે જ બને છે, જેવું અને જ્યારે થાય છે.
ચોદયત્ય્ આશુ તત્ તસ્ય તદા સમ્પાદયામ્ય્ અહમ્ । યો યથા ચોદયતિ માં તસ્ય તિષ્ઠામિ તત્ફલા
જે કંઈ એ મને કરાવવા કહે છે, હું તરત જ એ પૂરું કરું છું. જે રીતે કોઈ મને બોલાવે છે, એ પ્રમાણે હું ફળ આપું છું.
ન સ્વભાવોદ્યતં ધત્તે વહ્નેર્ ઔષ્ણ્યમ્ ઇવૈષ મે । જયસ્ સ્યાન્ મમ સંગ્રામ ઇત્ય્ અનેનાસ્મિ પૂજિતા
જેમ અગ્નિ પોતે જ ગરમી આપતો નથી, એમ હું પણ મારી ઈચ્છાથી કંઈ કરતી નથી; એણે 'મને યુદ્ધમાં વિજય મળે' એવી ભાવના રાખીને મારી પૂજા કરી છે.
પ્રતિમારૂપિણી તેન ફલમ્ આપ્નોત્ય્ અસૌ તથા । વિદૂરથેનૈતમ્ અર્થં અસઞ્ચિન્ત્યાસ્મિ બોધિતા
પ્રતિમા રૂપ ધારણ કરીને, એ વ્યક્તિ એ રીતે ફળ પામે છે; વિદૂરથને આ વાત વિચાર્યા વિના, મેં સમજાવી હતી.
અનેન ચૈવ મુક્તસ્ સ્યામ્ અહમ્ ઇત્ય્ અસ્મિ ભાવિતા । તસ્માદ્ વિદૂરથો દેહં તં પ્રાપ્ય સહ ભાર્યયા
આ રીતે, હવે હું મુક્ત થાઉં એવી મજામાં મનમાં નક્કી કર્યું; તેથી વિદૂરથએ પોતાની પત્ની સાથે એ શરીર પ્રાપ્ત કર્યું.
ત્વયાનયા ચ કાલેન બાલે મુક્તો ભવિષ્યતિ । એતદીયસ્ ત્વ્ અયં શત્રુસ્ સિન્ધુનામ મહીપતિઃ । હત્વૈનં વસુધાપીઠે જયી રાજ્યં કરિષ્યતિ
અને, તું સમય આવતાં, આ બાળકને મુક્ત કરીશ; આનો શત્રુ સિંધુ નામનો રાજા છે; એને મારીને, ધરતીના સિંહાસન પર વિજય મેળવી, રાજ કરશે.
ચેલુસ્ તિમિરસંઘાતા બલાનીવાલિરૂપિણઃ । અસૃજીવ શવાન્ય્ આસન્ સન્ધ્યાયાં તારકા દિવિ
અંધકારના ઘણા સમૂહો, બલિની સેના જેવાં હલનચલન કરતા; નિર્જીવ દેહો ફેંકાયા હતા, અને સંધ્યાના સમયે આકાશમાં તારાઓ દેખાયા.
શનૈર્ વિકટતાં જગ્મૂ રણાકાશાદ્રિભૂમયઃ । ભુવનં કજ્જલામ્ભોધેર્ ઇવોત્ક્ષિપ્તમ્ અરાજત
ધીરે-ધીરે યુદ્ધના મેદાનની પહાડી જમીન ભયાનક બનતી ગઈ; આખું જગત એવું લાગતું હતું કે જાણે કાળી શાહીથી ભરેલા દરિયાથી ઉપાડવામાં આવ્યું હોય.
પેતુઃ કનકનિષ્ષ્યન્દસુન્દરા રવિરશ્મયઃ । શૈલેષુ વરવીરેષુ રણરક્તચ્છટા ઇવ
સૂર્યની કિરણો, જે સોનાની ધારા જેવી સુંદર હતી, પહાડો અને શૂરવીર યોદ્ધાઓ પર પડતી હતી, એ યુદ્ધમાં વહેતા લોહીની ઝાંખી જેવી લાગતી હતી.
અદૃશ્યત તતો વ્યોમ તથા રણમહીતલમ્ । બાહુભિર્ ભ્રાન્તભુજગં પ્રભાભિઃ કીર્ણકાઞ્ચનમ્
પછી આકાશ અને યુદ્ધભૂમિ એવી દેખાતી હતી કે જેમાં ભુજાઓ ભટકતા સાપો જેવી દેખાતી અને તેજ ચમકતું સોનાની જેમ ચારે બાજુ ફેલાયેલું હતું.
કુણ્ડલૈઃ કીર્ણરત્નૌઘં શિરોભિર્ વૃદ્ધપઙ્કજમ્ । આયુધૈઃ ખગનીરન્ધ્રં શરૈશ્ શરભનિર્ભરમ્
કાનના કુંડળોથી અનેક રત્નો ચારે બાજુ છૂટેલા હતા; કપાળોથી મેદાન વૃદ્ધ કમળોથી ભરેલા તળાવ જેવું લાગતું હતું; હથિયારો આકાશને છિદી નાખતા હતા અને બાણોથી તે હરણોના ટોળા જેવું ભરાઈ ગયું હતું.