ચન્દ્રભિત્તિપરિસ્રોતઃપ્રપતત્કાઞ્ચનાઙ્કુરમ્ । મુક્તાઝણઝણત્કારચારુવિદ્રુમકૂવરમ્
ચાંદનીથી ઝળહળતી દિવાલોના કિનારે વહેતા ઝરણાંમાંથી સુવર્ણની કળીઓ પડતી હતી, અને સુંદર મુક્તાની ઝણઝણ સાથે લાલ મોતીની ડાળીઓ શોભતી હતી.
સુગ્રીવૈર્ લક્ષણોપેતૈઃ પ્રશસ્તૈર્ ધવલૈઃ કૃશૈઃ । જવોન્નયનવેગેન પ્રસ્રવદ્ભિઃ ખુરાન્ ઇવ
શુભ ચિન્હોવાળા, સુંદર, સફેદ અને પાતળા ઘોડાઓ, જે અત્યંત ઝડપી હતા, એમના ઝડપથી દોડતાં ખુરોથી જાણે ધોધ વહેતો હોય તેમ લાગતું હતું.
વાયૂન્ અપીવ સહજાન્ અસહદ્ભિર્ ગતિક્રમૈઃ । પ્રોજ્ઝદ્ભિર્ ઇવ પશ્ચાર્ધમ્ આપિબદ્ભિર્ ઇવામ્બરમ્
એવા ઘોડાઓ કે જેમની કુદરતી દોડને પવન પણ પછાડી ન શકે, જે જાણે પછાડો ભાગ છોડતા હોય અને જાણે આકાશને પી જતાં હોય.
યોજિતૈર્ ઇવ સંપૂર્ણૈશ્ ચન્દ્રૈશ્ ચામરદીપ્તિભિઃ । અશ્વૈર્ અષ્ટભિર્ આબદ્ધમ્ આશાપૂરકહેષિતૈઃ
જાણે ચાંદની જેવી તેજસ્વી ચામરાની ઝાંખી સાથે પૂર્ણ ચાંદનીથી જોડાયેલા હોય, અને આઠ ઘોડાઓના હિંસારા અવાજથી દિશાઓ ભરાઈ ગઈ હોય તેમ લાગતું હતું.
અથોદભૂત્ તદોદ્દામનાગાભ્રરવનિર્ભરઃ । શૈલભિત્તિપ્રતિધ્વાનદારુણો દુન્દુભિધ્વનિઃ
પછી ત્યાં એક ભયંકર ઢોલનો અવાજ ઊઠ્યો, જે વીજળી ભરેલા વાદળના ગર્જનાથી પણ વધુ જોરદાર હતો અને પર્વતની દીવાલો પર અથડાઈને ગૂંજતો હતો.
મત્તસૈનિકનિર્મુક્તૈર્ વ્યાપ્તૈઃ કલકલારવૈઃ । કિઙ્કિણીજાલનિધ્વાનૈર્ હેતિસઙ્ઘટ્ટટાઙ્કૃતૈઃ
એ અવાજમાં મસ્ત સૈનિકોના હુલ્લડભર્યા ચીસો, ઘંટીઓના ઝણકાર અને શસ્ત્રોના અથડાવાથી થતો ઘમાસાણ ભળી ગયો હતો.
ધનુશ્ચટચટાશબ્દૈશ્ શરશીત્કારગાયનૈઃ । પરસ્પરાંસનિષ્પિષ્ટકવચૌઘઝણજ્ઝણૈઃ
ત્યાં ધનુષ્યના તણાવના ચટાકા, બાણોના વીંટાળાં અને એકબીજાને અથડાતા કવચોના ઝણઝણાટ પણ સંભળાતા હતા.
જ્વલદગ્નિટણત્કારૈર્ આર્તિમત્ક્રન્દનારવૈઃ । પરસ્પરં ભટાહ્વાનૈર્ બન્દીવિક્ષુબ્ધરોદનૈઃ
જ્વલંત અગ્નિના તડતડાટ, પીડિતોના કરૂણ રડકા, યુદ્ધમાં લડતા વીરોના એકબીજાને પડકારતા ચીસો અને ભાટોના ઉગ્ર રોદન પણ એમાં ઉમેરાયા હતા.
શિલાઘનીકૃતાશેષબ્રહ્માણ્ડકુહરો ધ્વનિઃ । હસ્તગ્રાહ્યો ભવદ્ભીમો દશાશાકુઞ્જપૂરકઃ
એક ભયાનક અને સ્પષ્ટ અવાજ, જાણે પથ્થરમાંથી ઊભો થયો હોય, આખા બ્રહ્માંડની ખાલી જગ્યા ભરાઈ ગઈ, અને તે અવાજ દસેય દિશાઓમાં ફેલાઈ ગયો.
અથોદપતદ્ આદિત્યપથપીવરરોધકમ્ । રજોનિભેન ભૂપીઠમ્ અમ્બરોડ્ડયનોન્મુખમ્
પછી એક મોટો અંધકારમય સમૂહ ઊભો થયો, જે સૂર્યના માર્ગને ઢાંકી દેતો હતો; તેની ધૂળ જેવી કાળાશે ધરતીને આકાશ તરફ ઉંચકવાની તૈયારી કરી.
ગર્ભવાસમ્ ઇવાપન્નં તેનાસીત્ તન્મહાપુરમ્ । મૂર્ખત્વં યૌવનેનેવ ઘનતામ્ આયયૌ તમઃ
એ મહાન નગર જાણે ગર્ભમાં બંધાઈ ગયું હોય તેમ લાગ્યું; અંધકાર પણ અજ્ઞાન યુવાનીમાં વધે તેમ ઘનઘોર બની ગયો.
પ્રયયુઃ ક્વાપિ દીપૌઘા દિવસેનેવ તારકાઃ । આયયુર્ બલમ્ આલોલા નૈશભૂતપરમ્પરાઃ
ક્યાંક દીવોની ટોળીઓ, જાણે દિવસ પડતાં તારાઓ ઓગળી જાય તેમ, અદૃશ્ય થઈ ગઈ; અને રાત્રિના ભયાનક જીવોની ટોળીઓ ઉર્જા એકઠી કરવા લાગી.
દદૃશુસ્ તન્મહાયુદ્ધં દ્વે લીલે સા કુમારિકા । પ્રસ્ફુરદ્ધૃદયેનૈતા દેવીદત્તમહાદૃશા
એ બે કુમારિકાઓએ એ મહાયુદ્ધને જોયું, તેમનાં હૃદય ધડકતાં હતાં અને દેવી દ્વારા મળેલી વિશાળ દૃષ્ટિથી બધું સ્પષ્ટ જોઈ શક્યાં.
પ્રશેમુર્ અથ ગેહેષુ પ્રોદ્યત્કટકટારવાઃ । એકાર્ણવપયઃપૂરૈર્ વાડવા ઇવ વહ્નયઃ
પછી ઘરોમાં હથિયારોની ગુંજ ઉઠી, જે એક સમુદ્રમાં ઉછળતાં પાણીમાં અગ્નિ જેવી ગર્જના કરતી હતી.
શરૈસ્ સેનાં સમાકર્ષન્ રાજા પરબલાન્તરમ્ । વિવેશ પક્ષપ્રોડ્ડીનો મેરુર્ એકમ્ ઇવાર્ણવમ્
રાજાએ તીરો વડે શત્રુસેનાને ખેંચી, પોતાના પાંખોથી પ્રેરિત થઈ, એ રીતે વિરોધી સેના વચ્ચે પ્રવેશ કર્યો જેમ કે મેરુ પર્વત એક જ સમુદ્રમાં પ્રવેશે.
અથોદભૂદ્ ગુણધ્વાનશ્ ચટચ્ચટદ્ ઇતિ સ્ફુટમ્ । રચિતાત્મમયામ્ભોદાસ્ તેરુશ્ શરપરમ્પરાઃ
પછી ગુણોના સ્પષ્ટ અવાજો ઊઠ્યા, તીરોની પંક્તિઓ આત્મરૂપ વાદળોથી બનેલી નૌકાની જેમ તીવ્ર રીતે ટકરાતી હતી.
યયુર્ અમ્બરમ્ આશ્રિત્ય નાનાહેતિવિહઙ્ગમાઃ । પ્રસસ્રુર્ અલમ્ આશાસુ મિહિકાશ્ શસ્ત્રદીપ્તયઃ
વિવિધ હથિયારો, જુદા જુદા પક્ષીઓની જેમ, આકાશમાં ઉડી ગયા; ચારેય દિશામાં ધુમ્મસે હથિયારોની તેજસ્વિતા સાથે ઝગમગાટ કર્યો.
બભ્રમુશ્ શસ્ત્રસઙ્ઘટ્ટજ્વલના ઉલ્મુકાગ્નિવત્ । જગર્જુશ્ શરધારૌઘાન્ વર્ષન્તો વીરવારિદાઃ
હથિયારો એકબીજાથી અથડાઈને અગ્નિની જ્વાળાની જેમ ચમકતા ફરતા હતા; વીરોથી ભરેલા વાદળો ગર્જના કરતા અને તીરોની ધારા વરસાવતા હતા.
વિલેગુઃ કઙ્કવત્ક્રૂરા વીરાઙ્ગેષુ ચ હેતયઃ । પેતુઃ પટપટારાવં હેતિનિષ્પિષ્ટયો ઽમ્બરે
ક્રૂર હથિયારો ગિધ જેવા વીરોના શરીર પર તૂટી પડ્યા; કેટલાક આકાશમાં હથિયારોના ઘા ખાઈને પટપટ અવાજ સાથે નીચે પડ્યા.
જગ્મુશ્ શમં તમાંસ્ય્ આશુ શસ્ત્રજ્વલનદીપકૈઃ । બભૂવુર્ અખિલાસ્ સેના નવનારાચરોમશાઃ
હથિયારોની જ્યોતથી અંધકાર ઝડપથી દૂર થઈ ગયો; આખી સેના નવી યુવતીઓના રોમ જેવા સૂક્ષ્મ વાળથી ઢંકાઈ ગઈ હોય એમ લાગી રહી હતી.
ઉત્તસ્થુર્ નૃત્તયાત્રાયાં કબન્ધનટપઙ્ક્તયઃ । જગુર્ ઉચ્ચૈ રણદ્રોહં પિશાચ્યો રણદારિકાઃ
નૃત્યયાત્રામાં કપાળવિહિન દેહોની પંક્તિઓ ઊભી રહી; રણમાં લોહી વહાવતી ભૂતકન્યાઓએ યુદ્ધની દગાબાજીની ઉંચે અવાજે ગાન કર્યું.
ઉદગુર્ મત્તસઙ્ઘટ્ટત્ક્રેઙ્કારા દન્તિનાં બલે । ઊહુઃ ક્ષેપણપાષાણમત્તનદ્યો નભસ્તલે
મસ્ત અને અથડાતા હાથીઓની સેના જોરદાર ગર્જના કરતી હતી; ઉન્મત્ત નદીઓ આકાશમાં ફેંકાયેલા પથ્થરોને વહેંચતી હતી.
પેતુશ્ ચ રથસઙ્ઘાતાસ્ સંશુષ્કવનપર્ણવત્ । નિર્યયુર્ લોહિતા નદ્યો રણાદ્રેર્ મૃતિવર્ષિણઃ
રથોના ટોળા સુકાઈ ગયેલા જંગલના પાંદડાં જેવી રીતે ધરાશાયી થયા; યુદ્ધપર્વતમાંથી લાલ નદીઓ વહેતી થઈ, મૃતદેહોની વરસાદ વરસાવતી.
પ્રશેમુઃ પાંસવો રક્તૈસ્ તમાંસ્ય્ આયુધવહ્નિભિઃ । યુદ્ધૈકધ્યાનતશ્ શબ્દા ભયાનિ મૃતિનિશ્ચયૈઃ
લોહીથી ભીંજાયેલા ધૂળના વાદળો શસ્ત્રોની આગથી શાંત થયા; યુદ્ધમાં લીન અવાજોએ મૃત્યુનિશ્ચિત ભય ફેલાવ્યો.
અભવત્ કેવલં યુદ્ધં સશબ્દમ્ અસમં ભ્રમમ્ । અનાકુલામ્બુવાહાભખડ્ગવીચિસઝાઙ્કૃતમ્
મહાયુદ્ધ શરૂ થયું, બધે ગુંજાટ અને ગભરાટ ફેલાયો, તલવારની લહેરો વચ્ચે ઘમાસાણ ચાલતું હતું, પણ ઉપર આકાશમાં મેઘો બિલકુલ શાંત રહ્યા.
ષવષવરવસંવહચ્છરૌઘં કટકટરવસંપતદ્ભુસુણ્ડિ । ઝણઝણરવસંમિલન્મહાસ્ત્રં નિશિ નવરણમ્ આસ સુપ્તવત્ તત્
સૈન્યની અથડામણ જાણે મૃતદેહોને લઈ જતી આરતીની અવાજ જેવી હતી, બાણોની વરસાત કડકતી હતી, અને મહાશસ્ત્રો અથડાતા ઘનઘોર ધ્વનિ થતી હતી; છતાં રાત્રિએ બધું જાણે સૂતું હોય એમ આવરણમાં છુપાયું હતું.
એતસ્મિન્ વર્તમાને તુ ઘોરે સમરસમ્ભ્રમે । લીલાદ્વયમ્ ઉવાચેદં જ્ઞપ્તિં ભગવતીં પુરઃ
આ ભયાનક અને ઉગ્ર યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે જ્ઞાનદેવીએ રમતમાં પોતાની સામે ઉભેલી પોતાની જ સ્વરૂપને કહ્યું.
દેવિ કસ્માદ્ અકસ્માન્ નો ભર્તા જયતિ નો રણે । વદ ત્વય્ય્ અપિ તુષ્ટાયામ્ અસ્મિન્ વિદ્રુતવારણે
"દેવી, આ યુદ્ધમાં આપણા સ્વામી ન તો જીતે છે, ન તો હારે છે, એવું કેમ? તું તો પ્રસન્ન છે છતાં, જ્યારે હાથીઓ પણ ભાગી રહ્યા છે, તો મને કહો તો સાચું."
ચિરમ્ આરાધિતાનેન વિદૂરથનૃપારિણા । અહં પ્રતિજયાર્થેન ન વિદૂરથભૂભુજા
વિદૂરથ રાજાએ ઘણાં વર્ષોથી મારી ભક્તિ કરી છે, પણ એ વિજય માટે મારી ભક્તિ કરતો નથી.
તેનાસાવ્ એવ જયતિ જીયતે ન વિદૂરથઃ । જ્ઞપ્તિર્ અન્તર્ગતા સંવિદ્ એષાસૌ યદ્ યથા યદા
એટલે વિદૂરથને વિજય મળતો નથી; માત્ર એ જ જીતે છે. બધું જ આ આંતરિક જ્ઞાન, આ જાગૃતિ પ્રમાણે જ બને છે, જેવું અને જ્યારે થાય છે.