શિષ્યાયાસ્મૈ વિનીતાય ભરદ્વાજાય ધીમતે । એકાગ્રો દત્તવાન્ રમ્યાન્ મણીન્ અબ્ધિર્ ઇવાર્થિને
વિનમ્ર અને બુદ્ધિશાળી શિષ્ય ભરદ્વાજને, જેમ દરિયો રત્નો માંગનારને સુંદર મણિ આપે છે, તેમ એકાગ્રતાપૂર્વક આ મનોહર મણિઓ આપી દીધા.
તત એતે કથોપાયા ભરદ્વાજેન ધીમતા । કસ્મિંશ્ચિન્ મેરુગહને બ્રહ્મણો ઽગ્ર ઉદાહૃતાઃ
પછી આ મુક્તિના ઉપાયરૂપ કથાઓ બુદ્ધિશાળી ભરદ્વાજે બ્રહ્માના આદેશથી, મેરુ પર્વતની એક ગુફામાં સંભળાવી.
અથાસ્ય તુષ્ટો ભગવાન્ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ । વરં પુત્ર ગૃહાણેતિ સમુવાચ મહાશયઃ
પછી વિશ્વના પિતામહ, ભગવાન બ્રહ્મા પ્રસન્ન થઈ, મહાન દયાથી કહ્યું: 'પુત્ર, તું ઇચ્છે તેવા વરદાન માગ.'
ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ વરો ઽયં મે ઽદ્ય રોચતે । યેનેયં જનતા દુઃખાન્ મુચ્યતે તદ્ ઉદાહર
ભગવાન, ભૂત અને ભવિષ્યના સ્વામી, આજે મને એ વરદાન ગમ્યું છે: એવું કહો કે જેના દ્વારા આ લોકો દુઃખમાંથી મુક્ત થઈ શકે.
ગુરું વાલ્મીકિમ્ અત્રાશુ પ્રાર્થયસ્વ પ્રયત્નતઃ । તેનેદં યત્ સમારબ્ધં રામાયણમ્ અનિન્દિતમ્
અહીં વાલ્મીકિ ગુરુને મનથી વિનંતીપૂર્વક મળ અને વિનંતી કર; એમના દ્વારા આ નિર્દોષ રામાયણ રચાયું છે.
તસ્મિઞ્ જ્ઞાતે નરો મોહાત્ સમગ્રાત્ સન્તરિષ્યતિ । સેતુનેવામ્બુધેઃ પારમ્ અપારગુણશાલિના
જે આને જાણે છે, એ ભલે ભ્રમમાં હોય, તો પણ બધું પાર કરી શકે છે—જેમ પુલ વડે માણસ અગમ્ય અને ભયજનક દરિયો પાર કરે છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ ભરદ્વાજં પરમેષ્ઠી મમાશ્રમમ્ । અભ્યાગમત્ સમં તેન ભરદ્વાજેન ભૂતકૃત્
આ રીતે કહ્યા પછી પરમેશ્વર ભૃગુ સાથે મારા આશ્રમમાં આવ્યા.
તૂર્ણં સમ્પૂજિતો દેવસ્ સો ઽર્ઘ્યપાદ્યાદિના મયા । અવોચન્ માં મહાસત્ત્વસ્ સર્વભૂતહિતે રતઃ
હું દેવને તરત જ પાદ્ય અને અન્ય સન્માનથી પૂજ્યા; બધા જીવના કલ્યાણમાં તત્પર એ મહાન આત્માએ મને કહ્યું.
રામસ્વભાવકથનાદ્ અસ્માદ્ વરમુને ત્વયા । નોદ્યોગસ્ સમ્પરિત્યાજ્ય આ સમાપ્તેર્ અનિન્દિતાત્
હે મહાન ઋષિ, રામજીના સ્વભાવનું વર્ણન કરતા, તમે આ નિર્દોષ કાર્ય પૂરૂં થાય ત્યાં સુધી કદી પણ પ્રયત્ન છોડશો નહીં.
જ્ઞાતેનાનેન લોકો ઽયમ્ અસ્માત્ સંસારસઙ્કટાત્ । સમુત્તરિષ્યતિ ક્ષિપ્રં પોતેનેવાશુ સાગરાત્
આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, સમગ્ર જગત સંસારના ભયમાંથી ઝડપથી પાર ઉતરી જશે, જેમ કોઈ નાવમાં બેસીને તરત જ દરિયો પાર કરે છે.
વક્તું તવૈતમ્ એવાર્થમ્ અહમ્ આગતવાન્ અયમ્ । કુરુ લોકહિતાર્થં ત્વં શાસ્ત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ અજઃ
આ જ વિષય કહવા માટે જ હું અહીં આવ્યો છું; હવે તમે જગતના કલ્યાણ માટે આ શાસ્ત્ર રચો — એમ અજન્માએ કહ્યું.
મમ પુણ્યાશ્રમાત્ તસ્માત્ ક્ષણાદ્ અન્તર્ધિમ્ આગતઃ । મુહૂર્તાદ્ ઉદ્યતઃ પ્રોચ્ચૈસ્ તરઙ્ગ ઇવ વારિણઃ
મારા પવિત્ર આશ્રમમાંથી તે ક્ષણમાં જ અદૃશ્ય થઇ ગયો; એક પળમાં જ પાણીમાંથી ઊભેલા તરંગની જેમ ઊંચે ઉડી ગયો.
તસ્મિન્ પ્રયાતે ભગવત્ય્ અહં વિસ્મયમ્ આગતઃ । પુનસ્ તત્ર ભરદ્વાજમ્ અપૃચ્છં સ્વચ્છયા ધિયા
તે મહાનુભાવ વિદાય થયા ત્યારે હું આશ્ચર્યમાં પડી ગયો હતો. પછી હું ફરીથી શાંત મનથી ત્યાં ભરદ્વાજને પૂછ્યું.
કિમ્ એતદ્ બ્રહ્મણા પ્રોક્તમ્ ભરદ્વાજ વદાશુ મે । ઇત્ય્ ઉક્તેન પુનઃ પ્રોક્તમ્ ભરદ્વાજેન મે ઽનઘ
ભરદ્વાજ, કૃપા કરીને મને જલદી કહો કે બ્રહ્માએ શું કહ્યું હતું. મેં આવું પૂછતાં ભરદ્વાજે ફરીથી મને જવાબ આપ્યો, હે નિર્દોષ.
એતદ્ ઉક્તમ્ ભગવતા યથા રામાયણં કુરુ । સર્વલોકહિતાયાશુ સંસારાર્ણવપોતકમ્
ભગવાને એવું કહ્યું હતું: 'રામાયણને એ રીતે રચો કે તે બધા જીવોના કલ્યાણ માટે સંસારના મહાસાગરમાંથી પાર ઉતારનાર વહાણ બની જાય.'
મહ્યં ચ ભગવન્ બ્રૂહિ કથં સંસારસઙ્કટે । રામો વ્યવહૃતો ઽપ્ય્ અસ્મિન્ ભરતશ્ ચ મહામનાઃ
હે મહાનુભાવ, મને પણ કહો કે રામ અને મહાન મનવાળા ભરત, સંસારના આ મુશ્કેલ સમયમાં, દુનિયાના કામકાજમાં જોડાયેલા હોવા છતાં કેવી રીતે વર્ત્યા?
શત્રુઘ્નો લક્ષ્મણશ્ ચાપિ સીતા ચાપિ યશસ્વિની । રામાનુયાયિનસ્ તે વા મન્ત્રિપુત્રા મહાધિયઃ
શત્રુઘ્ન, લક્ષ્મણ અને પ્રસિદ્ધ સીતાજી તથા રામજીના અનુયાયી એવા મહાન બુદ્ધિ ધરાવતા મંત્રીપુત્રો – એ બધા કેવી રીતે હતા,
નિર્દુઃખતાં કથં તે તુ પ્રાપ્તાસ્ તદ્ બ્રૂહિ મે સ્ફુટમ્ । તથૈવાહં તરિષ્યામિ તતો જનતયા સહ
એ બધા દુઃખથી મુક્ત કેવી રીતે થયા? મને સ્પષ્ટ રીતે કહો, જેથી હું પણ એ રીતે જનતા સાથે દુઃખના પાર જઈ શકું.
ભરદ્વાજેન રાજેન્દ્ર યદેત્ય્ ઉક્તો ઽસ્મિ સાદરમ્ । તદા કર્તું વિભોર્ આજ્ઞામ્ અહં વક્તું પ્રવૃત્તવાન્
ભરદ્વાજે રાજા, જ્યારે આ રીતે આદરપૂર્વક કહ્યું, ત્યારે મેં ભગવાનની આજ્ઞા અનુસાર કહવાનું શરૂ કર્યું.
શૃણુ વત્સ ભરદ્વાજ યથાપૃષ્ટં વદામિ તે । શ્રુતેન યેન સમ્મોહમ્ અલં દૂરીકરિષ્યસિ
હે વત્સ ભરદ્વાજ, જેમ પૂછ્યું છે તેમ હું તને કહું છું; આ સાંભળવાથી તું આખો મોહિતપણો દૂર કરી શકીશ.
તથા વ્યવહર પ્રાજ્ઞ યથા વ્યવહૃતસ્ સુખી । સર્વાસંસક્તયા બુદ્ધ્યા રામો રાજીવલોચનઃ
તેથી, સમજદારીપૂર્વક વર્તો, જેમ કમળની આંખો ધરાવતાં રામચંદ્રજી સર્વ વસ્તુઓથી મનને અળગું રાખીને સુખી રહ્યા હતા.
લક્ષ્મણો ભરતશ્ ચૈવ શત્રુઘ્નશ્ ચ મહામનાઃ । કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ સીતા દશરથસ્ તથા
એ જ રીતે લક્ષ્મણ, ભરત, મહાન મનવાળા શત્રુઘ્ન, કૌસલ્યા, સુમિત્રા, સીતાજી અને દશરથજી પણ હતા.
કૃતાસ્થશ્ ચાવિરોધશ્ ચ બોધપારમ્ ઉપાગતઃ । વસિષ્ઠો વામદેવશ્ ચ મન્ત્રિણો ઽષ્ટૌ તથેતરે
સ્થિરતા અને વિરુદ્ધતા વિનાની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરીને, સર્વોચ્ચ જ્ઞાન સુધી પહોંચેલા વશિષ્ઠજી, વામદેવજી અને અન્ય આઠ મંત્રીઓ પણ એવા જ હતા.
ઘૃષ્ટિર્ વિકુન્તો ભામશ્ ચ સત્યવર્ધન એવ ચ । વિભીષણસ્ સુષેણશ્ ચ હનુમાન્ ઇન્દ્રજિત્ તથા
ઘૃષ્ટિ, વિકુક્ષિ, ભામ, સત્યવર્ધન, વિભીષણ, સુષેણ, હનુમાન અને ઇન્દ્રજિત પણ એવા જ હતા.
એતે ઽષ્ટાવિંશતિઃ પ્રોક્તાસ્ સમનીરાગચેતસઃ । જીવન્મુક્તા મહાત્માનો યથાપ્રાપ્તાનુવર્તિનઃ
આ અઠ્ઠાવીસ મહાન આત્માઓ, જેમના મનમાં કોઈ લગાવ નથી, જીવતાં મુક્ત ગણાય છે અને જે તેમને જે મળે છે તે પ્રમાણે જીવન વિતાવે છે.
એભિર્ યથા હૃતં દત્તં ગૃહીતમ્ ઉષિતં સ્મૃતમ્ । તથા ચેદ્ વર્તસે પુત્ર મુક્ત એવાસિ સઙ્કટાત્
પુત્ર, જો તું પણ એમની જેમ, કોઈ લાગણી વિના આપે, લે, રહે અને યાદ રાખે, તો તું ખરેખર બધા દુ:ખોથી મુક્ત છે.
અપારસંસારસમુદ્રપાતી લબ્ધ્વા પરાં યુક્તિમ્ ઉદારસત્ત્વઃ । ન શોકમ્ આયાતિ ન દૈન્યમ્ એતિ ગતજ્વરસ્ તિષ્ઠતિ નિત્યતૃપ્તઃ
જે ઉદાર સ્વભાવ ધરાવે છે અને અપરંપાર સંસાર સમુદ્ર પાર કરી સર્વોત્તમ સાધના પ્રાપ્ત કરે છે, તે દુ:ખ કે નિરાશામાં પડતો નથી, કોઈ તકલીફ રહેતી નથી અને હંમેશા સંતોષમાં રહે છે.
જીવન્મુક્તસ્થિતિં બ્રહ્મન્ કૃત્વા રાઘવમ્ આદિતઃ । ક્રમાત્ કથય મે નિત્યં ભવિષ્યામિ સુખી યથા
હે બ્રહ્મન, રાઘવમાં જે રીતે જીવતાં મુક્તિની સ્થિતિ સ્થાપિત થઈ હતી, એ મને ક્રમશઃ સમજાવ, જેથી હું હંમેશા સુખી રહી શકું.
ભ્રમસ્ય જાગતસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ । અપુનસ્સ્મરણં મન્યે સાધો વિસ્મરણં વરમ્
હે સજ્જન, આ જગતનો ભ્રમ જે ઊભો થયો છે, એ આકાશની જેમ રંગહીન છે. એ ભ્રમને ફરીથી યાદ કરવાને બદલે, તેને પૂરેપૂરું ભૂલી જવું જ વધારે સારું છે એવું હું માનું છું.
દૃશ્યાત્યન્તાભાવબોધં વિના તન્ નાનુભૂયતે । કદાચિત્ કેનચિન્ નામ સ બોધો ઽન્વિષ્યતામ્ અતઃ
દૃશ્ય વસ્તુઓના સંપૂર્ણ અભાવનું જ્ઞાન વિના એ સાચું અનુભવાતું નથી. તેથી, કોઈક સમયે કોઈક એ જ્ઞાન મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે.