પરિવારવિલાસિન્યો દેવ્ય આહૃત્ય મૂર્ધજૈઃ । આક્રન્દન્ત્યો બલાન્ નીતાઃ કુરર્ય ઇવ ધીવરૈઃ
અમારા ઘરની સન્માનનીય સ્ત્રીઓ, વાળ વિખેરાયેલા, દુશ્મન સૈનિકો દ્વારા રડતી-કાંદતી ખેંચી લઈ જવામાં આવી છે, જેમ માછીમારો કુરજાઓને પકડી જાય છે.
ઇતિ નો યેયમ્ આયાતા શાખા પ્રસરશાલિની । આપત્ તામ્ અલમ્ ઉદ્ધર્તું દેવસ્યૈવાસ્તિ શક્તિતા
આ રીતે આ આપત્તિ શાખાઓની જેમ ફેલાઈને અમારી પર આવી છે; આવી મુશ્કેલીમાંથી બચાવવાનો શક્તિ માત્ર દેવતામાં જ છે.
ઇત્ય્ આકર્ણ્યાવલોક્યાસૌ દેવ્યૌ યુદ્ધાય યામ્ય્ અહમ્ । ક્ષમ્યતાં મમ ભાર્યેયં યુષ્મત્પાદાબ્જષટ્પદી
આ સાંભળી અને જોઈને, હે દેવી, હું યુદ્ધ માટે જઈ રહ્યો છું; કૃપા કરીને મને માફ કરો, કારણ કે મારી પત્ની તો તમારા કમળ જેવા પગલાંની મધમાખી જેવી છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નિર્યયૌ રાજા કોપાકુલિતચેતનઃ । મત્તેભનિર્ભિન્નવનઃ કન્દરાદ્ ઇવ કેશરી
આવું કહીને, રાજા ગુસ્સાથી ભરાયેલા મનથી બહાર નીકળી પડ્યા — જાણે કોઈ પાગલ હાથીએ જંગલ ઉથલાવી દીધું હોય અને સિંહ ગુફામાંથી બહાર આવે તેમ.
લીલા લીલાં દદર્શાથ સ્વાકારસદૃશાકૃતિમ્ । પ્રતિબિમ્બમ્ ઇવાયાતામ્ આદર્શે ચારુદર્શનામ્
પછી લીલા એ જોઈu કે સામે પોતે જ ઊભી છે, પોતાની જ જેમ દેખાતી, જાણે દર્પણમાં પોતાનું સુંદર પ્રતિબિંબ સામે આવી રહ્યું હોય.
કિમ્ ઇદં દેવિ મે બ્રૂહિ કસ્માદ્ ઇયમ્ અહં સ્થિતા । યા સાભવમ્ અહં પૂર્વં કથં સેયમ્ ઇહ સ્થિતા
હે દેવી, આ શું છે, મને કહો; હું અહીં કેમ ઊભી છું? પહેલાં જે હું હતી, એ હવે અહીં કેવી રીતે આવી ગઈ?
મન્ત્રિપ્રભૃતયઃ પૌરા યોધાસ્ સબલવાહનાઃ । સર્વ એવ ત એવેમે સ્થિતાસ્ તત્ર તથૈવ યે
મંત્રીઓ, નાગરિકો, યોદ્ધાઓ તથા તેમની સેનાઓ અને વાહનો — એ બધા જ એ જ લોકો છે, જે ત્યાં એ સ્થળે જેમ હતા તેમ જ અહિં પણ સ્થિર છે.
તત્રાપીદમ્ અયં દેવિ સર્વે કથમ્ ઇહ સ્થિતાઃ । બહિર્ અન્તશ્ ચ મકુર ઇવૈતે કિં પ્રચેતનાઃ
હે દેવી, અહીં પણ એ બધા લોકો કેવી રીતે હાજર છે? શું એ બધા બહાર અને અંદર બંને રીતે, દર્પણમાં પડતી પ્રતિબિંબ જેવી જ, જાગૃત છે?
યથા જ્ઞપ્તિર્ ઉદેત્ય્ અન્તસ્ તથાનુભવતિ ક્ષણાત્ । ચિતિશ્ ચેત્યાર્થતામ્ એતિ ચિત્તં ચિત્તાર્થતામ્ ઇવ
જેમ અંદર જ્ઞાન ઊગે છે, તેમ તે ક્ષણમાં અનુભવાય છે; ચેતના જાણવામાં આવતા વિષયનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જેમ મન પોતાના વિચારોનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
યાદૃગ્ભાવન એવાન્તશ્ચેતનસ્ તનુતે સ્મૃતિમ્ । તાદૃગર્થજગદ્રૂપસ્ તત્રૈવોદેતિ તત્ક્ષણાત્
જેવી કલ્પના અંદર ઊભી થાય છે, એવી જ ચેતના સ્મૃતિને વિસ્તારે છે; એ જ ક્ષણે એ કલ્પનાને અનુરૂપ જગત પણ એ જ જગ્યાએ દેખાય છે.
ન દેશકાલદીર્ઘત્વં ન વૈચિત્ર્યં પદાર્થજમ્ । બાહ્યમ્ અસ્ત્ય્ અન્તરં ભાતિ સ્વપ્નાર્થો ઽત્ર નિદર્શનમ્
બહાર કોઈ જગ્યા કે સમયની લાંબી વ્યાપ્તિ નથી, અને વસ્તુઓથી થતી વિવિધતા પણ નથી; જે બહાર દેખાય છે, એ ખરેખર અંદર જ છે—જેમ સ્વપ્નમાં દેખાતા વસ્તુઓનું ઉદાહરણ છે.
યદ્ અન્તસ્ સ્વપ્નસઙ્કલ્પપુરવત્ કચનં ચિતેઃ । તદ્ એતદ્ બાહ્યનામ્નૈવ સ્વાભ્યાસાત્ સુસ્ફુટં સ્થિતમ્
જેમ ચેતનામાં સ્વપ્નમાં કલ્પાયેલી નગરની અંદર જે કંઈ રચાય છે, એ જ વસ્તુ અહીં 'બાહ્ય' નામે, વારંવારની આદતથી, સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે.
યાદૃગ્ભાવો મૃતો ભર્તા તવ તસ્મિંસ્ તદા પુરે । તાદૃગ્ભાવસ્ તમ્ એવાર્થં તત્રૈવ સમુપાગતઃ
તારા પતિનું જેવું અવસ્થામાં મૃત્યુ થયું હતું એ શહેરમાં, એ જ અવસ્થા એ જ વસ્તુને ત્યાં જ આવી પહોંચી છે.
અન્ય એવ હ્ય્ અમી ભૃત્યાસ્ તેભ્યસ્ તત્સદૃશા અપિ । સદ્રૂપા એવ ચૈતસ્ય સ્વપ્નસઙ્કલ્પસૈન્યવત્
આ સેવકો તો ખરેખર એ પહેલાનાંથી જુદા છે, ભલે દેખાવમાં સરખા લાગે; એ તો માત્ર આ વ્યક્તિના કલ્પનાના રૂપ છે, જેમ સ્વપ્નમાં કલ્પાયેલી સેના હોય છે.
અવિસંવાદિ સર્વાર્થરૂપં યદ્ અનુભૂયતે । તસ્ય તાવદ્ વદ કથં કીદૃશી વાપ્ય્ અસત્યતા
જે કશું પણ નિષ્ફળ નથી થતું અને બધું જ સ્વરૂપ ધરાવે છે, એવું જે અનુભવાય છે, એમાં અસત્યતા કેમ હોઈ શકે? કે પછી, એમાં કેવી અસત્યતા હોઈ શકે?
અથવોત્તરકાલે તુ ભઙ્ગુરત્વાન્ ન વસ્તુસત્ । તદ્ ઈદૃક્ સર્વમ્ એવેદં તત્ર કા નાસ્તિકાધિકા
અથવા, પછીના ક્ષણે, એ નાશ પામતું હોવાથી એ સાચું તત્વ નથી; આમ, આ બધું પણ એવું જ છે—તો અહીં ઇનકાર કરવાની જગ્યા ક્યાં છે?
સ્વપ્નો જાગ્રત્ય્ અસદ્રૂપસ્ સ્વપ્ને જાગ્રદ્ અસદ્વપુઃ । મૃતિર્ જન્મન્ય્ અસદ્રૂપા મૃતૌ જન્માપ્ય્ અસન્મયમ્
સપનું જાગૃત અવસ્થામાં અસત્ય છે, અને જાગૃતિ સપનામાં અસત્ય છે; મૃત્યુ જન્મમાં અસત્ય છે, અને જન્મ મૃત્યુમાં અસત્ય છે.
વિચારવિશરારુત્વાદ્ અનુભૂતેશ્ ચ સુન્દરિ । એવં ન સન્ નાસદ્ ઇદં ભ્રાન્તિમાત્રં વિભાસતે
વિચારની સૂક્ષ્મતા અને અનુભવની સ્વભાવને કારણે, હે સુંદરિ, આ ન તો છે અને ન તો નથી—માત્ર ભ્રમરૂપે દેખાય છે.
મહાકલ્પાન્તસમ્પત્તાવ્ અપ્ય્ અદ્યાન્યયુગે ઽથવા । ન કદાચન યન્ નાશિ તદ્ બ્રહ્મૈવાસ્તિ તજ્ જગત્
મહાન યુગના અંતે, કે આજના દિવસે, કે બીજાં કોઈ યુગમાં પણ, જે ક્યારેય નાશ પામતું નથી એ માત્ર બ્રહ્મ છે; એ જ આખું જગત છે.
તસ્મિન્ મધ્યે કચન્તીમા ભ્રાન્તયસ્ સૃષ્ટિનામિકાઃ । વ્યોમ્નિ કેશોણ્ડુકાનીવ ન કચન્તિ તુ વસ્તુતઃ
એ બ્રહ્મના મધ્યમાં, સર્જન નામની આ ભ્રાંતિઓ હવામાં વાળ કે ગોળા જેમ હલતી હોય તેમ લાગે છે, પણ હકીકતમાં એ જરાય હલતી નથી.
યથા તરઙ્ગા જલધૌ તથેમાસ્ સૃષ્ટયઃ પરે । ઉત્પત્યોત્પત્ય લીયન્તે રજાંસીવ મહાનિલે
જેમ દરિયામાં તરંગો ઊભા થાય અને પાછા સમાઈ જાય છે, તેમ આ સર્જનો પણ પરમાત્મામાં ઊભા થાય છે અને વિલીન થઈ જાય છે, જેમ મહા પવનમાં ધૂળ ઉડે અને ઓગળી જાય છે.
તસ્માદ્ ભ્રાન્તિમયાભાસે મિથ્યાત્વમ્ અહમાત્મકે । મૃગતૃષ્ણાજલરયે કેવાસ્થા સર્ગભસ્મનિ
આ ભ્રાંતિથી બનેલી દેખાવમાં, 'હું' એમ માનવું ખોટું છે; મૃગતૃષ્ણાના પાણી કે સર્જનના રાખમાં શું આધાર રાખવો?
ભ્રાન્તયશ્ ચ ન તત્રાન્યાસ્ તાસ્ તા એવ પરં પદમ્ । ઘને તમસિ યક્ષાભા તમ એવ ન યક્ષકાઃ
અહીં બીજા કોઈ ભ્રમ નથી; એ જ વસ્તુઓ પરમ અવસ્થાનું સ્વરૂપ છે. જેમ ઘન અંધકારમાં યક્ષ જેવું દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં ત્યાં માત્ર અંધકાર જ હોય છે, યક્ષો નથી.
તસ્માજ્ જન્મ મૃતિર્ મોહો વ્યોમાહં ત્વમ્ ઇદં તતમ્ । સર્વં તચ્ ચ મહાકલ્પશાન્તૌ યદ્ અવશિષ્યતે
એથી જન્મ, મૃત્યુ, ભ્રમ, આકાશ, 'હું', 'તું' અને આ બધું—મહાકલ્પના અંતે જે કંઈ બાકી રહે છે, એ જ બધું છે.
નાતસ્ સત્યમ્ ઇદં દૃષ્ટં ન ચાસત્યં કદાચન । દ્વયમ્ એવૈતદ્ અથ વા બ્રહ્મ તત્રૈવ સમ્ભવત્
આ જોઈતું સત્ય નથી, પણ કદી અસત્ય પણ નથી; એ બંને છે, અથવા તો એ બ્રહ્મ જ છે, જે આવું રૂપ ધારણ કરે છે.
આકાશપરમાણ્વન્તર્ દ્રવ્યાદેર્ અણુકે ઽપિ વા । જીવાણુર્ યત્ર તત્રેદં જગદ્ વેત્તિ નિજં વપુઃ
આકાશના અતિ સૂક્ષ્મ કણમાં કે પદાર્થના નાના અણુમાં પણ, જીવાત્મા આ જગતને પોતાનું સ્વરૂપ માને છે.
અગ્નિર્ ઔષ્ણ્યં યથા વેત્તિ નિજભાવક્રમોદિતમ્ । પશ્યતીદં તથૈવાત્મા સ્વાત્મભૂતં વિશુદ્ધચિત્
જેમ અગ્નિ પોતાનું તાપ જાણે છે, એ જ રીતે શુદ્ધ ચેતન પણ આ જગતને પોતાનું સ્વરૂપ સમજે છે.
યથા સૂર્યાતપે ગેહે ભ્રમન્તિ ત્રસરેણવઃ । તથેમે પરમાકાશે બ્રહ્માણ્ડત્રસરેણવઃ
જેમ ઘરમાં સૂર્યકિરણ પડે ત્યારે ધૂળકણો ફરતા હોય છે, એમ જ આ અનંત આકાશમાં બ્રહ્માંડ પણ ધૂળકણ જેવું ફરતું રહે છે.
યથા વાયૌ સ્થિતસ્ સ્પન્દ આમોદશ્ શૈત્યમ્ અમ્બરે । પિણ્ડગ્રહવિનિર્મુક્તં તથા વિશ્વં સ્થિતમ્ પરે
જેમ વાયુમાં હલચલ, સુગંધમાં સુગંધ અને આકાશમાં ઠંડક રહે છે, તેમ આ સમગ્ર જગત પણ પરમાત્મામાં સ્વરૂપથી રહેલું છે, જે રૂપથી પર છે.
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગસ્થૂલસૂક્ષ્મચરાચરાઃ । વિવર્જિતસ્યાવયવૈર્ ભાવા બ્રહ્મણ ઈદૃશૈઃ
હોવું કે ન હોવું, પકડવું કે છોડવું, મોટું કે નાનું, ચાલતું કે અચળ—આ બધું, જે ભાગથી રહિત છે એ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે.