આલોલમાલ્યવસનાભરણાઙ્ગરાગા ઈર્ષ્યાકુલાનનચલાલકવલ્લરીકાઃ । આનન્દસુન્દરનિરઙ્કુશમથ્યમાનાત્ કામાર્ણવાત્ સમુદિતા ઇવ રાજલક્ષ્મ્યઃ
માળાઓ, વસ્ત્રો, આભૂષણો અને સુગંધિત લિપનીઓ બધું ગોઠવાયેલું નહોતું, તેમના ચહેરા ઈર્ષ્યાથી ઉદ્વેગભર્યા હતા અને વાળની લટો પણ હલતી હતી. રાજમહિલાઓ એવી લાગતી હતી જાણે અનંત આનંદ અને સુંદરતાથી ભરેલા ઇચ્છાના દરિયામાંથી ઊભી થઈ આવી હોય.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે રાજમહિષી મત્તયૌવના । તદ્ વિવેશ ગૃહં લક્ષ્મીર્ ઇવ પઙ્કજકોટરમ્
એ જ સમયે, યુવાનીના ગર્વમાં ચૂર રાણી મહેલમાં આવી, જાણે કમળના હૃદયમાં લક્ષ્મી પ્રવેશી હોય.
આલોલમાલ્યવસના ચ્છિન્નહારલતાકુલા । અનુયાતા વયસ્યાભિર્ દાસીભિર્ ભયવિહ્વલા
રાણીના માળા અને વસ્ત્રો બગડેલા હતા, હાર તૂટી ને વણસાઈ ગયો હતો. પોતાના સખીઓ અને દાસીઓ સાથે, રાણી ડરથી વ્યાકુળ હતી.
ચન્દ્રાનનાવદાતાઙ્ગી શ્વાસોત્કમ્પિપયોધરા । તારકાકારદશના સ્થિતા દ્યૌર્ ઇવ રૂપિણી
રાણીનું ચહેરું ચંદ્ર જેવું તેજસ્વી હતું, શરીર નિર્દોષ અને ધોળું, શ્વાસથી છાતી ઉંચી-નીચી થતી હતી. તેના દાંત તારલાઓ જેવું ચમકતા હતા અને એ ત્યાં ઊભી હતી, જાણે આકાશે સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હોય.
અથ તસ્યા વયસ્યૈકા રાજાનં તં વ્યજિજ્ઞપત્ । વૃત્રસઙ્ગ્રામસંરભ્દમ્ અમરેન્દ્રમ્ ઇવાપ્સરાઃ
પછી તેની એક સાથીએ રાજાને જાણ કરી, જેમ વિજ્ઞાનયુદ્ધમાં વ્યસ્ત ઇન્દ્રને કોઈ અપ્સરા સંદેશ આપે તેમ.
દેવ દેવી સહાસ્માભિઃ પલાય્યાન્તઃપુરાન્તરાત્ । શરણં દેવમ્ આયાતા વાતાર્તેવ લતા દ્રુમમ્
હે રાજા, રાણી અમારું સાથ લઈને અંતઃપુરમાંથી ભાગી આવી છે અને તમારી શરણમાં આવી છે, જેમ પવનથી ઉડતી લતા વૃક્ષ પાસે આશરો લે છે.
રાજદારા હૃતાસ્ સ્તેનૈર્ બલવદ્ભિર્ ઉદાયુધૈઃ । ઊર્મિજાલૈર્ મહાબ્ધીનાં તીરે દ્રુમલતા ઇવ
રાજમહિલાઓને શક્તિશાળી અને શસ્ત્રધારી ચોરોએ પકડી લીધી છે, જેમ મહાસાગરના કિનારે લતાઓને તરંગોની જાળમાં ફસાવી લેવામાં આવે છે.
અન્તઃપુરાધિપાસ્ સર્વે પિષ્ટાશ્ શત્રુભિર્ ઉદ્ધતૈઃ । અશઙ્કિતાભિપતિતૈર્ વાતૈર્ ઇવ વનદ્રુમાઃ
અંતઃપુરના બધા મુખ્ય લોકો ધાડકાઈ દુશ્મનોના અચાનક હુમલાથી પીસાઈ ગયા છે, જેમ જંગલના વૃક્ષો અચાનક પવનથી ધરાશાયી થાય છે.
પૂરેણાશઙ્કમ્ આયાતૈઃ પરૈર્ નઃ પુરમ્ આહૃતમ્ । રાત્રૌ વર્ષાસ્વ્ ઇવોદ્ગારૈર્ ઉદકપ્લવવારિભિઃ
અમારા શહેર પર અચાનક આવી પહોંચેલા વિદેશી લોકો દ્વારા કબજો કરવામાં આવ્યો છે, જેમ વરસાદી રાતે પૂરનાં પાણી અચાનક ઘૂસી આવે છે.
ધૂમ્રવર્મભિર્ ઉન્નાદૈર્ લેલિહાનાગ્રહેતિભિઃ । વહ્નિભિર્ નઃ પુરં વ્યાપ્તં પરયોધૈશ્ ચ ભૂરિભિઃ
અમારા શહેરમાં દુશ્મન સૈનિકો મોટી સંખ્યામાં ઘૂસી આવ્યા છે, ધૂમ્રવર્ણના ધૂમાડા અને ગર્જનારા અગ્નિની જ્વાળાઓ尖ધારવાળી જેમ ચારે બાજુ ફેલાઈ રહી છે.
પરિવારવિલાસિન્યો દેવ્ય આહૃત્ય મૂર્ધજૈઃ । આક્રન્દન્ત્યો બલાન્ નીતાઃ કુરર્ય ઇવ ધીવરૈઃ
અમારા ઘરની સન્માનનીય સ્ત્રીઓ, વાળ વિખેરાયેલા, દુશ્મન સૈનિકો દ્વારા રડતી-કાંદતી ખેંચી લઈ જવામાં આવી છે, જેમ માછીમારો કુરજાઓને પકડી જાય છે.
ઇતિ નો યેયમ્ આયાતા શાખા પ્રસરશાલિની । આપત્ તામ્ અલમ્ ઉદ્ધર્તું દેવસ્યૈવાસ્તિ શક્તિતા
આ રીતે આ આપત્તિ શાખાઓની જેમ ફેલાઈને અમારી પર આવી છે; આવી મુશ્કેલીમાંથી બચાવવાનો શક્તિ માત્ર દેવતામાં જ છે.
ઇત્ય્ આકર્ણ્યાવલોક્યાસૌ દેવ્યૌ યુદ્ધાય યામ્ય્ અહમ્ । ક્ષમ્યતાં મમ ભાર્યેયં યુષ્મત્પાદાબ્જષટ્પદી
આ સાંભળી અને જોઈને, હે દેવી, હું યુદ્ધ માટે જઈ રહ્યો છું; કૃપા કરીને મને માફ કરો, કારણ કે મારી પત્ની તો તમારા કમળ જેવા પગલાંની મધમાખી જેવી છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નિર્યયૌ રાજા કોપાકુલિતચેતનઃ । મત્તેભનિર્ભિન્નવનઃ કન્દરાદ્ ઇવ કેશરી
આવું કહીને, રાજા ગુસ્સાથી ભરાયેલા મનથી બહાર નીકળી પડ્યા — જાણે કોઈ પાગલ હાથીએ જંગલ ઉથલાવી દીધું હોય અને સિંહ ગુફામાંથી બહાર આવે તેમ.
લીલા લીલાં દદર્શાથ સ્વાકારસદૃશાકૃતિમ્ । પ્રતિબિમ્બમ્ ઇવાયાતામ્ આદર્શે ચારુદર્શનામ્
પછી લીલા એ જોઈu કે સામે પોતે જ ઊભી છે, પોતાની જ જેમ દેખાતી, જાણે દર્પણમાં પોતાનું સુંદર પ્રતિબિંબ સામે આવી રહ્યું હોય.
કિમ્ ઇદં દેવિ મે બ્રૂહિ કસ્માદ્ ઇયમ્ અહં સ્થિતા । યા સાભવમ્ અહં પૂર્વં કથં સેયમ્ ઇહ સ્થિતા
હે દેવી, આ શું છે, મને કહો; હું અહીં કેમ ઊભી છું? પહેલાં જે હું હતી, એ હવે અહીં કેવી રીતે આવી ગઈ?
મન્ત્રિપ્રભૃતયઃ પૌરા યોધાસ્ સબલવાહનાઃ । સર્વ એવ ત એવેમે સ્થિતાસ્ તત્ર તથૈવ યે
મંત્રીઓ, નાગરિકો, યોદ્ધાઓ તથા તેમની સેનાઓ અને વાહનો — એ બધા જ એ જ લોકો છે, જે ત્યાં એ સ્થળે જેમ હતા તેમ જ અહિં પણ સ્થિર છે.
તત્રાપીદમ્ અયં દેવિ સર્વે કથમ્ ઇહ સ્થિતાઃ । બહિર્ અન્તશ્ ચ મકુર ઇવૈતે કિં પ્રચેતનાઃ
હે દેવી, અહીં પણ એ બધા લોકો કેવી રીતે હાજર છે? શું એ બધા બહાર અને અંદર બંને રીતે, દર્પણમાં પડતી પ્રતિબિંબ જેવી જ, જાગૃત છે?
યથા જ્ઞપ્તિર્ ઉદેત્ય્ અન્તસ્ તથાનુભવતિ ક્ષણાત્ । ચિતિશ્ ચેત્યાર્થતામ્ એતિ ચિત્તં ચિત્તાર્થતામ્ ઇવ
જેમ અંદર જ્ઞાન ઊગે છે, તેમ તે ક્ષણમાં અનુભવાય છે; ચેતના જાણવામાં આવતા વિષયનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જેમ મન પોતાના વિચારોનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
યાદૃગ્ભાવન એવાન્તશ્ચેતનસ્ તનુતે સ્મૃતિમ્ । તાદૃગર્થજગદ્રૂપસ્ તત્રૈવોદેતિ તત્ક્ષણાત્
જેવી કલ્પના અંદર ઊભી થાય છે, એવી જ ચેતના સ્મૃતિને વિસ્તારે છે; એ જ ક્ષણે એ કલ્પનાને અનુરૂપ જગત પણ એ જ જગ્યાએ દેખાય છે.
ન દેશકાલદીર્ઘત્વં ન વૈચિત્ર્યં પદાર્થજમ્ । બાહ્યમ્ અસ્ત્ય્ અન્તરં ભાતિ સ્વપ્નાર્થો ઽત્ર નિદર્શનમ્
બહાર કોઈ જગ્યા કે સમયની લાંબી વ્યાપ્તિ નથી, અને વસ્તુઓથી થતી વિવિધતા પણ નથી; જે બહાર દેખાય છે, એ ખરેખર અંદર જ છે—જેમ સ્વપ્નમાં દેખાતા વસ્તુઓનું ઉદાહરણ છે.
યદ્ અન્તસ્ સ્વપ્નસઙ્કલ્પપુરવત્ કચનં ચિતેઃ । તદ્ એતદ્ બાહ્યનામ્નૈવ સ્વાભ્યાસાત્ સુસ્ફુટં સ્થિતમ્
જેમ ચેતનામાં સ્વપ્નમાં કલ્પાયેલી નગરની અંદર જે કંઈ રચાય છે, એ જ વસ્તુ અહીં 'બાહ્ય' નામે, વારંવારની આદતથી, સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે.
યાદૃગ્ભાવો મૃતો ભર્તા તવ તસ્મિંસ્ તદા પુરે । તાદૃગ્ભાવસ્ તમ્ એવાર્થં તત્રૈવ સમુપાગતઃ
તારા પતિનું જેવું અવસ્થામાં મૃત્યુ થયું હતું એ શહેરમાં, એ જ અવસ્થા એ જ વસ્તુને ત્યાં જ આવી પહોંચી છે.
અન્ય એવ હ્ય્ અમી ભૃત્યાસ્ તેભ્યસ્ તત્સદૃશા અપિ । સદ્રૂપા એવ ચૈતસ્ય સ્વપ્નસઙ્કલ્પસૈન્યવત્
આ સેવકો તો ખરેખર એ પહેલાનાંથી જુદા છે, ભલે દેખાવમાં સરખા લાગે; એ તો માત્ર આ વ્યક્તિના કલ્પનાના રૂપ છે, જેમ સ્વપ્નમાં કલ્પાયેલી સેના હોય છે.
અવિસંવાદિ સર્વાર્થરૂપં યદ્ અનુભૂયતે । તસ્ય તાવદ્ વદ કથં કીદૃશી વાપ્ય્ અસત્યતા
જે કશું પણ નિષ્ફળ નથી થતું અને બધું જ સ્વરૂપ ધરાવે છે, એવું જે અનુભવાય છે, એમાં અસત્યતા કેમ હોઈ શકે? કે પછી, એમાં કેવી અસત્યતા હોઈ શકે?
અથવોત્તરકાલે તુ ભઙ્ગુરત્વાન્ ન વસ્તુસત્ । તદ્ ઈદૃક્ સર્વમ્ એવેદં તત્ર કા નાસ્તિકાધિકા
અથવા, પછીના ક્ષણે, એ નાશ પામતું હોવાથી એ સાચું તત્વ નથી; આમ, આ બધું પણ એવું જ છે—તો અહીં ઇનકાર કરવાની જગ્યા ક્યાં છે?
સ્વપ્નો જાગ્રત્ય્ અસદ્રૂપસ્ સ્વપ્ને જાગ્રદ્ અસદ્વપુઃ । મૃતિર્ જન્મન્ય્ અસદ્રૂપા મૃતૌ જન્માપ્ય્ અસન્મયમ્
સપનું જાગૃત અવસ્થામાં અસત્ય છે, અને જાગૃતિ સપનામાં અસત્ય છે; મૃત્યુ જન્મમાં અસત્ય છે, અને જન્મ મૃત્યુમાં અસત્ય છે.
વિચારવિશરારુત્વાદ્ અનુભૂતેશ્ ચ સુન્દરિ । એવં ન સન્ નાસદ્ ઇદં ભ્રાન્તિમાત્રં વિભાસતે
વિચારની સૂક્ષ્મતા અને અનુભવની સ્વભાવને કારણે, હે સુંદરિ, આ ન તો છે અને ન તો નથી—માત્ર ભ્રમરૂપે દેખાય છે.
મહાકલ્પાન્તસમ્પત્તાવ્ અપ્ય્ અદ્યાન્યયુગે ઽથવા । ન કદાચન યન્ નાશિ તદ્ બ્રહ્મૈવાસ્તિ તજ્ જગત્
મહાન યુગના અંતે, કે આજના દિવસે, કે બીજાં કોઈ યુગમાં પણ, જે ક્યારેય નાશ પામતું નથી એ માત્ર બ્રહ્મ છે; એ જ આખું જગત છે.
તસ્મિન્ મધ્યે કચન્તીમા ભ્રાન્તયસ્ સૃષ્ટિનામિકાઃ । વ્યોમ્નિ કેશોણ્ડુકાનીવ ન કચન્તિ તુ વસ્તુતઃ
એ બ્રહ્મના મધ્યમાં, સર્જન નામની આ ભ્રાંતિઓ હવામાં વાળ કે ગોળા જેમ હલતી હોય તેમ લાગે છે, પણ હકીકતમાં એ જરાય હલતી નથી.