ઇહ ધૂમસ્ સ્ફુરદ્વહ્નિકણ આવર્તવૃત્તિમાન્ । સ્થિત આપીડવાન્ વ્યોમ્નિ રત્નપૂર ઇવામ્બરે
અહીં ધૂમ્રપટ, ચમકતા અગ્નિચણાંથી ભરેલો અને ગોળ ગોળ ફરતો, આકાશમાં એકઠો થઈને એમ ઉભો છે જાણે આકાશમાં રત્નોની ઢગલી હોય.
ગૌરમ્ અમ્બરમ્ આભાતિ જ્વાલાશિખરતેજસા । મૃત્યોર્ ઇવોત્સવે દત્તઃ કુઙ્કુમાઙ્કઃ કદર્થકઃ
જ્વાળાના શિખરનાં તેજથી આકાશ ફિક્કું ઝળહળતું લાગે છે; જાણે મૃત્યુના પર્વ માટે કુંકુમથી ચિહ્નિત થયેલું વિનાશનું સંકેત હોય.
અહો નુ વિષમં વૈરં વર્તતે વૃત્તિવર્જિતમ્ । હ્રિયન્તે રાજનાર્યો ઽપિ વરવીરૈર્ ઉદાયુધૈઃ
અરે, કેટલું ભયાનક અને અયોગ્ય છે આ વૈર! કોઈ સદ્ગુણ નથી તેમાં. મહાન શસ્ત્રો ધરાવતાં વીરોએ સારા રાજાઓને પણ મારી નાખ્યા છે.
લોલસ્રગ્દામકુસુમૈર્ માર્ગપ્રકરકારિકાઃ । અર્ધનિર્દગ્ધકવરીકીર્ણવક્ષસ્સ્થલામ્બરાઃ
રાજમાર્ગે કદી શણગારેલી સ્ત્રીઓના હાર, ગહણા ઢીલા પડી ગયા છે, ફૂલો છૂટા પડી ગયા છે, તેમના કપડાં અડધા બળી ગયા છે અને છાતી પર રાખ પણ છવાઈ ગયો છે.
આલોલામ્બરસંલક્ષ્યનિતમ્બજઘનસ્થલાઃ । પતન્માણિક્યવલયા વલિતાવનિમણ્ડલાઃ
હવે તેમના કપડાં હલતાં-ઢળતાં, કમર અને નિતંબ દેખાઈ આવે છે, હાથમાંથી રત્નજડિત કાંગણ જમીન પર પડી જાય છે અને શરીર જમીન તરફ વળે છે.
છિન્નહારલતાજાલવિકીર્ણામલમૌક્તિકાઃ । દૃષ્ટાદૃષ્ટસ્તનશ્રોણિપાર્શ્વોદ્યત્કનકપ્રભાઃ
હારેના દોરા અને મુક્તાની માળાઓ તૂટી ને ફાટી ગઈ છે, અને તેમના સ્તન, નિતંબ અને બાજુઓની ક્યારેક દેખાતી, ક્યારેક છુપાયેલી સુવર્ણ કાંતિ ઝળહળી રહી છે.
કુરરીકર્કશાક્રન્દમન્દીકૃતરણારવાઃ । ધારાપાત્યસ્રુનારાચભિન્નપાર્શ્વસ્થચેતનાઃ
યુદ્ધના ઘમાસાણને ગિધડોના કઠોર રડકા ધીમા પાડી દે છે, અને તીક્ષ્ણ બાણથી ઘાયલ થયેલા, લોહી વહાવતાં, અચેત પડેલા વીર જમીન પર વિખરાયા છે.
રક્તકર્દમબાષ્પામ્બુક્લિન્નગ્રથિતવાસસઃ । ભુજમૂલાર્પિતભુજૈર્ નીયમાના બલાન્ નૃભિઃ
તેમના વસ્ત્રો આંસુ, લોહી અને કાદવથી ભીંજાઈ ગયા છે; હાથ બીજા સૈનિકોના ખભા પર મૂકીને, તેઓ ધીમે ધીમે લઈ જવામાં આવે છે.
ક ઇવાસ્મત્પરિત્રાતા સ્યાદ્ ઇત્ય્ આદીનવીક્ષિતૈઃ । ઉત્પલૈર્ ઇવ વર્ષદ્ભિઃ પરિરોદિતસૈનિકાઃ
'હવે આપણને કોણ બચાવશે?' એવી વ્યથા ભરેલી આંખોથી સૈનિકો રડે છે, તેમનાં આંસુ કમળના ફૂલની જેમ વરસે છે.
મૃણાલકોમલાચ્છોરુમૂલજાલૈસ્ સુનિર્મલૈઃ । સ્વચ્છામ્બરતલાલક્ષ્યૈર્ આકાશનલિનીનિભાઃ
જેમ કમળના ડાંગર નરમ હોય છે, તેમ નાજુક જાંઘો અને શુદ્ધ, પાતળા પાયલથી શોભિત, અને કાચ જેવા પારદર્શક વસ્ત્રોથી તેઓ આકાશમાં ખીલેલા કમળ જેવા દેખાય છે.
આલોલમાલ્યવસનાભરણાઙ્ગરાગા ઈર્ષ્યાકુલાનનચલાલકવલ્લરીકાઃ । આનન્દસુન્દરનિરઙ્કુશમથ્યમાનાત્ કામાર્ણવાત્ સમુદિતા ઇવ રાજલક્ષ્મ્યઃ
માળાઓ, વસ્ત્રો, આભૂષણો અને સુગંધિત લિપનીઓ બધું ગોઠવાયેલું નહોતું, તેમના ચહેરા ઈર્ષ્યાથી ઉદ્વેગભર્યા હતા અને વાળની લટો પણ હલતી હતી. રાજમહિલાઓ એવી લાગતી હતી જાણે અનંત આનંદ અને સુંદરતાથી ભરેલા ઇચ્છાના દરિયામાંથી ઊભી થઈ આવી હોય.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે રાજમહિષી મત્તયૌવના । તદ્ વિવેશ ગૃહં લક્ષ્મીર્ ઇવ પઙ્કજકોટરમ્
એ જ સમયે, યુવાનીના ગર્વમાં ચૂર રાણી મહેલમાં આવી, જાણે કમળના હૃદયમાં લક્ષ્મી પ્રવેશી હોય.
આલોલમાલ્યવસના ચ્છિન્નહારલતાકુલા । અનુયાતા વયસ્યાભિર્ દાસીભિર્ ભયવિહ્વલા
રાણીના માળા અને વસ્ત્રો બગડેલા હતા, હાર તૂટી ને વણસાઈ ગયો હતો. પોતાના સખીઓ અને દાસીઓ સાથે, રાણી ડરથી વ્યાકુળ હતી.
ચન્દ્રાનનાવદાતાઙ્ગી શ્વાસોત્કમ્પિપયોધરા । તારકાકારદશના સ્થિતા દ્યૌર્ ઇવ રૂપિણી
રાણીનું ચહેરું ચંદ્ર જેવું તેજસ્વી હતું, શરીર નિર્દોષ અને ધોળું, શ્વાસથી છાતી ઉંચી-નીચી થતી હતી. તેના દાંત તારલાઓ જેવું ચમકતા હતા અને એ ત્યાં ઊભી હતી, જાણે આકાશે સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હોય.
અથ તસ્યા વયસ્યૈકા રાજાનં તં વ્યજિજ્ઞપત્ । વૃત્રસઙ્ગ્રામસંરભ્દમ્ અમરેન્દ્રમ્ ઇવાપ્સરાઃ
પછી તેની એક સાથીએ રાજાને જાણ કરી, જેમ વિજ્ઞાનયુદ્ધમાં વ્યસ્ત ઇન્દ્રને કોઈ અપ્સરા સંદેશ આપે તેમ.
દેવ દેવી સહાસ્માભિઃ પલાય્યાન્તઃપુરાન્તરાત્ । શરણં દેવમ્ આયાતા વાતાર્તેવ લતા દ્રુમમ્
હે રાજા, રાણી અમારું સાથ લઈને અંતઃપુરમાંથી ભાગી આવી છે અને તમારી શરણમાં આવી છે, જેમ પવનથી ઉડતી લતા વૃક્ષ પાસે આશરો લે છે.
રાજદારા હૃતાસ્ સ્તેનૈર્ બલવદ્ભિર્ ઉદાયુધૈઃ । ઊર્મિજાલૈર્ મહાબ્ધીનાં તીરે દ્રુમલતા ઇવ
રાજમહિલાઓને શક્તિશાળી અને શસ્ત્રધારી ચોરોએ પકડી લીધી છે, જેમ મહાસાગરના કિનારે લતાઓને તરંગોની જાળમાં ફસાવી લેવામાં આવે છે.
અન્તઃપુરાધિપાસ્ સર્વે પિષ્ટાશ્ શત્રુભિર્ ઉદ્ધતૈઃ । અશઙ્કિતાભિપતિતૈર્ વાતૈર્ ઇવ વનદ્રુમાઃ
અંતઃપુરના બધા મુખ્ય લોકો ધાડકાઈ દુશ્મનોના અચાનક હુમલાથી પીસાઈ ગયા છે, જેમ જંગલના વૃક્ષો અચાનક પવનથી ધરાશાયી થાય છે.
પૂરેણાશઙ્કમ્ આયાતૈઃ પરૈર્ નઃ પુરમ્ આહૃતમ્ । રાત્રૌ વર્ષાસ્વ્ ઇવોદ્ગારૈર્ ઉદકપ્લવવારિભિઃ
અમારા શહેર પર અચાનક આવી પહોંચેલા વિદેશી લોકો દ્વારા કબજો કરવામાં આવ્યો છે, જેમ વરસાદી રાતે પૂરનાં પાણી અચાનક ઘૂસી આવે છે.
ધૂમ્રવર્મભિર્ ઉન્નાદૈર્ લેલિહાનાગ્રહેતિભિઃ । વહ્નિભિર્ નઃ પુરં વ્યાપ્તં પરયોધૈશ્ ચ ભૂરિભિઃ
અમારા શહેરમાં દુશ્મન સૈનિકો મોટી સંખ્યામાં ઘૂસી આવ્યા છે, ધૂમ્રવર્ણના ધૂમાડા અને ગર્જનારા અગ્નિની જ્વાળાઓ尖ધારવાળી જેમ ચારે બાજુ ફેલાઈ રહી છે.
પરિવારવિલાસિન્યો દેવ્ય આહૃત્ય મૂર્ધજૈઃ । આક્રન્દન્ત્યો બલાન્ નીતાઃ કુરર્ય ઇવ ધીવરૈઃ
અમારા ઘરની સન્માનનીય સ્ત્રીઓ, વાળ વિખેરાયેલા, દુશ્મન સૈનિકો દ્વારા રડતી-કાંદતી ખેંચી લઈ જવામાં આવી છે, જેમ માછીમારો કુરજાઓને પકડી જાય છે.
ઇતિ નો યેયમ્ આયાતા શાખા પ્રસરશાલિની । આપત્ તામ્ અલમ્ ઉદ્ધર્તું દેવસ્યૈવાસ્તિ શક્તિતા
આ રીતે આ આપત્તિ શાખાઓની જેમ ફેલાઈને અમારી પર આવી છે; આવી મુશ્કેલીમાંથી બચાવવાનો શક્તિ માત્ર દેવતામાં જ છે.
ઇત્ય્ આકર્ણ્યાવલોક્યાસૌ દેવ્યૌ યુદ્ધાય યામ્ય્ અહમ્ । ક્ષમ્યતાં મમ ભાર્યેયં યુષ્મત્પાદાબ્જષટ્પદી
આ સાંભળી અને જોઈને, હે દેવી, હું યુદ્ધ માટે જઈ રહ્યો છું; કૃપા કરીને મને માફ કરો, કારણ કે મારી પત્ની તો તમારા કમળ જેવા પગલાંની મધમાખી જેવી છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નિર્યયૌ રાજા કોપાકુલિતચેતનઃ । મત્તેભનિર્ભિન્નવનઃ કન્દરાદ્ ઇવ કેશરી
આવું કહીને, રાજા ગુસ્સાથી ભરાયેલા મનથી બહાર નીકળી પડ્યા — જાણે કોઈ પાગલ હાથીએ જંગલ ઉથલાવી દીધું હોય અને સિંહ ગુફામાંથી બહાર આવે તેમ.
લીલા લીલાં દદર્શાથ સ્વાકારસદૃશાકૃતિમ્ । પ્રતિબિમ્બમ્ ઇવાયાતામ્ આદર્શે ચારુદર્શનામ્
પછી લીલા એ જોઈu કે સામે પોતે જ ઊભી છે, પોતાની જ જેમ દેખાતી, જાણે દર્પણમાં પોતાનું સુંદર પ્રતિબિંબ સામે આવી રહ્યું હોય.
કિમ્ ઇદં દેવિ મે બ્રૂહિ કસ્માદ્ ઇયમ્ અહં સ્થિતા । યા સાભવમ્ અહં પૂર્વં કથં સેયમ્ ઇહ સ્થિતા
હે દેવી, આ શું છે, મને કહો; હું અહીં કેમ ઊભી છું? પહેલાં જે હું હતી, એ હવે અહીં કેવી રીતે આવી ગઈ?
મન્ત્રિપ્રભૃતયઃ પૌરા યોધાસ્ સબલવાહનાઃ । સર્વ એવ ત એવેમે સ્થિતાસ્ તત્ર તથૈવ યે
મંત્રીઓ, નાગરિકો, યોદ્ધાઓ તથા તેમની સેનાઓ અને વાહનો — એ બધા જ એ જ લોકો છે, જે ત્યાં એ સ્થળે જેમ હતા તેમ જ અહિં પણ સ્થિર છે.
તત્રાપીદમ્ અયં દેવિ સર્વે કથમ્ ઇહ સ્થિતાઃ । બહિર્ અન્તશ્ ચ મકુર ઇવૈતે કિં પ્રચેતનાઃ
હે દેવી, અહીં પણ એ બધા લોકો કેવી રીતે હાજર છે? શું એ બધા બહાર અને અંદર બંને રીતે, દર્પણમાં પડતી પ્રતિબિંબ જેવી જ, જાગૃત છે?
યથા જ્ઞપ્તિર્ ઉદેત્ય્ અન્તસ્ તથાનુભવતિ ક્ષણાત્ । ચિતિશ્ ચેત્યાર્થતામ્ એતિ ચિત્તં ચિત્તાર્થતામ્ ઇવ
જેમ અંદર જ્ઞાન ઊગે છે, તેમ તે ક્ષણમાં અનુભવાય છે; ચેતના જાણવામાં આવતા વિષયનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જેમ મન પોતાના વિચારોનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
યાદૃગ્ભાવન એવાન્તશ્ચેતનસ્ તનુતે સ્મૃતિમ્ । તાદૃગર્થજગદ્રૂપસ્ તત્રૈવોદેતિ તત્ક્ષણાત્
જેવી કલ્પના અંદર ઊભી થાય છે, એવી જ ચેતના સ્મૃતિને વિસ્તારે છે; એ જ ક્ષણે એ કલ્પનાને અનુરૂપ જગત પણ એ જ જગ્યાએ દેખાય છે.