સર્વત્ર વર્તતે સર્વં દેહસ્યાન્તર્ બહિસ્ તથા । યત્ તુ વેત્તિ યથા સંવિત્ તત્ તથાશ્વ્ એવ પશ્યતિ
બધું જ બધે છે, શરીરનાં અંદર અને બહાર પણ; પણ જેવું કોઈ જાણે છે, પોતાની સમજ પ્રમાણે, એ જ એ રીતે જુએ છે.
યત્ કોશે વિદ્યતે દ્રવ્યં તદ્ દૃષ્ટ્વા લભ્યતે યથા । તથાસ્તિ સર્વં ચિદ્વ્યોમ્નિ લભ્યતે યત્ પ્રચેત્યતે
જેમ કોઈ વાસણમાં જે વસ્તુ હોય, એ જોઈને મળે છે, એમ જ ચેતનાના આકાશમાં પણ જે સમજાય છે, એ જ મળે છે.
અનન્તરમ્ ઉવાચેદં દેવી જ્ઞપ્તિર્ વિદૂરથમ્ । કૃત્વા બોધામૃતાસેકૈર્ વિવેકાઙ્કુરસુન્દરમ્
પછી જ્ઞાનદેવીયે વિદૂરથને જાગૃતિના અમૃત અને વિવેકના કળશથી સુંદર એવા વચન કહ્યાં.
તદ્ એવમ્ એષ રાજંસ્ ત્વં લીલાર્થમ્ ઉપવર્ણિતઃ । સ્વસ્તિ તે ઽસ્તુ ગમિષ્યાવો દૃષ્ટા દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટયઃ
હે રાજા, તને અહીં રમણ માટે વર્ણવાયો છે; તને શુભ થાય. હવે અમે અહીંથી જઈશું, જે જોવાનું હતું તે જોઈ લીધું છે.
ઇતિ પ્રોક્તં સરસ્વત્યા ગિરા મધુરવર્ણયા । ઉવાચ વચનં ધીમાન્ ભૂમિપાલો વિદૂરથઃ
સરસ્વતીએ મધુર વાણીથી આવું કહ્યું ત્યારે વિદૂરથ નામના બુદ્ધિશાળી રાજાએ આ રીતે જવાબ આપ્યો:
મમાપિ દર્શનં દેવિ મોઘં ભવતિ નાર્થિનિ । મહાફલપ્રદાયાસ્ તુ કથં તવ ભવિષ્યતિ
હે દેવી, જ્યારે હું મુશ્કેલીમાં હોઉં ત્યારે તમારું દર્શન પણ નિષ્ફળ જાય છે; પણ તમે તો મહાન ફળ આપનારી છો, તો તમારું દર્શન કેમ વ્યર્થ થઈ શકે?
અહં દેહં સમુત્સૃજ્ય લોકાન્તરમ્ ઇતઃ પરમ્ । નિજમ્ આયામિ હે દેવિ સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં યથા
હે દેવી, હું આ શરીર છોડી, બીજા લોકમાં જઈશ; જેમ એક સપનાથી બીજું સપનું આવે છે, તેમ હું મારા સ્વસ્થાને પાછો ફરું છું.
અત્રાદિશાશુ માં માતઃ પ્રપન્નં શરણાગતમ્ । ભક્તે ઽવહેલા વરદે મહતાં ન વિરાજતે
માતા, અહીં મને આશરો આપો; ભક્તને અવગણશો નહીં, હે વરદાન આપનારી, કારણ કે મહાન લોકો ક્યારેય આશ્રય માંગનારને તિરસ્કારતા નથી.
યં પ્રદેશમ્ અહમ્ યામિ તમ્ એવાયાત્વ્ અયં મમ । મન્ત્રી કુમારી ચૈવેયં બાલેતિ કુરુ મે દયામ્
હું જ્યાં પણ જાઉં, મારું મંત્રી અને આ રાજકન્યા, ભલે એ હજુ બાળ છે, મારા સાથે આવે એવી કૃપા કરો.
આગચ્છ રાજ્યમ્ ઉચિતાઙ્ગવિચારચારુ પ્રાગ્જન્મમણ્ડલવરે કુરુ નિર્વિશઙ્કમ્ । અસ્માભિર્ અર્થિજનકામનિરાકૃતિર્ હિ દૃષ્ટા ન કાચન કદાચિદ્ અપીતિ વિદ્ધિ
આવો, પૂર્વજન્મના ગુણ અનુસાર યોગ્ય વિચાર અને સૌંદર્યથી રાજ્ય ચલાવો, નિર્ભય રહો. જાણો કે અમે ક્યારેય કોઈને જોઈ નથી, જે મદદ માંગનારની ઇચ્છા નકારી દે.
અસ્મિન્ રણવરે રાજન્ મૃતવ્યં ભવતાધુના । પ્રાપ્તવ્યં પ્રાક્તનં રાજ્યમ્ એતત્ પ્રત્યક્ષમ્ એવ મે
રાજા, આ મહાયુદ્ધમાં હવે તારે મૃત્યુ પામવું જ પડશે; તારો પહેલાનો રાજ્ય ફરી મેળવવો પડશે, અને આ વાત મને સ્પષ્ટ દેખાય છે.
કુમાર્યા મન્ત્રિણા ચૈવ ત્વયા ચ પ્રાક્તનં પુરમ્ । આગન્તવ્યં શવીભૂતં પ્રાપ્તવ્યં તચ્છરીરકમ્
કન્યા, મંત્રી અને તું — તમે ત્રણેયને તમારું જૂનું શહેર પાછું જવું પડશે; ત્યાં મૃતદેહ બનીને, તમારે એ શરીર ફરી મેળવો પડશે.
આવાં યાવો યથાયાતં વાતરૂપેણ ચ ત્વયા । આગન્તવ્યશ્ ચ તદ્દેશઃ કુમાર્યા મન્ત્રિણાપિ ચ
હું અને તું જેમ આવ્યા તેમ આવ્યા, અને તું તો પવનરૂપે આવ્યો હતો; એ જગ્યાએ કન્યા અને મંત્રીને પણ આવવું પડશે.
અન્યૈવ ગતિર્ અશ્વસ્ય ગતિર્ અન્યા ખરોષ્ટ્રયોઃ । મદક્લિન્નકપોલસ્ય ગતિર્ અન્યૈવ દન્તિનઃ
ઘોડો એક રસ્તે જાય છે, ઊંટ અને ગધેડો બીજા રસ્તે જાય છે; અને માદકતાથી ભીંજાયેલા ગજના ગાલવાળો હાથી ત્રીજા રસ્તે જાય છે.
પ્રસ્તુતેતિ કથા યાવન્ મિથો મધુરભાષિણોઃ । તાવદ્ પ્રવિશ્ય સમ્ભ્રાન્ત ઉવાચોર્ધ્વં સ્થિતો નરઃ
બન્ને વચ્ચે મીઠી વાતચીત ચાલી રહી હતી, ત્યારે એક માણસ ઉતાવળમાં અંદર આવ્યો અને ઊભો રહીને બોલ્યો.
દેવ સાયકચક્રાસિગદાપરિઘવૃષ્ટિમત્ । મહત્ પરબલં પ્રાપ્તમ્ એકાર્ણવ ઇવોદ્ધતઃ
હે સ્વામી, એક મોટું દુશ્મન સેના આવી પહોંચી છે, જે તીરો, ચક્રો, તલવારો, ગદાઓ અને લોખંડની લાઠીઓ વરસાવી રહી છે, જાણે એક જ મહાસાગર ઉછળી પડ્યો હોય.
કલ્પકાલાનિલોદ્ધૂતકુલાચલશિલોપમઃ । ગદાશક્તિભુસુણ્ડીનાં વૃષ્ટીન્ મુઞ્ચતિ વૃષ્ટિવત્
કલ્પના અંતે પવનથી ઉડેલા પર્વતના પથ્થર જેવી રીતે પડે છે, તેવી જ રીતે ગદાઓ, ભાલા અને ભુસુંડીઓની વરસાદ વરસી રહી છે.
નગરે નગસઙ્કાશે લગ્નો ઽગ્નિર્ વ્યાપ્તદિક્તટઃ । દહંશ્ ચટચટાસ્ફોટૈઃ પાતયત્ય્ ઉત્તમાઃ પુરીઃ
પર્વત જેવી દેખાતી એ નગરીમાં અગ્નિ ફાટી નીકળી છે, જે ચારેય બાજુ ફેલાઈ ગઈ છે; તેની તીવ્ર ચટાકા સાથે એ શ્રેષ્ઠ મહેલો ધરાશાયી કરી રહી છે.
કલ્પામ્બુદઘટાતુલ્યા વ્યોમ્નિ ધૂમમહાદ્રયઃ । બલાત્ પ્રોડ્ડયનં કર્તું પ્રવૃત્તા ગરુડા ઇવ
આકાશમાં ધૂમ્રપાંજરાં એવાં ઊંચા પહાડ જેવાં ઊઠી રહ્યા છે, જાણે કે કલ્પના-મેઘોના અથડામણથી બનેલા હોય અને મહાન ગરુડની જેમ જોરથી ઉપર ચડવા તત્પર હોય.
સસમ્ભ્રમં વદન્ત્ય્ એવં પુરુષે પરુષારવે । ઉદભૂત્ પૂરયન્ન્ આશા બહિઃ કોલાહલો મહાન્
લોકો ગભરાટમાં એકબીજાને કઠોર અવાજે બોલી રહ્યા છે; બહાર બધી દિશાઓમાં મોટો ગાબડો મચી ગયો છે.
બલાદ્ આકૃષ્ટકર્ણાનાં ધનુષાં શરવર્ષિણામ્ । બૃહતાં મત્તમત્તાનાં કુઞ્જરાણાં તરસ્વિનામ્
શક્તિપૂર્વક ખેંચાતા ધનુષ્યોથી તીરોની વરસાદ થઈ રહી છે અને મોટા, ઉન્મત્ત, તાકાતવર હાથીઓના ગર્જના સંભળાય છે.
પુરે ચટચટાસ્ફોટૈર્ વેલ્લતાં જાતવેદસામ્ । પૌરાણાં દગ્ધદારાણાં મહાહલહલારવૈઃ
શહેરમાં ઉછળતી અગ્નિની કડાકા-ભડાક સાથે, જેમની પત્નીઓ અગ્નિમાં દાઝાઈ ગઈ છે એવા નાગરિકોના દુઃખભર્યા રડકા ગૂંજી રહ્યા છે.
તરતામ્ અગ્નિખણ્ડાનાં ષ્વક્કારકઠિનારવમ્ । જ્વલન્તીનાં પરિસ્પન્દાદ્ ધ્વગધ્વગિતિ ચાર્ચિષામ્
અગ્નિના ટુકડાઓએ કઠણ અને કરકસર અવાજ સાથે ધડધડતાં શબદ સાથે પ્રજ્વલિત થઈ ઉછળતી જ્વાળાઓથી આસપાસ ધ્વગધ્વગ જેવો અવાજ થતો હતો.
અથ વાતાયનાદ્ દેવ્યૌ મન્ત્રી રાજા વિદૂરથઃ । દદૃશુઃ પ્રોન્નમન્નાદં મહાનિશિ મહાપુરમ્
પછી, બારીમાંથી બે રાણીઓ, મંત્રી અને રાજા વિદૂરથએ મધરાતે મહાનગરને ઉંચા અને ભયાનક ગર્જનાવાળા અવાજ સાથે જોયું.
પ્રલયાનિલસઙ્ક્ષુબ્ધપૂર્ણૈકાર્ણવરંહસા । પૂર્ણં પરબલેનોગ્રહેતિમેઘતરઙ્ગિણા
તે શહેરમાં એક જ વિશાળ દરિયાની જેમ પ્રલયના પવનોથી ઉથલપાથલ થતું, ઘનઘોર વાદળોની લહેરો અને પરમ શક્તિથી ભરપૂર તોફાન હતો.
કલ્પાન્તવહ્નિવિગલન્દેહભૂધરભાસુરૈઃ । દહ્યમાનં મહાજ્વાલાજાલૈર્ અમ્બરપૂરકૈઃ
કલ્પના અંતે અગ્નિમાં ઓગળી રહેલા પર્વતો જેવી તેજસ્વી જ્વાળાઓના મોટા ઝંડે આખું શહેર દહન પામતું હતું અને આ જ્વાળાઓ આકાશ સુધી વ્યાપી રહી હતી.
મુષ્ટિગ્રાહ્યમહામેઘગર્જસન્તર્જનોર્જિતૈઃ । ઘોરં કલકલારાવૈર્ માંસલૈર્ મન્ત્રિજલ્પિતૈઃ
ભયાનક અને ગજબના ગર્જનાવાળા વાદળોની ગૂંજી, અને માંસભર્યા મંત્રોચ્ચારના ગૂંચવાયેલા અવાજો સાથે ભયજનક કલકલારવ સંભળાતો હતો.
પુષ્કરાવર્તસઙ્કાશધૂમાભ્રપિહિતામ્બરમ્ । પ્રોડ્ડીનહેમાભ્રનિભજ્વાલાપુઞ્જૈર્ નિરન્તરમ્
આકાશ ધૂમ્ર વાદળોથી ઢંકાઈ ગયું હતું, જે કમળના કૂંડ જેવા ઘુમ્મસાતા ધૂમાડા જેવા લાગતા, અને સતત સોનેરી વાદળ જેવી જ્વાળાઓના ઝુંડથી તેજસ્વી થતું હતું.
તરદુલ્મુકખણ્ડોઘતારાતરલિતામ્બરમ્ । અન્યોઽન્યદેહસદ્મૌઘપ્રજ્વલજ્જ્વાલનાકુલમ્
આકાશમાં તૂટતા તારાઓ અને પતંગિયાંની ઝાંખીથી ઝબકારો થતો હતો, અને એકબીજાના દેહના ઢગલાં જ્વલંત અગ્નિથી પ્રકાશિત થતા હતા.
હતસૈન્યપુરાપાતધૂતાઙ્ગારાભ્રકોટરમ્ । કર્કશાક્રન્દનિર્દગ્ધલોકપૂરોગ્રગર્જિતમ્
વિનાશ પામેલા સૈન્ય અને શહેરમાં અગ્નિની રાખ અને કાળી વાદળોની ગૂંજી ભરાઈ ગઈ હતી, અને ત્યાં કઠોર રડાણાં અને દહન પામતા લોકોએ કરેલા ભયાનક ગર્જના સંભળાતી હતી.