સ્વપ્ને ઽન્યપુરવાસ્તવ્યા વસ્તુતસ્ સત્યરૂપિણઃ । પ્રમાણમ્ અત્ર શૃણુ મે પ્રત્યક્ષં નામ નેતરત્
સ્વપ્નમાં બીજી કોઈ નગરમાં રહેતા લોકો સાચા લાગે છે, પણ હકીકતમાં એ માત્ર સત્યની છબિ છે; આ વિષયમાં મારો અર્થ સાંભળો—અહીં માત્ર સીધો અનુભવ જ સાચો છે, બીજું કંઈ નહીં.
સર્ગાદાવ્ આત્મભૂર્ ભાતિ સ્વપ્નાભો ઽનુભવાત્મકઃ । તત્સઙ્કલ્પકલા વિશ્વમ્ એવં સ્વપ્નાભમ્ એવ તત્
સૃષ્ટિના આરંભે આત્મજ્યોતિ પ્રકાશે છે, જે અનુભવરૂપ છે અને સ્વપ્ન જેવું લાગે છે; એના સંકલ્પથી આખું જગત પ્રગટે છે, એટલે એ પણ સ્વપ્ન જેવું જ છે.
એવં વિશ્વમ્ ઇદં સ્વપ્નસ્ તત્ર સત્યં ભવાન્ મમ । યથૈવ ત્વં તથૈવાન્યે સ્વપ્ને સ્વપ્નં તથા નૃણામ્
આ રીતે આખું જગત સ્વપ્ન સમાન છે; એમાં તું મને સાચો લાગે છે, જેમ તું છે એમ, એ જ રીતે બીજાં પણ સ્વપ્નમાં સાચા લાગે છે, અને લોકો માટે પણ સ્વપ્નમાં સ્વપ્ન હોય છે.
સ્વપ્ને નગરવાસ્તવ્યાસ્ સત્યા ન સ્યુર્ ઇમે યદિ । તદ્ ઇહાપિ તદાકારે ન સત્યં મે ભવાન્ અપિ
સ્વપ્નમાં નગરમાં રહેતા લોકો સાચા ન હોય, તો એ જ રીતે, આ જગતમાં પણ, જે એ જ સ્વરૂપ ધરાવે છે, તું પણ મને સાચો નથી.
યથાહં તવ સત્યાત્મા સત્યમ્ એવં ભવાન્ મમ । સ્વપ્નોપલમ્ભે સંસારે મિથસ્ સિદ્ધ્યૈ પ્રથેદૃશી
જેમ હું તારી માટે સાચો છું, એમ તું પણ મારી માટે સાચો છે. સ્વપ્નના અનુભવમાં અને આ સંસારમાં, આપણું આ પરસ્પર સત્યપણું બંને માટે સ્થિર છે.
સંસારવિપુલે સ્વપ્ને યથા સત્યમ્ અહં તવ । તથા ત્વમ્ અપિ મે સત્યં સર્વસ્વપ્નેષ્વ્ ઇતિ ક્રમઃ
વિશાળ સંસારરૂપ સ્વપ્નમાં, જેમ હું તારી માટે સાચો છું, એમ તું પણ મારી માટે સાચો છે. બધા સ્વપ્નોમાં આ જ ક્રમ છે.
સ્વપ્નદ્રષ્ટરિ નિર્નિદ્રે તદ્ દૃષ્ટં સ્વપ્નપત્તનમ્ । સદ્રૂપત્વાત્ તથૈવાસ્તે મમૈવં ભગવન્ મતિઃ
જે સ્વપ્નદ્રષ્ટા નિદ્રાવિહોણો છે, તેના માટે સ્વપ્નમાં જોયેલું શહેર તેના સ્વરૂપને કારણે એ જ રીતે રહે છે. ભગવાન, મારી સમજણ પણ આવી જ છે.
એવમ્ એતત્ તથૈવાસ્તે સત્યત્વાત્ સ્વપ્નપત્તનમ્ । સ્વપ્નદ્રષ્ટરિ નિર્નિદ્રે ઽપ્ય્ આકાશવિષદાકૃતિઃ
હા, એ જ રીતે છે; સ્વપ્નનું શહેર તેના સત્યપણાંને કારણે, નિદ્રાવિહોણા સ્વપ્નદ્રષ્ટા માટે પણ, આકાશ જેટલી સ્પષ્ટ આકૃતિ સાથે રહે છે.
એતદ્ આસ્તામ્ ઇદં તાવદ્ યજ્ જાગ્રદ્ ઇતિ મન્યસે । વિદ્ધિ તત્ સ્વપ્નમ્ એવાન્તર્ દેશકાલાદ્યપૂરકમ્
આને રહેવા દો; પણ જેને તમે જાગૃતિ કહો છો, એ પણ અંદરથી સપનાની જેમ છે, જેમાં જગ્યા, સમય અને બીજું બધું ઉમેરાયેલું છે – આવું જ જાણો.
એવં સર્વમ્ ઇદં ભાતિ ન સત્યં સત્યવત્ સ્થિતમ્ । રઞ્જયત્ય્ અપિ મિથ્યૈવ સ્વપ્નસ્ત્રીસુરતોપમમ્
આ રીતે બધું દેખાય છે, પણ એ ખરેખર સાચું નથી, ભલે તે સાચું લાગે; એ તો ખોટી રીતે મોહિત કરે છે, જેમ કે સપનામાં સ્ત્રીનું આનંદ પણ ખોટું જ હોય છે.
સર્વત્ર વર્તતે સર્વં દેહસ્યાન્તર્ બહિસ્ તથા । યત્ તુ વેત્તિ યથા સંવિત્ તત્ તથાશ્વ્ એવ પશ્યતિ
બધું જ બધે છે, શરીરનાં અંદર અને બહાર પણ; પણ જેવું કોઈ જાણે છે, પોતાની સમજ પ્રમાણે, એ જ એ રીતે જુએ છે.
યત્ કોશે વિદ્યતે દ્રવ્યં તદ્ દૃષ્ટ્વા લભ્યતે યથા । તથાસ્તિ સર્વં ચિદ્વ્યોમ્નિ લભ્યતે યત્ પ્રચેત્યતે
જેમ કોઈ વાસણમાં જે વસ્તુ હોય, એ જોઈને મળે છે, એમ જ ચેતનાના આકાશમાં પણ જે સમજાય છે, એ જ મળે છે.
અનન્તરમ્ ઉવાચેદં દેવી જ્ઞપ્તિર્ વિદૂરથમ્ । કૃત્વા બોધામૃતાસેકૈર્ વિવેકાઙ્કુરસુન્દરમ્
પછી જ્ઞાનદેવીયે વિદૂરથને જાગૃતિના અમૃત અને વિવેકના કળશથી સુંદર એવા વચન કહ્યાં.
તદ્ એવમ્ એષ રાજંસ્ ત્વં લીલાર્થમ્ ઉપવર્ણિતઃ । સ્વસ્તિ તે ઽસ્તુ ગમિષ્યાવો દૃષ્ટા દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટયઃ
હે રાજા, તને અહીં રમણ માટે વર્ણવાયો છે; તને શુભ થાય. હવે અમે અહીંથી જઈશું, જે જોવાનું હતું તે જોઈ લીધું છે.
ઇતિ પ્રોક્તં સરસ્વત્યા ગિરા મધુરવર્ણયા । ઉવાચ વચનં ધીમાન્ ભૂમિપાલો વિદૂરથઃ
સરસ્વતીએ મધુર વાણીથી આવું કહ્યું ત્યારે વિદૂરથ નામના બુદ્ધિશાળી રાજાએ આ રીતે જવાબ આપ્યો:
મમાપિ દર્શનં દેવિ મોઘં ભવતિ નાર્થિનિ । મહાફલપ્રદાયાસ્ તુ કથં તવ ભવિષ્યતિ
હે દેવી, જ્યારે હું મુશ્કેલીમાં હોઉં ત્યારે તમારું દર્શન પણ નિષ્ફળ જાય છે; પણ તમે તો મહાન ફળ આપનારી છો, તો તમારું દર્શન કેમ વ્યર્થ થઈ શકે?
અહં દેહં સમુત્સૃજ્ય લોકાન્તરમ્ ઇતઃ પરમ્ । નિજમ્ આયામિ હે દેવિ સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં યથા
હે દેવી, હું આ શરીર છોડી, બીજા લોકમાં જઈશ; જેમ એક સપનાથી બીજું સપનું આવે છે, તેમ હું મારા સ્વસ્થાને પાછો ફરું છું.
અત્રાદિશાશુ માં માતઃ પ્રપન્નં શરણાગતમ્ । ભક્તે ઽવહેલા વરદે મહતાં ન વિરાજતે
માતા, અહીં મને આશરો આપો; ભક્તને અવગણશો નહીં, હે વરદાન આપનારી, કારણ કે મહાન લોકો ક્યારેય આશ્રય માંગનારને તિરસ્કારતા નથી.
યં પ્રદેશમ્ અહમ્ યામિ તમ્ એવાયાત્વ્ અયં મમ । મન્ત્રી કુમારી ચૈવેયં બાલેતિ કુરુ મે દયામ્
હું જ્યાં પણ જાઉં, મારું મંત્રી અને આ રાજકન્યા, ભલે એ હજુ બાળ છે, મારા સાથે આવે એવી કૃપા કરો.
આગચ્છ રાજ્યમ્ ઉચિતાઙ્ગવિચારચારુ પ્રાગ્જન્મમણ્ડલવરે કુરુ નિર્વિશઙ્કમ્ । અસ્માભિર્ અર્થિજનકામનિરાકૃતિર્ હિ દૃષ્ટા ન કાચન કદાચિદ્ અપીતિ વિદ્ધિ
આવો, પૂર્વજન્મના ગુણ અનુસાર યોગ્ય વિચાર અને સૌંદર્યથી રાજ્ય ચલાવો, નિર્ભય રહો. જાણો કે અમે ક્યારેય કોઈને જોઈ નથી, જે મદદ માંગનારની ઇચ્છા નકારી દે.
અસ્મિન્ રણવરે રાજન્ મૃતવ્યં ભવતાધુના । પ્રાપ્તવ્યં પ્રાક્તનં રાજ્યમ્ એતત્ પ્રત્યક્ષમ્ એવ મે
રાજા, આ મહાયુદ્ધમાં હવે તારે મૃત્યુ પામવું જ પડશે; તારો પહેલાનો રાજ્ય ફરી મેળવવો પડશે, અને આ વાત મને સ્પષ્ટ દેખાય છે.
કુમાર્યા મન્ત્રિણા ચૈવ ત્વયા ચ પ્રાક્તનં પુરમ્ । આગન્તવ્યં શવીભૂતં પ્રાપ્તવ્યં તચ્છરીરકમ્
કન્યા, મંત્રી અને તું — તમે ત્રણેયને તમારું જૂનું શહેર પાછું જવું પડશે; ત્યાં મૃતદેહ બનીને, તમારે એ શરીર ફરી મેળવો પડશે.
આવાં યાવો યથાયાતં વાતરૂપેણ ચ ત્વયા । આગન્તવ્યશ્ ચ તદ્દેશઃ કુમાર્યા મન્ત્રિણાપિ ચ
હું અને તું જેમ આવ્યા તેમ આવ્યા, અને તું તો પવનરૂપે આવ્યો હતો; એ જગ્યાએ કન્યા અને મંત્રીને પણ આવવું પડશે.
અન્યૈવ ગતિર્ અશ્વસ્ય ગતિર્ અન્યા ખરોષ્ટ્રયોઃ । મદક્લિન્નકપોલસ્ય ગતિર્ અન્યૈવ દન્તિનઃ
ઘોડો એક રસ્તે જાય છે, ઊંટ અને ગધેડો બીજા રસ્તે જાય છે; અને માદકતાથી ભીંજાયેલા ગજના ગાલવાળો હાથી ત્રીજા રસ્તે જાય છે.
પ્રસ્તુતેતિ કથા યાવન્ મિથો મધુરભાષિણોઃ । તાવદ્ પ્રવિશ્ય સમ્ભ્રાન્ત ઉવાચોર્ધ્વં સ્થિતો નરઃ
બન્ને વચ્ચે મીઠી વાતચીત ચાલી રહી હતી, ત્યારે એક માણસ ઉતાવળમાં અંદર આવ્યો અને ઊભો રહીને બોલ્યો.
દેવ સાયકચક્રાસિગદાપરિઘવૃષ્ટિમત્ । મહત્ પરબલં પ્રાપ્તમ્ એકાર્ણવ ઇવોદ્ધતઃ
હે સ્વામી, એક મોટું દુશ્મન સેના આવી પહોંચી છે, જે તીરો, ચક્રો, તલવારો, ગદાઓ અને લોખંડની લાઠીઓ વરસાવી રહી છે, જાણે એક જ મહાસાગર ઉછળી પડ્યો હોય.
કલ્પકાલાનિલોદ્ધૂતકુલાચલશિલોપમઃ । ગદાશક્તિભુસુણ્ડીનાં વૃષ્ટીન્ મુઞ્ચતિ વૃષ્ટિવત્
કલ્પના અંતે પવનથી ઉડેલા પર્વતના પથ્થર જેવી રીતે પડે છે, તેવી જ રીતે ગદાઓ, ભાલા અને ભુસુંડીઓની વરસાદ વરસી રહી છે.
નગરે નગસઙ્કાશે લગ્નો ઽગ્નિર્ વ્યાપ્તદિક્તટઃ । દહંશ્ ચટચટાસ્ફોટૈઃ પાતયત્ય્ ઉત્તમાઃ પુરીઃ
પર્વત જેવી દેખાતી એ નગરીમાં અગ્નિ ફાટી નીકળી છે, જે ચારેય બાજુ ફેલાઈ ગઈ છે; તેની તીવ્ર ચટાકા સાથે એ શ્રેષ્ઠ મહેલો ધરાશાયી કરી રહી છે.
કલ્પામ્બુદઘટાતુલ્યા વ્યોમ્નિ ધૂમમહાદ્રયઃ । બલાત્ પ્રોડ્ડયનં કર્તું પ્રવૃત્તા ગરુડા ઇવ
આકાશમાં ધૂમ્રપાંજરાં એવાં ઊંચા પહાડ જેવાં ઊઠી રહ્યા છે, જાણે કે કલ્પના-મેઘોના અથડામણથી બનેલા હોય અને મહાન ગરુડની જેમ જોરથી ઉપર ચડવા તત્પર હોય.
સસમ્ભ્રમં વદન્ત્ય્ એવં પુરુષે પરુષારવે । ઉદભૂત્ પૂરયન્ન્ આશા બહિઃ કોલાહલો મહાન્
લોકો ગભરાટમાં એકબીજાને કઠોર અવાજે બોલી રહ્યા છે; બહાર બધી દિશાઓમાં મોટો ગાબડો મચી ગયો છે.