રાજન્ વિદિતવેદ્યેષુ શુદ્ધબોધૈકરૂપિષુ । ન કિઞ્ચિદ્ એતત્ સદ્રૂપં ચિદ્વ્યોમાત્મસુ જાગતમ્
રાજા, જે લોકો જાણવાની વસ્તુઓ જાણે છે અને જેમનું સ્વરૂપ શુદ્ધ જાગૃતિ છે, તેમના માટે આ જગતમાં કંઈ પણ ચેતનાના આકાશ જેવું સ્વરૂપ ધરાવતું નથી.
શુદ્ધબોધાત્મનો ભાતિ કુતો નામ જગદ્ભ્રમઃ । રજ્જ્વાં સર્પભ્રમે શાન્તે પુનસ્ સર્પભ્રમઃ કુતઃ
જેનું સ્વરૂપ શુદ્ધ જાગૃતિ છે, તેને જગતની મોહમાયાનો ઉદય કેવી રીતે થઈ શકે? જેમ રશી પર સાપ દેખાય તેવો ભ્રમ શાંત થાય પછી ફરી એ ભ્રમ કેવી રીતે થાય?
અસદ્ભાતે પરિજ્ઞાતે કુતસ્ સત્તા જગદ્ભ્રમે । પરિજ્ઞાતે મરુજલે પુનર્ જલમતિઃ કુતઃ
જ્યારે અસત્યને ઓળખી લેવાય, ત્યારે જગતના ભ્રમને અસ્તિત્વ કેવી રીતે રહી શકે? જેમ રણમાં મૃગજળ છે એ જાણ્યા પછી મન ફરી પાણી છે એવું કેમ માને?
સ્વપ્નકાલે પરિજ્ઞાતે સ્વે સ્વપ્નમરણે કુતઃ । સ્વસ્વપ્ને સ્વપ્નમૃતિભીર્ અમૃતસ્યૈવ જાયતે
પોતાના સ્વપ્નને ઓળખી લેવાય પછી એ સ્વપ્નમાં મૃત્યુ કેવી રીતે રહી શકે? પોતાના સ્વપ્નમાં સ્વપ્નમૃત્યુનો ભય તો અમર માટે જ થાય છે.
બુદ્ધસ્ય શુદ્ધસ્ય શરન્નભશ્શ્રીસ્વચ્છાવદાતસ્ય ઘનાશયસ્ય । અહં જગચ્ ચેતિ કુશબ્દકાર્થવર્જં યદ્ અસ્ત્ય્ અઙ્ગનવાચિકં તત્
જાગૃત, નિર્મળ અને સ્વચ્છ મનમાં 'હું' અને 'જગત' શબ્દો સિવાય જે કંઈ બાકી રહે છે, એ જ સાચું છે અને સમજદાર લોકો એનું જ સંકેત કરે છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
મુનિએ આ રીતે કહ્યું પછી દિવસ ધીરે ધીરે સાંજ તરફ વળી ગયો; સૂર્ય અસ્ત થયો અને સભામાં બેઠેલા બધા લોકોએ નમસ્કાર કરી, સૂર્યના ઝાંખા કિરણો સાથે સ્નાન કરવા માટે ચાલ્યા ગયા.
યસ્ ત્વ્ અબુદ્ધમતિર્ મૂઢો રૂઢો ન વિતતે પદે । વજ્રસારમ્ ઇદં તસ્ય જગદ્ અસ્ત્ય્ અસદ્ એવ સત્
જેનું મન અજ્ઞાની, મૂર્ખ અને અડગ છે, તેને માટે આ જગત સાચું અને અડીખમ લાગે છે, ભલે તે ખરેખર અસ્થિર અને ખોટું જ હોય.
યથા બાલસ્ય વેતાલો મૃતિપર્યન્તદુઃખદઃ । અસદ્ એવ સદાકારં તથા મૂઢમતેર્ જગત્
જેમ બાળકને ભૂત માત્ર દુઃખ અને મૃત્યુ આપે છે, તેમ મૂર્ખ મનવાળા માટે ખોટું જગત પણ સાચા સ્વરૂપે દેખાય છે.
તાપ એવ યથા વારિ મૃગાણાં ભ્રમકારણમ્ । અસત્યમ્ એવ સત્યાભં તથા મૂઢધિયાં જગત્
જેમ મૃગોને મૃગમરીચિકા પાણીની તરસ લગાડે છે, તેમ મૂર્ખ મનવાળા લોકોને આ અસત્ય જગત સાચું લાગે છે.
યથા સ્વપ્ને મૃતિર્ જન્તોર્ અસત્યા સત્યરૂપિણી । નાર્થક્રિયાકરી ભાતિ તથેદં દુર્વિદાં જગત્
જેમ સ્વપ્નમાં મૃત્યુ સાચી લાગતી હોય પણ વાસ્તવમાં કશું ફળ આપતી નથી, તેમ અજ્ઞાનીઓને આ જગત સાચું લાગે છે પણ એમાંથી ખરેખર કશું મળતું નથી.
અવ્યુત્પન્નસ્ય કનકે કાનકે કટકે યથા । કટકજ્ઞપ્તિર્ એવાસ્તિ ન મનાગ્ અપિ હેમધીઃ
જેમ સોનાની ઓળખ ન હોય એવા માણસને સોનાની કડામાં માત્ર કડાની જ ઓળખ થાય છે, સોનાની ખબર જ પડતી નથી.
યથાજ્ઞસ્ય પુરાગારનગનાગેન્દ્રકલ્પના । ઇયં દૃશ્યદૃગ્ એવાસ્તિ ન ત્વ્ અન્યા પરમાર્થદૃક્
જેમ અજ્ઞાની માણસ શહેર, મહેલ કે પર્વત જોઈને માત્ર દેખાતી વસ્તુઓ જ જુએ છે, તેમ એના માટે જગત પણ માત્ર દેખાવ જ છે, એની સાચી હકીકત સમજાતી નથી.
યથા નભસિ મુક્તાલીપિઞ્છકેશોણ્ડુકાદયઃ । અસત્યાસ્ સત્યતાં યાતા તથેદં દુર્દૃશાં જગત્
જેમ આકાશમાં મોતીની માળા, મોરપંખ કે ગોળીઓ દેખાય છે, પણ એ ખરેખર નથી, એમ જ આ ભ્રમથી ભરેલું જગત પણ સાચું લાગે છે.
દીર્ઘસ્વપ્નમ્ ઇદમ્ વિશ્વં વિદ્ધ્ય્ અહન્તાદિસંયુતમ્ । અત્રાન્યે સ્વપ્નપુરુષા યથા સત્યાસ્ તથા શૃણુ
આ સમગ્ર વિશ્વ 'હું' વગેરે ભાવ સાથે લાંબા સ્વપ્ન જેવું છે, અને તેમાં સ્વપ્નમાં દેખાતા લોકો સાચા લાગે છે—તે કેવી રીતે છે, તે સાંભળ.
અસ્તિ સર્વગતં શાન્તં પરમાર્થઘનં શુચિ । અચેત્યચિન્માત્રવપુઃ પરમાકાશમ્ આતતમ્
સર્વત્ર વ્યાપેલું, શાંત, પવિત્ર અને પરમ સત્યથી ભરપૂર એવું એક વિશાળ ચેતન સ્વરૂપ છે, જે વિચારોથી અસ્પૃશ્ય છે.
તત્ સર્વગં સર્વશક્તિ સર્વં સર્વાત્મકં સ્વયમ્ । યત્ર યત્ર યથોદેતિ તથાસ્તે તત્ર તત્ર વૈ
એ સર્વવ્યાપી, સર્વશક્તિમાન, સર્વનું સ્વરૂપ અને સર્વમાં રહેલું છે; જ્યાં જ્યાં અને જેમ જેમ પ્રગટે છે, ત્યાં ત્યાં એ જ રહે છે.
તેન સ્વપ્નપુરે દ્રષ્ટા યાન્ વેત્તિ પુરવાસિનઃ । નરાન્ ઇતિ નરા એવ ક્ષણાત્ તસ્ય ભવન્તિ તે
સ્વપ્નના શહેરમાં સ્વપ્ન જોનાર જે લોકોને ઓળખે છે, તે લોકો તરત જ તેના માટે મનુષ્ય બની જાય છે.
યદ્ દ્રષ્ટુશ્ ચિત્સ્વરૂપં તત્ સ્વપ્નાકાશાન્તરસ્થિતમ્ । સ્વપ્નાકાશચિતાહં હિ નરો ઽનેનેતિ ભાવિતમ્
સ્વપ્ન જોનારનું ચેતન સ્વરૂપ સ્વપ્નના આંતરિક આકાશમાં વસે છે; 'હું આ સ્વપ્ન-આકાશની ચેતના છું, હું મનુષ્ય છું' એમ વિચારતાં જ એવું જ બની જાય છે.
ચિત્પક્ષતૈક્યવશતો નરતૈવાવબુધ્યતે । આત્મન્ય્ અતો દિગ્દ્વયેન દ્વયોર્ અપ્ય્ એતિ સત્યતા
ચેતના અને કલ્પના બંને એકરૂપ હોવાથી મનુષ્યપણું અનુભવાય છે; એટલે આત્મામાં, બંને દિશામાં, બંનેને વાસ્તવિકતા મળે છે.
સ્વપ્ને તે સ્વપ્નપુરુષા ન સત્યાસ્ સ્યુર્ મુને યદા । વદ તત્ કો ભવેદ્ દોષો માયામાત્રશરીરિણિ
હે મુનિ, જો સ્વપ્નમાં દેખાતા મનુષ્યો સાચા ન હોય, તો માયિક શરીર ધરાવનારામાં કયો દોષ ગણાય?
સ્વપ્ને ઽન્યપુરવાસ્તવ્યા વસ્તુતસ્ સત્યરૂપિણઃ । પ્રમાણમ્ અત્ર શૃણુ મે પ્રત્યક્ષં નામ નેતરત્
સ્વપ્નમાં બીજી કોઈ નગરમાં રહેતા લોકો સાચા લાગે છે, પણ હકીકતમાં એ માત્ર સત્યની છબિ છે; આ વિષયમાં મારો અર્થ સાંભળો—અહીં માત્ર સીધો અનુભવ જ સાચો છે, બીજું કંઈ નહીં.
સર્ગાદાવ્ આત્મભૂર્ ભાતિ સ્વપ્નાભો ઽનુભવાત્મકઃ । તત્સઙ્કલ્પકલા વિશ્વમ્ એવં સ્વપ્નાભમ્ એવ તત્
સૃષ્ટિના આરંભે આત્મજ્યોતિ પ્રકાશે છે, જે અનુભવરૂપ છે અને સ્વપ્ન જેવું લાગે છે; એના સંકલ્પથી આખું જગત પ્રગટે છે, એટલે એ પણ સ્વપ્ન જેવું જ છે.
એવં વિશ્વમ્ ઇદં સ્વપ્નસ્ તત્ર સત્યં ભવાન્ મમ । યથૈવ ત્વં તથૈવાન્યે સ્વપ્ને સ્વપ્નં તથા નૃણામ્
આ રીતે આખું જગત સ્વપ્ન સમાન છે; એમાં તું મને સાચો લાગે છે, જેમ તું છે એમ, એ જ રીતે બીજાં પણ સ્વપ્નમાં સાચા લાગે છે, અને લોકો માટે પણ સ્વપ્નમાં સ્વપ્ન હોય છે.
સ્વપ્ને નગરવાસ્તવ્યાસ્ સત્યા ન સ્યુર્ ઇમે યદિ । તદ્ ઇહાપિ તદાકારે ન સત્યં મે ભવાન્ અપિ
સ્વપ્નમાં નગરમાં રહેતા લોકો સાચા ન હોય, તો એ જ રીતે, આ જગતમાં પણ, જે એ જ સ્વરૂપ ધરાવે છે, તું પણ મને સાચો નથી.
યથાહં તવ સત્યાત્મા સત્યમ્ એવં ભવાન્ મમ । સ્વપ્નોપલમ્ભે સંસારે મિથસ્ સિદ્ધ્યૈ પ્રથેદૃશી
જેમ હું તારી માટે સાચો છું, એમ તું પણ મારી માટે સાચો છે. સ્વપ્નના અનુભવમાં અને આ સંસારમાં, આપણું આ પરસ્પર સત્યપણું બંને માટે સ્થિર છે.
સંસારવિપુલે સ્વપ્ને યથા સત્યમ્ અહં તવ । તથા ત્વમ્ અપિ મે સત્યં સર્વસ્વપ્નેષ્વ્ ઇતિ ક્રમઃ
વિશાળ સંસારરૂપ સ્વપ્નમાં, જેમ હું તારી માટે સાચો છું, એમ તું પણ મારી માટે સાચો છે. બધા સ્વપ્નોમાં આ જ ક્રમ છે.
સ્વપ્નદ્રષ્ટરિ નિર્નિદ્રે તદ્ દૃષ્ટં સ્વપ્નપત્તનમ્ । સદ્રૂપત્વાત્ તથૈવાસ્તે મમૈવં ભગવન્ મતિઃ
જે સ્વપ્નદ્રષ્ટા નિદ્રાવિહોણો છે, તેના માટે સ્વપ્નમાં જોયેલું શહેર તેના સ્વરૂપને કારણે એ જ રીતે રહે છે. ભગવાન, મારી સમજણ પણ આવી જ છે.
એવમ્ એતત્ તથૈવાસ્તે સત્યત્વાત્ સ્વપ્નપત્તનમ્ । સ્વપ્નદ્રષ્ટરિ નિર્નિદ્રે ઽપ્ય્ આકાશવિષદાકૃતિઃ
હા, એ જ રીતે છે; સ્વપ્નનું શહેર તેના સત્યપણાંને કારણે, નિદ્રાવિહોણા સ્વપ્નદ્રષ્ટા માટે પણ, આકાશ જેટલી સ્પષ્ટ આકૃતિ સાથે રહે છે.
એતદ્ આસ્તામ્ ઇદં તાવદ્ યજ્ જાગ્રદ્ ઇતિ મન્યસે । વિદ્ધિ તત્ સ્વપ્નમ્ એવાન્તર્ દેશકાલાદ્યપૂરકમ્
આને રહેવા દો; પણ જેને તમે જાગૃતિ કહો છો, એ પણ અંદરથી સપનાની જેમ છે, જેમાં જગ્યા, સમય અને બીજું બધું ઉમેરાયેલું છે – આવું જ જાણો.
એવં સર્વમ્ ઇદં ભાતિ ન સત્યં સત્યવત્ સ્થિતમ્ । રઞ્જયત્ય્ અપિ મિથ્યૈવ સ્વપ્નસ્ત્રીસુરતોપમમ્
આ રીતે બધું દેખાય છે, પણ એ ખરેખર સાચું નથી, ભલે તે સાચું લાગે; એ તો ખોટી રીતે મોહિત કરે છે, જેમ કે સપનામાં સ્ત્રીનું આનંદ પણ ખોટું જ હોય છે.