ઇદાનીં કૃતકૃત્યો ઽસ્મિ જાતો ઽસ્મિ ગતસંશયઃ । શામ્યામિ પરિનિર્વામિ સુખમ્ આસે ચ કેવલમ્
હવે હું જીવનનું સારું હાંસલ કરી લીધું છે, નવી રીતે જન્મ્યો છું, મનમાં કોઈ શંકા રહી નથી; હું શાંત છું, આખરે સર્વે દુઃખો શમાઈ ગયા છે અને હું માત્ર સુખપૂર્વક આરામથી બેઠો છું.
ઇતીયમ્ આતતા ભ્રાન્તિર્ ભવતો ભૂરિસમ્ભ્રમા । નાનાહારવિહારાઢ્યા સલોકાન્તરસઞ્ચરા
આવી રીતે તમારી આ ભ્રાંતિ, જે અનેક પ્રકારની દોડધામ અને વિવિધ આનંદમાં મગ્ન રહી છે અને અનેક લોકોમાં ફરતી રહી છે, ખૂબ જ વિસ્તૃત થઈ ગઈ છે.
યસ્મિન્ન્ એવ મુહૂર્તે ત્વં મૃતિમ્ અભ્યાગતઃ પુરા । તદૈવ પ્રતિભૈષા તે સ્વયમ્ અભ્યુદિતા હૃદિ
જ્યારે તું પહેલાં મૃત્યુની નજીક ગયો હતો, એ જ ક્ષણે તારા હૃદયમાં આ સમજ spontaneous રીતે જાગી ઉઠી હતી.
એકામ્ આવર્તવલનાં ત્યક્ત્વાધત્તે યથાપરામ્ । ક્ષિપ્રમ્ એવ નદીવાહશ્ ચિત્પ્રવાહસ્ તથૈવ વઃ
જેમ નદીનું વહેણ એક ઘોળ છોડીને તરત જ બીજામાં પ્રવેશી જાય છે, એ જ રીતે ચેતનાનો પ્રવાહ પણ એક ચક્ર છોડીને તરત બીજું સ્વીકારી લે છે.
આવર્તાન્તરસંમિશ્રો યથાવર્તઃ પ્રવર્તતે । કદાચિદ્ એવં સર્ગશ્રીર્ મિશ્રામિશ્રા ચ વર્ધતે
જેમ પાણીમાં એક ઘોળાવ બીજાં ઘોળાવ સાથે મળીને સતત ફરે છે, તેમ સર્જનનું સૌંદર્ય પણ ક્યારેક મિશ્ર અને અમિશ્ર રૂપે વધતું રહે છે.
તસ્મિન્ મૃતિમુહૂર્તે તે પ્રતિભાનમ્ ઉપાગતમ્ । એતજ્ જાલમ્ અસદ્રૂપં ચિદ્ભાગે સદ્ ઇવ સ્થિતમ્
મૃત્યુના એ ક્ષણે તને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું; આ આખું જાળ, સાચું નથી છતાં ચેતનામાં તે સાચું હોય તેમ દેખાય છે.
યથા સ્વપ્નમુહૂર્તે ઽન્તસ્ સંવત્સરશતક્રમઃ । યથા સઙ્કલ્પનિર્માણે જીવિતાન્ મરણં પુનઃ
જેમ સ્વપ્નના એક પળમાં જ વર્ષો પસાર થઈ જાય છે, અને કલ્પનાના સર્જનમાં જીવન અને મૃત્યુ વારંવાર આવે છે,
યથા ગન્ધર્વનગરે કુડ્યમણ્ડપકુટ્ટનમ્ । યથા નૌયાનસંરમ્ભે વૃક્ષપર્વતચોપનમ્
જેમ ગંધર્વનગરમાં દિવાલો, મંડપ અને ઓરડા હોય છે, અને નાવમાં મુસાફરી કરતાં વૃક્ષો અને પર્વતો દેખાય છે,
યથા સ્વધાતુસઙ્ક્ષોભે પુરપર્વતનર્તનમ્ । યથા સમઞ્જસં સ્વપ્ને સ્વશિરઃપરિકર્તનમ્
જેમ શરીરમાં તત્વો ઉથલપાથલ થાય ત્યારે શહેર અને પર્વતો નાચતા હોય એમ લાગે છે, અને જેમ સ્વપ્નમાં પોતે પોતાનું માથું કાપી નાખ્યું હોય એવું દેખાય છે,
મિથ્યૈવેયમ્ ઇહ પ્રૌઢા ભ્રાન્તિર્ આતતરૂપિણી । વસ્તુતસ્ તુ ન જાતો ઽસિ ન મૃતો ઽસિ કદાચન
એ જ રીતે, આ મજબૂત ભ્રાંતિ અનેક રૂપે ફેલાયેલી છે, પણ એ સંપૂર્ણ ખોટી છે; હકીકતમાં, તું ક્યારેય જન્મ્યો નથી કે ક્યારેય મર્યો નથી.
શુદ્ધવિજ્ઞાનરૂપસ્ ત્વં શાન્તમ્ આત્મનિ તિષ્ઠસિ । પશ્યસીવૈતદ્ અખિલં ન ચ પશ્યસિ કિઞ્ચન
તું શુદ્ધ ચેતનાનો સ્વરૂપ છે, પોતાનામાં શાંત રીતે નિવાસ કરે છે; તને બધું દેખાય છે એવું લાગે છે, પણ વાસ્તવમાં તું કશું જ જોતું નથી.
સર્વાત્મકતયા નિત્યં પ્રકચસ્ય્ આત્મનાત્મનિ । મહામણિર્ ઇવોદાર આલોક ઇવ ભાસુરઃ
તું હંમેશા સર્વમાં વ્યાપક સ્વરૂપે, પોતાના અંદર પ્રકાશિત થતો રહે છે; જેમ મહાન મણિ તેજસ્વી પ્રકાશ આપે છે, તેમ તું પણ ચમકતો રહે છે.
વસ્તુતસ્ તુ ન ભૂપીઠમ્ ઇદમ્ ન ચ ભવાન્ અયમ્ । ન ચેમે ગિરયો ગ્રામા ન ચેહ ન ચ વૈ વયમ્
હકીકતમાં, આ ધરતી પણ નથી, તમે પણ એ રીતે અસ્તિત્વમાં નથી, આ પર્વતો કે ગામડાં પણ અહીં નથી, અને અમે પણ ખરેખર અહીં નથી.
ગિરિગ્રામકવિપ્રસ્ય મણ્ડપાકાશકે કિલ । તલ્ લીલાપતિરાજ્યાઢ્યં જગદ્ આભાતિ ભાસુરમ્
પર્વતગામના બ્રાહ્મણને તો મંડપના ખુલ્લા આકાશમાં આખું જગત રાજાશાહી રમતમાં ઝગમગતું દેખાય છે.
તત્ર લીલારાજધાનીમણ્ડપો મણ્ડિતાકૃતિઃ । ભાતિ તસ્યોદરે વ્યોમ્નિ તવેદં વિતતં જગત્
ત્યાં રમણિય રાજમંડપ સુંદર રીતે શોભે છે; એના અંદરના આકાશમાં તમારું આખું જગત ફેલાયેલું છે.
યસ્મિઞ્ જગતિ ગેહે ઽન્તર્ યસ્મિન્ વયમ્ ઇહ સ્થિતાઃ । એવં તેષાં મણ્ડપાનાં વ્યોમ વ્યોમૈવ નિર્મલમ્
જે જગતમાં, જે ઘરમાં, જેમાં આપણે ઉભા છીએ—એ બધા મંડપોના અંદરના આકાશમાં માત્ર શુદ્ધ આકાશ જ છે.
તેષુ મણ્ડપખેષ્વ્ અસ્તિ ન મહી ન ચ પત્તનમ્ । ન વનાનિ વ શૈલૌઘા ન મેઘસરિદર્ણવાઃ
આ મંડપોમાં ન જમીન છે, ન શહેર છે; ત્યાં વન પણ નથી, પર્વતોના સમૂહ નથી, ને વાદળો, નદીઓ કે દરિયા પણ નથી.
કેવલં તત્ર નિશ્શૂન્યે વિહરન્તિ ગૃહે જનાઃ । ન પશ્યન્તિ જગન્ નાપિ પાર્થિવાન્ ન ચ ભૂધરાન્
એ ખાલીપામાં લોકો પોતાના ઘરમાં રહે છે; તેમને ન તો જગત દેખાય છે, ન ધરતીના જીવ, ને ન પર્વતો.
એવં ચેત્ તત્ કથં દેવિ મમેહાનુચરા ઇમે । સમ્પન્ના આત્મના સન્તિ તે કિમ્ આત્મનિ નાથવા
દેવી, જો આવું જ હોય, તો મારી સાથે રહેનારા આ સહાયકો અહીં કેમ છે? શું તેઓ પોતાનામાં સ્થિર છે કે આત્મા પર આધાર રાખે છે?
જગત્ સ્વપ્નાર્થવદ્ ભાતિ તત્ર સ્વપ્ને નવાદ્રયઃ । કથમ્ આત્મનિ સત્યાસ્ સ્યુર્ નાસત્યા વેતિ મે વદ
ત્યાં જગત સ્વપ્ન જેવું લાગે છે; એ સ્વપ્નમાં નવા પર્વતો નથી. તો આત્મામાં જે સાચું છે એ કેવી રીતે સાચું રહેશે અને અસત્ય કેમ નહીં? મને કહો.
રાજન્ વિદિતવેદ્યેષુ શુદ્ધબોધૈકરૂપિષુ । ન કિઞ્ચિદ્ એતત્ સદ્રૂપં ચિદ્વ્યોમાત્મસુ જાગતમ્
રાજા, જે લોકો જાણવાની વસ્તુઓ જાણે છે અને જેમનું સ્વરૂપ શુદ્ધ જાગૃતિ છે, તેમના માટે આ જગતમાં કંઈ પણ ચેતનાના આકાશ જેવું સ્વરૂપ ધરાવતું નથી.
શુદ્ધબોધાત્મનો ભાતિ કુતો નામ જગદ્ભ્રમઃ । રજ્જ્વાં સર્પભ્રમે શાન્તે પુનસ્ સર્પભ્રમઃ કુતઃ
જેનું સ્વરૂપ શુદ્ધ જાગૃતિ છે, તેને જગતની મોહમાયાનો ઉદય કેવી રીતે થઈ શકે? જેમ રશી પર સાપ દેખાય તેવો ભ્રમ શાંત થાય પછી ફરી એ ભ્રમ કેવી રીતે થાય?
અસદ્ભાતે પરિજ્ઞાતે કુતસ્ સત્તા જગદ્ભ્રમે । પરિજ્ઞાતે મરુજલે પુનર્ જલમતિઃ કુતઃ
જ્યારે અસત્યને ઓળખી લેવાય, ત્યારે જગતના ભ્રમને અસ્તિત્વ કેવી રીતે રહી શકે? જેમ રણમાં મૃગજળ છે એ જાણ્યા પછી મન ફરી પાણી છે એવું કેમ માને?
સ્વપ્નકાલે પરિજ્ઞાતે સ્વે સ્વપ્નમરણે કુતઃ । સ્વસ્વપ્ને સ્વપ્નમૃતિભીર્ અમૃતસ્યૈવ જાયતે
પોતાના સ્વપ્નને ઓળખી લેવાય પછી એ સ્વપ્નમાં મૃત્યુ કેવી રીતે રહી શકે? પોતાના સ્વપ્નમાં સ્વપ્નમૃત્યુનો ભય તો અમર માટે જ થાય છે.
બુદ્ધસ્ય શુદ્ધસ્ય શરન્નભશ્શ્રીસ્વચ્છાવદાતસ્ય ઘનાશયસ્ય । અહં જગચ્ ચેતિ કુશબ્દકાર્થવર્જં યદ્ અસ્ત્ય્ અઙ્ગનવાચિકં તત્
જાગૃત, નિર્મળ અને સ્વચ્છ મનમાં 'હું' અને 'જગત' શબ્દો સિવાય જે કંઈ બાકી રહે છે, એ જ સાચું છે અને સમજદાર લોકો એનું જ સંકેત કરે છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
મુનિએ આ રીતે કહ્યું પછી દિવસ ધીરે ધીરે સાંજ તરફ વળી ગયો; સૂર્ય અસ્ત થયો અને સભામાં બેઠેલા બધા લોકોએ નમસ્કાર કરી, સૂર્યના ઝાંખા કિરણો સાથે સ્નાન કરવા માટે ચાલ્યા ગયા.
યસ્ ત્વ્ અબુદ્ધમતિર્ મૂઢો રૂઢો ન વિતતે પદે । વજ્રસારમ્ ઇદં તસ્ય જગદ્ અસ્ત્ય્ અસદ્ એવ સત્
જેનું મન અજ્ઞાની, મૂર્ખ અને અડગ છે, તેને માટે આ જગત સાચું અને અડીખમ લાગે છે, ભલે તે ખરેખર અસ્થિર અને ખોટું જ હોય.
યથા બાલસ્ય વેતાલો મૃતિપર્યન્તદુઃખદઃ । અસદ્ એવ સદાકારં તથા મૂઢમતેર્ જગત્
જેમ બાળકને ભૂત માત્ર દુઃખ અને મૃત્યુ આપે છે, તેમ મૂર્ખ મનવાળા માટે ખોટું જગત પણ સાચા સ્વરૂપે દેખાય છે.
તાપ એવ યથા વારિ મૃગાણાં ભ્રમકારણમ્ । અસત્યમ્ એવ સત્યાભં તથા મૂઢધિયાં જગત્
જેમ મૃગોને મૃગમરીચિકા પાણીની તરસ લગાડે છે, તેમ મૂર્ખ મનવાળા લોકોને આ અસત્ય જગત સાચું લાગે છે.
યથા સ્વપ્ને મૃતિર્ જન્તોર્ અસત્યા સત્યરૂપિણી । નાર્થક્રિયાકરી ભાતિ તથેદં દુર્વિદાં જગત્
જેમ સ્વપ્નમાં મૃત્યુ સાચી લાગતી હોય પણ વાસ્તવમાં કશું ફળ આપતી નથી, તેમ અજ્ઞાનીઓને આ જગત સાચું લાગે છે પણ એમાંથી ખરેખર કશું મળતું નથી.