રાજન્ સ્મર વિવેકેન પૂર્વજાતિમ્ ઇમાં સ્વયમ્ । વદન્તી મૂર્ધ્નિ પસ્પર્શ તં કરેણ સરસ્વતી
રાજા, તું તારી પેહેલી જન્મની વાતો સમજદારીથી યાદ કર—એવું સરસ્વતીએ કહ્યું અને પોતાના હાથથી તેના માથા પર સ્પર્શ કર્યો.
અથ હાર્દતમોમાયા પદ્મસ્ય ક્ષયમ્ આયયૌ । સવિકાસં ચ હૃદયં જ્ઞપ્તિસ્પર્શાદ્ અથાભવત્
પછી તેના હૃદયમાં રહેલું અજ્ઞાનનું અંધકાર દૂર થઈ ગયું, અને જ્ઞાનના સ્પર્શથી તેનું મન સંપૂર્ણ ખીલી ઉઠ્યું.
સસ્માર પૂર્વવૃત્તાન્તમ્ અન્તસ્સ્ફુરદ્ ઇવ સ્થિતમ્ । અન્યદેહૈકરાજત્વં લીલાવિલસિતાન્વિતમ્
તેને પોતાના ભૂતકાળના પ્રસંગો, જાણે અંદર જાગી ઉઠ્યા હોય એમ, સ્પષ્ટ યાદ આવી ગયા—બીજા શરીરમાં એકલ રાજપદ અને રમૂજી કૃત્યો સાથે.
જ્ઞાત્વા પ્રજ્ઞપ્તિવૃત્તાન્તં લીલાયત્નવિજૃમ્ભિતમ્ । આત્મોદન્તં બભૂવાસાવ્ ઉહ્યમાન ઇવાર્ણવે
જ્યારે તેણે પોતાના પૂર્વજન્મની વાતો, જ્ઞાન અને પ્રયત્નથી ખુલ્લી થઈ હતી, જાણીને, તે જાણે પોતાના જીવનની વાર્તા સમુદ્રમાં વહેતો થઈ ગયો.
ઉવાચાત્મનિ સંસારે બત માયેયમ્ આતતા । પરિજ્ઞાતા પ્રસાદેન દેવ્યોર્ ઇહ મયાધુના
તે કહે છે: અરે, આ જન્મમરણનો ચક્ર તો ખરેખર માયાએ ફેલાવેલું છે; દેવીઓની કૃપાથી હવે મને અહીં એ સમજાયું છે.
હે દેવ્યૌ કિમ્ ઇદં નામ દિનમ્ એકં મૃતસ્ય મે । ગતમ્ અદ્યેહ યાતાનિ વયો વર્ષાણિ સપ્તતિઃ
હે દેવીઓ, આ શું છે? શું મારા મૃત્યુ પછી ફક્ત એક જ દિવસ ગયો છે? છતાં આજે અહીં મારા જીવનના સિત્તેર વર્ષ વીતી ગયા છે.
સ્મરામ્ય્ અનેકકાર્યાણિ સ્મરામિ પ્રપિતામહમ્ । સ્મરામિ બાલ્યં તારુણ્યં મિત્રબન્ધુપરિચ્છદમ્
હું અનેક કામો યાદ કરું છું, હું મારા પ્રપિતામહને યાદ કરું છું, હું મારું બાળપણ, યુવાની અને મિત્રો-સગાંની સાથે વિતાવેલા દિવસો યાદ કરું છું.
રાજન્ મૃતિમહામોહમૂર્છાયાસ્ સમનન્તરમ્ । તસ્મિંલ્ લોકાન્તરે ઽતીતે તસ્મિન્ન્ એવ મુહૂર્તકે
હે રાજા, મૃત્યુ પછીના મોટા મોહ અને બેભાન થવાના તરત પછી, જે બીજું જગત પસાર થયું, એ બધું એ જ ક્ષણે બની ગયું હતું.
તસ્મિન્ન્ એવ ગૃહે ઽથાસ્મિન્ નૈવ વેત્સ્ય્ અથ વચ્મિ તે । અયં તસ્ય ગૃહસ્યાન્તર્ વ્યોમન્ય્ એવ કિલ સ્થિતઃ
એ જ ઘરમાં, કે આ ઘરમાં—તને ખબર હોય કે ન હોય, હું તને કહું છું—એ ઘરના અંદરના આકાશને અહીં જ હોવાનું કહેવામાં આવે છે.
ગિરિગ્રામકવિપ્રસ્ય ગૃહે ઽન્તર્ ભૂપમણ્ડપઃ । તસ્યાન્તર્ ઇદમ્ આભાતિ પ્રત્યેકં ચ જગદ્ગૃહમ્
પર્વત ગામના બ્રાહ્મણના ઘરમાં રાજાનો મંડપ છે; એના અંદર આ દેખાય છે, અને દરેકમાં જગતનું ઘર છે.
કિલ બ્રાહ્મણગેહાન્તર્ જીવસ્ તે મદ્વરાત્ સ્થિતઃ । તત્રૈવ તસ્ય ભૂપીઠં તસ્મિંશ્ ચ નિજમણ્ડપઃ
કહે છે કે મારા આશીર્વાદથી તારો જીવ બ્રાહ્મણના ઘરમાં જ રહે છે; એ જ જગ્યાએ રાજાસન છે અને એમાં તેનું પોતાનું મંડપ છે.
તસ્યૈવ ચ ગૃહસ્યાન્તર્ ઇદં સંસારમણ્ડલમ્ । તત્રૈવેદં તવ ગૃહં સ્થિતમ્ આરમ્ભમન્થરમ્
એ જ ઘરના અંદર આ સંસારનું મંડળ છે; એ જ જગ્યાએ તું રહે છે એવું તારું ઘર છે, જે ધીમે ધીમે શરૂ થયું છે.
તત્રૈવ ચેતસિ તવ નિર્મલાકાશનિર્મલે । પ્રતિભાસાગતમ્ ઇદં વ્યવહારભ્રમં તતમ્
તમારા મનમાં, જે નિર્મળ આકાશ જેવું શુદ્ધ છે, એમાં જ આ સંસારના ભ્રમરૂપ દેખાવો ફેલાયેલા છે.
યથેદં નામ મે જન્મ તથેક્ષ્વાકુકુલં મમ । એતન્નામાન એતે મે પુરાભૂવન્ પિતામહાઃ
જેમ આ મારા જન્મનું નામ છે, તેમ ઇક્ષ્વાકુ વંશ પણ મારો છે; આ મારા નામો છે અને એ જ મારા પૂર્વજ હતા.
જાતો ઽહમ્ અભવં બાલો દશવર્શસ્ય મે પિતા । પરિવ્રાડ્ વિપિનં યાત ઇહ રાજ્યે ઽભિષિચ્ય મામ્
હું જન્મ્યો, બાળક થયો અને જ્યારે હું દસ વર્ષનો હતો ત્યારે મારા પિતા સંન્યાસી બની, મને રાજ્ય પર બેસાડી, જંગલમાં ગયા.
તતો દિગ્વિજયં કૃત્વા કૃત્વા રાજ્યમ્ અકણ્ટકમ્ । અમીભિર્ મન્ત્રિભિઃ પૌરૈઃ પાલયામિ વસુન્ધરામ્
પછી મેં દિશાઓ જીતીને રાજ્ય નિર્વિઘ્ન કર્યું અને આ મંત્રીઓ તથા પ્રજાજનો સાથે પૃથ્વીનું પાલન કરું છું.
યજ્ઞક્રિયાક્રમવતો ધર્મે પાલયતઃ પ્રજાઃ । વયસસ્ સમતીતાનિ મમ વર્ષાણિ સપ્તતિઃ
યજ્ઞ અને ધર્મના કાર્યો કરતા, પ્રજાનું રક્ષણ કરતા, મારા જીવનના સિત્તેર વર્ષ વીતી ગયા છે.
ઇદં પરબલં પ્રાપ્તં મમ દારુણવિગ્રહમ્ । યુદ્ધં કૃત્વેદમ્ આયાતો ગૃહમ્ અસ્મિ યથાસ્થિતમ્
હવે દુશ્મન સેના, ભયાનક સ્વરૂપે આવી છે; તેમના સાથે યુદ્ધ કરીને, હું ફરી ઘેર પાછો આવ્યો છું જેમ પહેલાં હતો તેમ.
ઇમે દેવ્યૌ ગૃહં પ્રાપ્તે મમૈતે પૂજયામ્ય્ અહમ્ । પૂજિતા હિ પ્રયચ્છન્તિ દેવતાસ્ સ્વં સમીહિતમ્
આ બે દેવીઓને, ઘેર પાછો ફર્યા પછી, હું પૂજું છું; કારણ કે પૂજા કરવાથી દેવતાઓ મનગમતી કૃપા આપે છે.
મમેયમ્ એતયોર્ એકા જ્ઞાનં જાતિસ્મૃતિપ્રદમ્ । ઇહ દત્તવતી દેવી ભાબ્જસ્યેવ વિકાસનમ્
આ બેમાંથી એક મારી છે—જે જ્ઞાન અને ભૂતકાળની સ્મૃતિ આપે છે; અહીં દેવીએ હૃદયના કમળને ખીલવાનું દાન આપ્યું છે.
ઇદાનીં કૃતકૃત્યો ઽસ્મિ જાતો ઽસ્મિ ગતસંશયઃ । શામ્યામિ પરિનિર્વામિ સુખમ્ આસે ચ કેવલમ્
હવે હું જીવનનું સારું હાંસલ કરી લીધું છે, નવી રીતે જન્મ્યો છું, મનમાં કોઈ શંકા રહી નથી; હું શાંત છું, આખરે સર્વે દુઃખો શમાઈ ગયા છે અને હું માત્ર સુખપૂર્વક આરામથી બેઠો છું.
ઇતીયમ્ આતતા ભ્રાન્તિર્ ભવતો ભૂરિસમ્ભ્રમા । નાનાહારવિહારાઢ્યા સલોકાન્તરસઞ્ચરા
આવી રીતે તમારી આ ભ્રાંતિ, જે અનેક પ્રકારની દોડધામ અને વિવિધ આનંદમાં મગ્ન રહી છે અને અનેક લોકોમાં ફરતી રહી છે, ખૂબ જ વિસ્તૃત થઈ ગઈ છે.
યસ્મિન્ન્ એવ મુહૂર્તે ત્વં મૃતિમ્ અભ્યાગતઃ પુરા । તદૈવ પ્રતિભૈષા તે સ્વયમ્ અભ્યુદિતા હૃદિ
જ્યારે તું પહેલાં મૃત્યુની નજીક ગયો હતો, એ જ ક્ષણે તારા હૃદયમાં આ સમજ spontaneous રીતે જાગી ઉઠી હતી.
એકામ્ આવર્તવલનાં ત્યક્ત્વાધત્તે યથાપરામ્ । ક્ષિપ્રમ્ એવ નદીવાહશ્ ચિત્પ્રવાહસ્ તથૈવ વઃ
જેમ નદીનું વહેણ એક ઘોળ છોડીને તરત જ બીજામાં પ્રવેશી જાય છે, એ જ રીતે ચેતનાનો પ્રવાહ પણ એક ચક્ર છોડીને તરત બીજું સ્વીકારી લે છે.
આવર્તાન્તરસંમિશ્રો યથાવર્તઃ પ્રવર્તતે । કદાચિદ્ એવં સર્ગશ્રીર્ મિશ્રામિશ્રા ચ વર્ધતે
જેમ પાણીમાં એક ઘોળાવ બીજાં ઘોળાવ સાથે મળીને સતત ફરે છે, તેમ સર્જનનું સૌંદર્ય પણ ક્યારેક મિશ્ર અને અમિશ્ર રૂપે વધતું રહે છે.
તસ્મિન્ મૃતિમુહૂર્તે તે પ્રતિભાનમ્ ઉપાગતમ્ । એતજ્ જાલમ્ અસદ્રૂપં ચિદ્ભાગે સદ્ ઇવ સ્થિતમ્
મૃત્યુના એ ક્ષણે તને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું; આ આખું જાળ, સાચું નથી છતાં ચેતનામાં તે સાચું હોય તેમ દેખાય છે.
યથા સ્વપ્નમુહૂર્તે ઽન્તસ્ સંવત્સરશતક્રમઃ । યથા સઙ્કલ્પનિર્માણે જીવિતાન્ મરણં પુનઃ
જેમ સ્વપ્નના એક પળમાં જ વર્ષો પસાર થઈ જાય છે, અને કલ્પનાના સર્જનમાં જીવન અને મૃત્યુ વારંવાર આવે છે,
યથા ગન્ધર્વનગરે કુડ્યમણ્ડપકુટ્ટનમ્ । યથા નૌયાનસંરમ્ભે વૃક્ષપર્વતચોપનમ્
જેમ ગંધર્વનગરમાં દિવાલો, મંડપ અને ઓરડા હોય છે, અને નાવમાં મુસાફરી કરતાં વૃક્ષો અને પર્વતો દેખાય છે,
યથા સ્વધાતુસઙ્ક્ષોભે પુરપર્વતનર્તનમ્ । યથા સમઞ્જસં સ્વપ્ને સ્વશિરઃપરિકર્તનમ્
જેમ શરીરમાં તત્વો ઉથલપાથલ થાય ત્યારે શહેર અને પર્વતો નાચતા હોય એમ લાગે છે, અને જેમ સ્વપ્નમાં પોતે પોતાનું માથું કાપી નાખ્યું હોય એવું દેખાય છે,
મિથ્યૈવેયમ્ ઇહ પ્રૌઢા ભ્રાન્તિર્ આતતરૂપિણી । વસ્તુતસ્ તુ ન જાતો ઽસિ ન મૃતો ઽસિ કદાચન
એ જ રીતે, આ મજબૂત ભ્રાંતિ અનેક રૂપે ફેલાયેલી છે, પણ એ સંપૂર્ણ ખોટી છે; હકીકતમાં, તું ક્યારેય જન્મ્યો નથી કે ક્યારેય મર્યો નથી.