આસનદ્વયવિશ્રાન્તં સ દદર્શાપ્સરોદ્વયમ્ । મેરુશૃઙ્ગદ્વયે લીનં ચન્દ્રદ્વયમ્ ઇવોદિતમ્
એ રાજાએ બે આસન પર આરામ કરતી બે અપ્સરાઓને જોયા, જેમ કે મેરુ પર્વતના બે શિખરો પર ઉગેલા અને એકબીજામાં લીન થયેલા બે ચાંદ્રમાઓ હોય.
નિમેષમ્ ઇવ સઞ્ચિન્ત્ય સ વિસ્મિતમના નૃપઃ । ઉત્તસ્થૌ શયનાચ્ છેષાદ્ ઇવ ચક્રગદાધરઃ
થોડુંક ક્ષણ વિચાર કરીને, આશ્ચર્યથી ભરાયેલા મનથી એ રાજા પોતાના શયનસ્થાન પરથી ઊભો થયો, જાણે ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન ઊંઘમાંથી જાગ્યા હોય.
પરિસમ્યમિતાલમ્બમાલ્યહારવરામ્બરઃ । પુષ્પોત્કર ઇવોત્ફુલ્લં જગ્રાહ કુસુમાઞ્જલિમ્
માળ, હાર અને સુંદર વસ્ત્રો સારી રીતે પહેરીને, એ રાજાએ તાજા ખીલી ગયેલા ફૂલોનો એક મુઠ્ઠી ભર્યો, જે ફૂલોના ગૂચ્છા જેવો લાગતો હતો.
ઉપધાનપ્રદેશસ્થાત્ સ્વયં પટલકોદરાત્ । બદ્ધપદ્માસનો ભૂમૌ ભૂત્વોવાચેદમ્ આનતઃ
કુશન પડેલા સ્થળની પાસે, પોતે કમર પરથી વસ્ત્ર ખેંચીને, જમીન પર પદ્માસનમાં બેસી, નમ્રતાથી નમન કરીને એમ બોલ્યો.
જયતાં જન્મદૌસ્સ્થિત્યદાહદોષશશિપ્રભે । દેવ્યૌ બાહ્યાન્તરતમોવિદ્રાવણરવિપ્રભે
જય હો, ચંદ્ર જેવી તેજસ્વી દેવીઓ! જન્મ, અસ્થિરતા અને દુઃખની તપસ્યા જેવા દોષોને દૂર કરો છો; બહાર અને અંદરના અંધકારને દૂર કરતી તમારી મહાન ગુંજ સાથે પ્રકાશિત થો.
તયોર્ ઉક્ત્વેતિ તત્યાજ પાદયોઃ કુસુમાઞ્જલિમ્ । તીરદ્રુમો વિકસિતં પદ્મિન્યોઃ પદ્મયોર્ ઇવ
એવું કહીને, તેણે તેમના પગ પાસે ફૂલોનો અંજલિ મૂકી દીધો, જાણે કે કિનારે ઊભેલો ફૂલેલો વૃક્ષ કમળની જોડને કમળ અર્પણ કરે છે.
લીલાયૈ ભૂપજન્માથ વક્તું મન્ત્રિણમ્ ઈશ્વરી । બોધયામ્ આસ પાર્શ્વસ્થં સઙ્કલ્પેન સરસ્વતી
પછી, લીલાને રાજાના જન્મની વાત કહેવા માટે, દેવી સરસ્વતીએ પોતાની ઈચ્છાથી નજીક ઊભેલા મંત્રીને જાગૃત કર્યો.
પ્રબુદ્ધો ઽપ્સરસૌ દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય કુસુમાઞ્જલિમ્ । તયોઃ પાદેષુ સન્ત્યજ્ય વિવેશ પુરતો નતઃ
જાગીને, તેણે બે અપ્સરાઓને જોયા, શ્રદ્ધાથી ફૂલોનો અંજલિ અર્પણ કર્યો, તેમને તેમના પગ પાસે મૂકી, નમ્રતાથી આગળ આવીને ઉભો રહ્યો.
ઉવાચ દેવી હે રાજન્ કસ્ ત્વમ્ કસ્ય સુતઃ કદા । ઇહ જાત ઇતિ શ્રુત્વા સ મન્ત્રી વાક્યમ્ અબ્રવીત્
દેવીએ કહ્યું: હે રાજા, તમે કોણ છો? તમે કોના પુત્ર છો? અને ક્યારે અહીં જન્મ્યા છો? આ સાંભળીને મંત્રીએ ઉત્તર આપ્યો.
દેવ્યૌ યુષ્મત્પ્રસાદો ઽયં ભવત્યોર્ અપિ યત્ પુરઃ । વક્તું શક્નોમિ તદ્ ઇદં શ્રૂયતાં જન્મ મત્પ્રભોઃ
હે દેવીઓ, આપની કૃપાથી હું આપની સામે ખુલ્લેઆમ વાત કરી શકું છું; તેથી હવે મારા સ્વામીના જન્મની વાત ધ્યાનથી સાંભળો.
આસીદ્ ઇક્ષ્વાકુવંશોત્થો રાજા રાજીવલોચનઃ । શ્રીમત્કુન્દરથો નામ દોશ્છાયાચ્છાદિતાવનિઃ
એક રાજા હતા, જે ઇક્ષ્વાકુ વંશના વંશજ હતા, જેમની આંખો કમળ જેવી હતી. તેમનું નામ કુન્દરથ હતું અને તેમના રાજ્ય પર દોષોની છાંયા છવાયેલી હતી.
તસ્યાભૂદ્ ઇન્દુવદનઃ પુત્રો ભદ્રરથાભિધઃ । તસ્ય વિશ્વરથઃ પુત્રસ્ તસ્ય પુત્રો બૃહદ્રથઃ
તેમને ચાંદની જેવું મુખ ધરાવતો પુત્ર હતો, તેનું નામ ભદ્રરથ હતું. ભદ્રરથના પુત્રનું નામ વિશ્વરથ હતું અને વિશ્વરથના પુત્રનું નામ બૃહદ્રથ હતું.
તસ્ય સિન્ધુરથઃ પુત્રસ્ તસ્ય શૈલરથસ્ સુતઃ । તસ્ય કામરથઃ પુત્રસ્ તસ્ય પુત્રો મહારથઃ
બૃહદરથના પુત્ર હતા સિંધુરથ, સિંધુરથના પુત્ર હતા શૈલરથ, શૈલરથના પુત્ર હતા કામરથ અને કામરથના પુત્ર હતા મહારથ.
તસ્ય વિષ્ણુરથઃ પુત્રસ્ તસ્ય પુત્રઃ કલારથઃ । તસ્ય સૂર્યરથઃ પુત્રસ્ તસ્ય પુત્રો નભોરથઃ
મહારથના પુત્ર હતા વિષ્ણુરથ, વિષ્ણુરથના પુત્ર હતા કલારથ, કલારથના પુત્ર હતા સૂર્યરથ અને સૂર્યરથના પુત્ર હતા નભોરથ.
અયમ્ અસ્મત્પ્રભુસ્ તસ્ય પુત્રઃ પૂર્ણામલદ્યુતેઃ । અમૃતાપૂરિતરથઃ ક્ષીરોદસ્યેવ ચન્દ્રમાઃ
આ મારા સ્વામી નભોરથના પુત્ર છે, જેમના શરીરમાં પૂર્ણ પવિત્રતા ઝળહળે છે, જેમના રથમાં અમૃત ભરેલું છે, જેમ કે ક્ષીરસાગરમાં ચાંદ્રમા.
મહદ્ભિઃ પુણ્યસમ્ભારૈર્ વિદૂરથ ઇતિ શ્રુતઃ । જાતો માતુસ્ સુમિત્રાયા ગૌર્યા ગુહ ઇવાપરઃ
એવી મહાન પુણ્યસંચયથી જન્મેલા, માતા સુમિત્રાના પુત્ર તરીકે વિદૂરથ તરીકે જાણીતા છે, જેમ ગૌરી જેવી સુંદર માતાથી ગુહાનો જન્મ થયો હતો તેમ.
પિતાસ્ય દશવર્ષસ્ય દત્ત્વા રાજ્યં વનં ગતઃ । પાલયત્ય્ એષ ભૂપીઠં તતઃપ્રભૃતિ ધર્મતઃ
પિતાએ દસ વર્ષના વયે રાજપદ આપીને પોતે વનમાં ગયા હતા; ત્યારથી આ રાજાએ ધર્મપૂર્વક રાજ્ય સંભાળ્યું છે.
ભવન્ત્યાવ્ અદ્ય સમ્પ્રાપ્તે ફલિતે સુકૃતદ્રુમે । દેવ્યૌ દીર્ઘતપઃક્લેશશતદુષ્પ્રાપદર્શને
આજે, જ્યારે સારા કર્મોનું વૃક્ષ ફળ્યું છે, ત્યારે તમે બંને રાણીઓ, જેઓ લાંબા સમય સુધી કઠિન તપસ્યાના દુઃખ સહન કરતા હતા, હવે પ્રગટ થયા છો.
ઇત્ય્ અયં વસુધાધીશો વિદૂરથ ઇતિ શ્રુતઃ । અદ્ય યુષ્મત્પ્રસાદેન પરાં પાવનતાં ગતઃ
આ રીતે, આ ધરતીના રાજાને વિદૂરથ કહેવામાં આવે છે; આજે, તમારી કૃપાથી તેને સર્વોચ્ચ પવિત્રતા મળી છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સંસ્થિતે તૂષ્ણીં મન્ત્રિણ્ય્ અવનિપે તથા । કૃતાઞ્જલૌ નતમુખે બદ્ધપદ્માસને ઽવનૌ
આ રીતે કહ્યા પછી, રાજા અને મંત્રી બંને જમીન પર પદ્માસનમાં બેઠા, હાથ જોડ્યા, માથું નમાવ્યું અને શાંતિથી સ્થિર રહ્યા.
રાજન્ સ્મર વિવેકેન પૂર્વજાતિમ્ ઇમાં સ્વયમ્ । વદન્તી મૂર્ધ્નિ પસ્પર્શ તં કરેણ સરસ્વતી
રાજા, તું તારી પેહેલી જન્મની વાતો સમજદારીથી યાદ કર—એવું સરસ્વતીએ કહ્યું અને પોતાના હાથથી તેના માથા પર સ્પર્શ કર્યો.
અથ હાર્દતમોમાયા પદ્મસ્ય ક્ષયમ્ આયયૌ । સવિકાસં ચ હૃદયં જ્ઞપ્તિસ્પર્શાદ્ અથાભવત્
પછી તેના હૃદયમાં રહેલું અજ્ઞાનનું અંધકાર દૂર થઈ ગયું, અને જ્ઞાનના સ્પર્શથી તેનું મન સંપૂર્ણ ખીલી ઉઠ્યું.
સસ્માર પૂર્વવૃત્તાન્તમ્ અન્તસ્સ્ફુરદ્ ઇવ સ્થિતમ્ । અન્યદેહૈકરાજત્વં લીલાવિલસિતાન્વિતમ્
તેને પોતાના ભૂતકાળના પ્રસંગો, જાણે અંદર જાગી ઉઠ્યા હોય એમ, સ્પષ્ટ યાદ આવી ગયા—બીજા શરીરમાં એકલ રાજપદ અને રમૂજી કૃત્યો સાથે.
જ્ઞાત્વા પ્રજ્ઞપ્તિવૃત્તાન્તં લીલાયત્નવિજૃમ્ભિતમ્ । આત્મોદન્તં બભૂવાસાવ્ ઉહ્યમાન ઇવાર્ણવે
જ્યારે તેણે પોતાના પૂર્વજન્મની વાતો, જ્ઞાન અને પ્રયત્નથી ખુલ્લી થઈ હતી, જાણીને, તે જાણે પોતાના જીવનની વાર્તા સમુદ્રમાં વહેતો થઈ ગયો.
ઉવાચાત્મનિ સંસારે બત માયેયમ્ આતતા । પરિજ્ઞાતા પ્રસાદેન દેવ્યોર્ ઇહ મયાધુના
તે કહે છે: અરે, આ જન્મમરણનો ચક્ર તો ખરેખર માયાએ ફેલાવેલું છે; દેવીઓની કૃપાથી હવે મને અહીં એ સમજાયું છે.
હે દેવ્યૌ કિમ્ ઇદં નામ દિનમ્ એકં મૃતસ્ય મે । ગતમ્ અદ્યેહ યાતાનિ વયો વર્ષાણિ સપ્તતિઃ
હે દેવીઓ, આ શું છે? શું મારા મૃત્યુ પછી ફક્ત એક જ દિવસ ગયો છે? છતાં આજે અહીં મારા જીવનના સિત્તેર વર્ષ વીતી ગયા છે.
સ્મરામ્ય્ અનેકકાર્યાણિ સ્મરામિ પ્રપિતામહમ્ । સ્મરામિ બાલ્યં તારુણ્યં મિત્રબન્ધુપરિચ્છદમ્
હું અનેક કામો યાદ કરું છું, હું મારા પ્રપિતામહને યાદ કરું છું, હું મારું બાળપણ, યુવાની અને મિત્રો-સગાંની સાથે વિતાવેલા દિવસો યાદ કરું છું.
રાજન્ મૃતિમહામોહમૂર્છાયાસ્ સમનન્તરમ્ । તસ્મિંલ્ લોકાન્તરે ઽતીતે તસ્મિન્ન્ એવ મુહૂર્તકે
હે રાજા, મૃત્યુ પછીના મોટા મોહ અને બેભાન થવાના તરત પછી, જે બીજું જગત પસાર થયું, એ બધું એ જ ક્ષણે બની ગયું હતું.
તસ્મિન્ન્ એવ ગૃહે ઽથાસ્મિન્ નૈવ વેત્સ્ય્ અથ વચ્મિ તે । અયં તસ્ય ગૃહસ્યાન્તર્ વ્યોમન્ય્ એવ કિલ સ્થિતઃ
એ જ ઘરમાં, કે આ ઘરમાં—તને ખબર હોય કે ન હોય, હું તને કહું છું—એ ઘરના અંદરના આકાશને અહીં જ હોવાનું કહેવામાં આવે છે.
ગિરિગ્રામકવિપ્રસ્ય ગૃહે ઽન્તર્ ભૂપમણ્ડપઃ । તસ્યાન્તર્ ઇદમ્ આભાતિ પ્રત્યેકં ચ જગદ્ગૃહમ્
પર્વત ગામના બ્રાહ્મણના ઘરમાં રાજાનો મંડપ છે; એના અંદર આ દેખાય છે, અને દરેકમાં જગતનું ઘર છે.