અહં જાતો ઽમુના પિત્રા કિલાત્રેત્ય્ આત્તનિશ્ચયમ્ । ઇયં માતા ધનમ્ ઇદં મમેત્ય્ ઉદિતવાસનમ્
‘હું આ પિતાથી, આ કુળમાં જન્મ્યો છું; આ મારી માતા છે, આ મારું ધન છે’ — આવી પાક્કી માન્યતા અને આવા સંસ્કારો ઉદ્ભવે છે.
સુકૃતં દુષ્કૃતં ચેતિ મમેતિ કૃતકલ્પનમ્ । બાલો ઽભૂવમ્ અહં ત્વ્ અદ્ય યુવેતિ વિલસન્ હૃદિ
‘આ મારું સારા કર્મ છે, આ ખરાબ કર્મ છે’ અને ‘આ મારું છે’ — આવી કલ્પનાઓ સાથે, ‘હું બાળપણમાં હતો, હવે યુવાન છું’ — એવા વિચારો હૃદયમાં રમતા રહે છે.
પ્રત્યેકમ્ એવમ્ ઉદિતસ્ સંસારવનષણ્ડકઃ । તારાકુસુમિતો નીલમેઘચઞ્ચલપલ્લવઃ
આ રીતે દરેક વ્યક્તિમાં સંસારનું જંગલ ઊભું થાય છે, જેમાં તારાઓ અને ફૂલો ખીલે છે અને નીલા વાદળ જેવા ડોલતા પાંદડા છે.
ચરન્નરમૃગાનીકસ્ સુરાસુરવિહઙ્ગમઃ । સાલોકકૌસુમરજોમાયાગહનકુઞ્જકઃ
જેમાં માનવ અને પ્રાણીના ટોળાં, દેવ, દાનવ અને પક્ષીઓ ફરતા રહે છે; એ જગતના ફૂલોના પરાગ, માયાની ભ્રાંતિ અને ઘનઘોર ઝાડીઓથી ભરેલું છે.
અબ્ધિપુષ્કરિણીપૂર્ણો મેર્વાદ્યચલલોષ્ટકઃ । ચિત્તપુષ્કરબીજે ઽન્તર્ નિલીનાનુભવાઙ્કુરઃ
સમુદ્ર જેવાં વિશાળ કમળતળાવોથી ભરેલું છે, મેરુ અને બીજા પર્વતોનાં શિખરો તો જાણે માટીના ડોળા જેવા છે. મનરૂપી કમળના બીજમાં, અનુભવનો અંકુર અંદર છુપાયો છે.
યત્રૈષ મ્રિયતે જીવસ્ તત્રૈવં પશ્યતિ ક્ષણાત્ । પ્રત્યેકમ્ ઉદિતેષ્વ્ એવં જગત્ષણ્ડેષુ ભૂરિશઃ
જ્યાં ક્યાં આ જીવ મરે છે, ત્યાં જ ક્ષણમાં એ આવું જ અનુભવે છે; દરેક નવા જગતના ઉદયમાં એ જ રીતે, વારંવાર આવું જ બને છે.
કોટયો બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રમરુદ્વિષ્ણુવિવસ્વતામ્ । મેર્વબ્ધિમણ્ડલદ્વીપલોકાન્તરદૃશં ગતાઃ
અનંત બ્રહ્મા, રુદ્ર, ઇન્દ્ર, મારુત, વિષ્ણુ અને સૂર્ય, સાથે મેરુ, સમુદ્રો, દ્વીપો અને અનેક લોકોએ આવીને ગયા છે.
યાતા યાસ્યન્તિ યાન્ત્ય્ એતા દૃષ્તયો ઽનષ્ટરૂપિણિ । યા બ્રહ્મણ્ય્ ઉપબૃંહાઢ્યે તાઃ કે ગણયિતું ક્ષમાઃ
આવી દૃશ્યો ગઈ, જઈ રહી છે અને જતી રહેશે, એ અવિનાશી સત્યમાં; જે બ્રહ્મથી સમૃદ્ધ છે, એવી કેટલી દૃશ્યો છે તે ગણવી કોઈની શક્તિ બહારની વાત છે.
એવં કુડ્યમયં વિશ્વં નાસ્ત્ય્ એવ મનનાદ્ ઋતે । મનનં ચ ખમ્ એવાતસ્ તદ્ ઇદાનીં વિચારય
આ જગત, જે દિવાલોથી બનેલું છે એવું લાગે છે, પણ વિચાર વિના એનું કોઈ અસ્તિત્વ નથી. અને વિચાર પણ ખાલી આકાશ જેવું જ છે. હવે આ વાત પર વિચાર કર.
યદ્ એવ તચ્ ચિદાકાશં તદ્ એવ પરમં સ્મૃતં । મનનં ચ ચિદાકાશં તદ્ એવ પરમં પદમ્
જે ચેતનાનું આકાશ છે, એ જ સર્વોચ્ચ માનવામાં આવ્યું છે. વિચાર પણ એ ચેતનાના આકાશથી જ બનેલો છે, અને એ જ સાચું પરમ પદ છે.
યદ્ એવામ્બુ સ આવર્તો ન ત્વ્ અસ્ત્ય્ આવર્ત વસ્તુસત્ । દૃષ્ટ્વૈવાસ્તે દૃશ્યમ્ ઇવ દૃશ્યં ન ત્વ્ અસ્તિ વસ્તુસત્
જેમ વાવાઝોડું માત્ર પાણી જ છે, એ અલગથી કંઈ વસ્તુ નથી, એ જ રીતે, આપણે જે કંઈ જોીએ છીએ એ માત્ર અનુભવમાં જ છે, એનું પોતાનું અલગ અસ્તિત્વ નથી.
ચિદ્વ્યોમ્નો ભૂતનભસિ કચનં યન્ મણેર્ ઇવ । તજ્ જગદ્ ભાતિ નાનાત્મરત્નં શ્વભ્રમ્ ઇવામ્બરે
ચેતનાના આકાશમાં, પાંજરામાં જેમ રત્નમાં પ્રતિબિંબ પડે છે, એ રીતે જ જગત દેખાય છે. એ જગત અનેક પ્રકારના આત્માના રત્નની જેમ ઝળહળે છે, જેમ આકાશમાં વાદળ હોય છે.
મદ્બુદ્ધાર્થો જગચ્છબ્દો વિદ્યતે પરમં પદમ્ । ત્વદ્બુદ્ધાર્થસ્ તુ નાસ્ત્ય્ એવ ત્વમહંશબ્દકાવ્ અપિ
મારા સમજથી 'જગત' શબ્દનો અર્થ થાય છે, એ જ પરમ અવસ્થાને દર્શાવે છે. પણ તારી સમજ પ્રમાણે તો 'તું' કે 'હું' એમ કોઈ શબ્દોનું અસ્તિત્વ જ નથી.
તસ્માલ્ લીલાસરસ્વત્યાવ્ આકાશવપુષૌ સ્થિતે । સર્વગે પરમાત્માચ્છે સર્વત્રાપ્રતિઘે ઽનઘે
એથી, પાપરહિતે, લીલા અને સરસ્વતી આકાશરૂપે સર્વત્ર વ્યાપી રહી છે, સર્વવ્યાપક પરમાત્માથી અવરોધ વિના.
યત્ર તત્ર તદા વ્યોમ્નિ યથાકાશં યથેપ્સિતમ્ । ઉદયં કુરુતસ્ તેન તદ્ગૃહે તે સ્થિતિં ગતે
જ્યાં અને જ્યારે, જે રીતે ઇચ્છે છે, એ આકાશમાં પોતાનું પ્રગટાવ કરે છે—એ રીતે જ એ ઘર માં પ્રવેશી ત્યાં રહે છે.
સર્વત્ર સમ્ભવતિ ચિદ્ગગનં તદન્તસ્ તદ્વેદનં કલનમ્ આમનનં વિસારિ । તચ્ ચાતિવાહિકમ્ ઇહાહુર્ અકુડ્યમ્ એવ દેહં કથં ક ઇવ તં વદ કિં રુણદ્ધિ
ચેતનાનું આકાશ સર્વત્ર ઉદ્ભવે છે; તેમાં અનુભવ, વિચાર, સ્મરણ અને વિસ્તરણ રહે છે. અહીં તેને અતિશય દૈવી દેહ કહે છે, જે ક્યારેય અવરોધાય નહીં—તો મને કહો, તેને કોણ, કેમ કે કઈ રીતે રોકી શકે?
તયોઃ પ્રવિષ્ટયોર્ દેવ્યોઃ પદ્મસદ્મ બભૂવ તત્ । ચન્દ્રદ્વયોદયોદ્દ્યોતધવલોદરસુન્દરમ્
જ્યારે એ બે દેવીઓ અંદર પ્રવેશી, ત્યારે એ કમળના મહેલનું રૂપ દેખાયું, જેનું અંદર એકદમ શુદ્ધ અને સુંદર હતું, અને બે ચાંદ્રમાઓ ઉગ્યા હોય એવી શીતલ તેજસ્વિતા છવાઈ ગઈ હતી.
કોમલામલસૌગન્ધ્યમૃદુમન્દારમારુતમ્ । તત્પ્રભાવેણ નિદ્રાલુનૃપેતરરણાઙ્ગનમ્
એ મહેલ કોમળ, નિર્મળ અને સુગંધિત હતો, તેમાં હલકી અને શીતલ પવન વહેતી હતી; એની અસરથી રાજાઓ જ્યાં સુતા હતા એ યુદ્ધભૂમિ પણ જાણે સ્વર્ગ જેવી લાગવા લાગી.
સૌભાગ્યનન્દનોદ્યાનં વિદ્રુતવ્યાધિવેદનમ્ । સવસન્તં વનમ્ ઇવ ફુલ્લં પ્રાતર્ ઇવામ્બુજમ્
એ મહેલ જાણે સૌભાગ્ય અને આનંદથી ભરેલું બગીચું હતું, જ્યાં કોઈ રોગ કે દુઃખ ન હતું; વસંત ઋતુમાં ફૂલેલા વન જેવું કે વહેલી સવારના ખીલેલા કમળ જેવું તે મનોહર લાગતું હતું.
તયોર્ દેહપ્રભાપૂરૈશ્ શશિનિષ્ષ્યન્દશીતલૈઃ । આહ્લાદિતો ઽસૌ બુબુધે રાજોક્ષિત ઇવામૃતૈઃ
એ બંને દેવીઓના શરીરથી નીકળતી ચાંદની જેવી ઠંડી કિરણોથી તે આનંદિત થયો અને જાણે અમૃતથી અભિષેક કરાયેલા રાજા જેવો જાગૃત થયો.
આસનદ્વયવિશ્રાન્તં સ દદર્શાપ્સરોદ્વયમ્ । મેરુશૃઙ્ગદ્વયે લીનં ચન્દ્રદ્વયમ્ ઇવોદિતમ્
એ રાજાએ બે આસન પર આરામ કરતી બે અપ્સરાઓને જોયા, જેમ કે મેરુ પર્વતના બે શિખરો પર ઉગેલા અને એકબીજામાં લીન થયેલા બે ચાંદ્રમાઓ હોય.
નિમેષમ્ ઇવ સઞ્ચિન્ત્ય સ વિસ્મિતમના નૃપઃ । ઉત્તસ્થૌ શયનાચ્ છેષાદ્ ઇવ ચક્રગદાધરઃ
થોડુંક ક્ષણ વિચાર કરીને, આશ્ચર્યથી ભરાયેલા મનથી એ રાજા પોતાના શયનસ્થાન પરથી ઊભો થયો, જાણે ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન ઊંઘમાંથી જાગ્યા હોય.
પરિસમ્યમિતાલમ્બમાલ્યહારવરામ્બરઃ । પુષ્પોત્કર ઇવોત્ફુલ્લં જગ્રાહ કુસુમાઞ્જલિમ્
માળ, હાર અને સુંદર વસ્ત્રો સારી રીતે પહેરીને, એ રાજાએ તાજા ખીલી ગયેલા ફૂલોનો એક મુઠ્ઠી ભર્યો, જે ફૂલોના ગૂચ્છા જેવો લાગતો હતો.
ઉપધાનપ્રદેશસ્થાત્ સ્વયં પટલકોદરાત્ । બદ્ધપદ્માસનો ભૂમૌ ભૂત્વોવાચેદમ્ આનતઃ
કુશન પડેલા સ્થળની પાસે, પોતે કમર પરથી વસ્ત્ર ખેંચીને, જમીન પર પદ્માસનમાં બેસી, નમ્રતાથી નમન કરીને એમ બોલ્યો.
જયતાં જન્મદૌસ્સ્થિત્યદાહદોષશશિપ્રભે । દેવ્યૌ બાહ્યાન્તરતમોવિદ્રાવણરવિપ્રભે
જય હો, ચંદ્ર જેવી તેજસ્વી દેવીઓ! જન્મ, અસ્થિરતા અને દુઃખની તપસ્યા જેવા દોષોને દૂર કરો છો; બહાર અને અંદરના અંધકારને દૂર કરતી તમારી મહાન ગુંજ સાથે પ્રકાશિત થો.
તયોર્ ઉક્ત્વેતિ તત્યાજ પાદયોઃ કુસુમાઞ્જલિમ્ । તીરદ્રુમો વિકસિતં પદ્મિન્યોઃ પદ્મયોર્ ઇવ
એવું કહીને, તેણે તેમના પગ પાસે ફૂલોનો અંજલિ મૂકી દીધો, જાણે કે કિનારે ઊભેલો ફૂલેલો વૃક્ષ કમળની જોડને કમળ અર્પણ કરે છે.
લીલાયૈ ભૂપજન્માથ વક્તું મન્ત્રિણમ્ ઈશ્વરી । બોધયામ્ આસ પાર્શ્વસ્થં સઙ્કલ્પેન સરસ્વતી
પછી, લીલાને રાજાના જન્મની વાત કહેવા માટે, દેવી સરસ્વતીએ પોતાની ઈચ્છાથી નજીક ઊભેલા મંત્રીને જાગૃત કર્યો.
પ્રબુદ્ધો ઽપ્સરસૌ દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય કુસુમાઞ્જલિમ્ । તયોઃ પાદેષુ સન્ત્યજ્ય વિવેશ પુરતો નતઃ
જાગીને, તેણે બે અપ્સરાઓને જોયા, શ્રદ્ધાથી ફૂલોનો અંજલિ અર્પણ કર્યો, તેમને તેમના પગ પાસે મૂકી, નમ્રતાથી આગળ આવીને ઉભો રહ્યો.
ઉવાચ દેવી હે રાજન્ કસ્ ત્વમ્ કસ્ય સુતઃ કદા । ઇહ જાત ઇતિ શ્રુત્વા સ મન્ત્રી વાક્યમ્ અબ્રવીત્
દેવીએ કહ્યું: હે રાજા, તમે કોણ છો? તમે કોના પુત્ર છો? અને ક્યારે અહીં જન્મ્યા છો? આ સાંભળીને મંત્રીએ ઉત્તર આપ્યો.
દેવ્યૌ યુષ્મત્પ્રસાદો ઽયં ભવત્યોર્ અપિ યત્ પુરઃ । વક્તું શક્નોમિ તદ્ ઇદં શ્રૂયતાં જન્મ મત્પ્રભોઃ
હે દેવીઓ, આપની કૃપાથી હું આપની સામે ખુલ્લેઆમ વાત કરી શકું છું; તેથી હવે મારા સ્વામીના જન્મની વાત ધ્યાનથી સાંભળો.