આકાશભૂધરનિકુઞ્જગુહાન્તરાલ પિણ્ડોપમસ્થિતતમોઽમ્બુદપીઠપૂરમ્ । વ્યાલોલભૂતરભસાકુલકલ્પવાત વ્યાધૂતલોકકરકાણ્ડકવાટકલ્પમ્
આકાશમાં પહાડોની ગુફાઓ વચ્ચે, અંધકાર ઘન પિંડ જેવો ઊભો છે અને મેઘના આસનને ભરાઈ ગયો છે; ભયાનક ભૂતોની રમત જેવો પવન, દુનિયાના દરવાજા ઝાડના ડાળખાં જેવાં હલાવી નાખે છે.
એવં નિશાચરાચારચિરઘોરે રણાઙ્ગને । ઉલ્લસન્તીષુ વેતાલક્ષ્વેડાસૂડ્ડામરારવૈઃ
આ રીતે, રાતે ફરતા ભયાનક પ્રાણીઓથી લાંબા સમયથી ભયાનક બનેલા યુદ્ધના મેદાનમાં, વેતાળોના ચીસ અને ઘુવડોના રડકા ઉઠી રહ્યા છે.
નભઃપ્રેક્ષકસેનાસુ પ્રગતાસુ યથાગતમ્ । વિશ્રાન્તેષ્વ્ ઇવ ભૂપેષુ રથાદિષુ નિજાસ્પદે
જેમ આકાશ તરફ જોનારાઓની સેના આવી હતી તેમ જ પાછી ફરી જાય છે, અને રાજાઓ પોતાના રથમાં કે બીજા સ્થાનોએ આરામથી, પોતાના ઘરે બેઠા હોય તેમ શાંત થઈ જાય છે.
મહાસરોજલ ઇવ જને દૃશ્યે રણાઙ્ગને । અહનીવ જનાચારે સ્થિતે શ્યામાચરેહિતે
મહાન કમળસરોવર જેવું યુદ્ધભૂમિમાં લોકોએ દિવસ જેવી ચળકાટમાં ઊભા છે, અને અંધકારમય લોકો દૂર થઈ ગયા છે, જાણે રાતનું સંચાલન મનુષ્યોમાં બંધ થઈ ગયું હોય.
હસ્તહાર્યતમઃપિણ્ડસ્ફુટકુડ્યે નિશાગૃહે । લાભોત્સવોચ્છલચ્ચિત્તે ભૂતસઙ્ઘે પ્રનૃત્યતિ
રાત્રીના ઘરનાં સ્પષ્ટ દિવાલો પર, હાથથી પકડી શકાય તેવા અંધકારના ટુકડાઓ વચ્ચે, આનંદના ઉત્સવથી ભરાયેલા મન સાથે ભૂતોની ટોળકી નૃત્ય કરે છે.
નિશ્શબ્દશાન્તસઞ્ચારે નિદ્રામુદ્રે કકુબ્ગણે । લીલાપતિર્ ઉદારાત્મા કિઞ્ચિત્ ખિન્નમના ઇવ
આકાશના દિશાઓમાં, જ્યાં સંચાલન નિઃશબ્દ અને શાંત છે, રમણિય સ્વભાવ ધરાવતો ભગવાન, જાણે ઊંઘની ભંગિમા ધારણ કરી, થોડો થાકેલો મનથી દેખાય છે.
પ્રાતઃકાર્યં વિચાર્યાશુ મન્ત્રિભિર્ મન્ત્રકોવિદૈઃ । દીર્ઘચન્દ્રસમાકારે શયને હિમશીતલે
સવાર પડતાં જ, રાજકાર્યની વાતો બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓએ ઝડપથી વિચારી લીધી, ત્યારે રાજા ચાંદની જેવી ઠંડી અને અર્ધચંદ્ર જેવી લાંબી શય્યામાં આરામથી પડ્યા હતા.
ચન્દ્રોદયનિભે વાસગૃહે શિશિરકોટરે । નિદ્રાં મુહૂર્તમ્ અગમન્ મુદ્રિતેક્ષણપુષ્કરઃ
ચાંદ્રોદય જેવી શીતળ અને શાંત વાસગૃહમાં, થોડા સમય માટે રાજાએ આંખો મીંચી અને કમળ જેવી પાંપણો બંધ કરી, મીઠી ઊંઘ લીધી.
અથ તે લલને વ્યોમ તત્ પરિત્યજ્ય તદ્ ગૃહમ્ । રન્ધ્રૈર્ વિવિશતુર્ વાતલેખો ઽબ્જમુકુલં યથા
પછી, હે સુંદરે, એ ઘર છોડીને, તેઓ આકાશમાં પ્રવેશ્યા—જેમ પવન કમળની કળીના છિદ્રોમાંથી સરળતાથી પસાર થાય છે.
ઇયન્માત્રમ્ ઇદં સ્થૂલં શરીરં વાગ્વિદાં વર । રન્ધ્રેણ તન્તુતનુના કથં પ્રવિશતિ પ્રભો
હે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ, આ મોટું શરીર તો એટલું જ છે, તો પછી એ કેવી રીતે તંતુ જેવી પાતળી ફાંકડીઓમાંથી અંદર જઈ શકે છે, હે પ્રભુ?
આધિભૌતિકદેહો ઽયમ્ ઇતિ યસ્ય મતિભ્રમઃ । તસ્યાસાવ્ અણુરન્ધ્રેણ ગન્તું શક્નોતિ નાનઘ
હે નિષ્પાપ, જેનું મન એ ભ્રમમાં છે કે 'આ શરીર ફક્ત ભૌતિક છે,' તે તો નાનાં છિદ્રમાંથી પસાર થઈ જઇ શકતો નથી.
રોધિતો ઽહમ્ અનેનેતિ ન મામ્ય્ અત્રેતિ યસ્ય ધીઃ । અનુભૂતાનુભવિની ભવતીત્ય્ અનુભૂયતે
જેની બુદ્ધિમાં આવું બંધન નથી કે 'હું આથી અટકાયો છું' અથવા 'હું અહીં નથી,' એ માટે અનુભવ જ અનુભવનાર બની જાય છે.
યેનાનુભૂતં પૂર્વાર્ધં ગચ્છામીતિ સ તત્ક્રિયઃ । કથં ભવતિ પશ્ચાર્ધગમનોન્મુખચેતનઃ
જે વ્યક્તિએ પહેલો ભાગ અનુભવ્યો છે અને કહે છે, 'હું આગળ જઈશ,' એ જ એ કાર્ય કરે છે; તો પછી ચેતના પછીના ભાગ તરફ કેમ વળે?
વારિ નૈવોર્ધ્વમ્ આયાતિ નાધો ગચ્છતિ પાવકઃ । યા યથૈવ પ્રવૃત્તા ચિત્ સા તથૈવાવતિષ્ઠતે
પાણી ક્યારેય ઉપર ચઢતું નથી અને અગ્નિ નીચે જતો નથી; જેમ દરેક પોતાની સ્વભાવ પ્રમાણે ચાલે છે, તેમ ચેતના પણ જેવી શરૂ થાય છે, તેવી જ રહે છે.
છાયાયામ્ ઉપવિષ્ટસ્ય કુતસ્ તાપાનુભૂતયઃ । અન્યસંવેદનો ઽન્યોઽર્થઃ કેનચિન્ નાનુભૂયતે
છાંયામાં બેઠેલા માણસને ગરમી કેમ લાગશે? એકનું અનુભવ બીજાને કદી પણ થતો નથી.
યા યથા સમ્પ્રવૃત્તા ચિત્ સા તથૈવ સ્થિતિં ગતા । પરમેણ પ્રયત્નેન નીયતે ઽન્યાં દશાં પુનઃ
મન જે રીતે ચાલે છે, એ જ રીતે રહે છે; ખૂબ મહેનતથી જ તેને બીજી સ્થિતિમાં લઈ જઈ શકાય છે.
સર્પૈકપ્રત્યયો રજ્જ્વામ્ અસત્યપ્રત્યયાદ્ બલાત્ । નિવર્તતે ઽન્યથા ત્વ્ એષ તિષ્ઠત્ય્ એવ યથાસ્થિતમ્
દોરીમાં સાપ દેખાય એ ખોટા ભ્રમથી થાય છે, પણ સાચી સમજથી એ ભૂલ દૂર થાય છે; નહીં તો એ ભૂલ એવી જ રહે છે.
યથા સંવિત્ તથા ચિત્તં યથા ચિત્તં તથેહિતમ્ । બાલં પ્રત્ય્ અપિ સંસિદ્ધમ્ એતત્ કો નાનુભૂયતે
જેમ જ્ઞાન, તેમ મન; જેમ મન, તેમ કર્મ. આ તો બાળકને પણ સમજાય એવી વાત છે—એવું કોણ નથી અનુભવતું?
યઃ પુનસ્ સ્વપ્નસઙ્કલ્પપુરુષપ્રતિમાકૃતિઃ । આકાશમાત્રકાકારસ્ સ કથં કેન રોધ્યતે
પણ સ્વપ્ન, કલ્પના કે પ્રતિમા રૂપે જે મનુષ્યની આકૃતિ માત્ર આકાશ જેવી છે, તેને કોણ અને કેવી રીતે રોકી શકે?
ચિત્તમાત્રશરીરં તુ સર્વસ્યૈવ હિ સર્વતઃ । વિદ્યતે વેદનાત્વે તત્ ક્વચિદ્ એતીવ હૃદ્ગતાત્
દરેકને, બધે જ, શરીર તો માત્ર મન જ છે; એ અનુભવમાં આવે છે, પણ ક્યારેક એવું લાગે છે કે એ હૃદયમાંથી ઊભું થાય છે.
યથાભિમતમ્ એવાસ્ય ભવત્ય્ અસ્તમયોદયમ્ । આદિસર્ગે સ્વભાવોત્થં પશ્ચાદ્ દ્વૈતૈક્યભાવનમ્
જેમ તે ઇચ્છે તેમ તેને સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત થાય છે; સર્જનના આરંભે એ સ્વભાવથી થાય છે, પછી દ્વૈત અને એકતાની કલ્પનાથી.
ચિત્તાકાશં ચિદાકાશમ્ આકાશં ચ તૃતીયકમ્ । વિદ્ધ્ય્ એતત્ ત્રયમ્ એવૈકમ્ અવિનાભાવતાવશાત્
મનનું આકાશ, ચેતનાનું આકાશ અને ત્રીજું — આભ — એ ત્રણે પણ એક જ છે, કારણ કે એ એકબીજાથી કદી જુદા પડી શકતા નથી.
એતચ્ ચિત્તશરીરં ત્વં વિદ્ધિ સર્વગતોદયમ્ । યથા સંવેદનેચ્છત્વાદ્ યથા સંવેદનોદયમ્
આ મન અને શરીર સર્વત્ર વ્યાપક છે, એ ઉદ્ભવમાં સર્વેમાં વ્યાપે છે. જે રીતે અનુભવ કરવાની ઇચ્છાથી અને અનુભવ થવાથી એ પ્રગટ થાય છે, એ રીતે જ એ સર્વત્ર પ્રસરે છે.
વસતિ ત્રસરેણ્વન્તર્ નીયતે ગગનોદરે । લીયતે ઽઙ્કુરકોશેષુ રસીભવતિ પલ્લવે
એ ધૂળના કણમાં વસે છે, આકાશના ખોખામાં ફરાય છે, બીજના છોલકામાં લય પામે છે અને અંકુરના પાંદડામાં રસ બની જાય છે.
ઉલ્લસત્ય્ અમ્બુવીચિત્વે પ્રનૃત્યતિ શિલોદરે । પ્રવર્ષત્ય્ અમ્બુદો ભૂત્વા શિલીભૂયાવતિષ્ઠતે
એ પાણીની લહેર બની ઝળકે છે, પથ્થરના આંતરમાં નૃત્ય કરે છે, વાદળ બની વરસે છે અને પથ્થર બની સ્થિર રહે છે.
યથેચ્છમ્ અમ્બરે યાતિ જઠરે ઽપિ ચ ભૂભૃતામ્ । અનન્તમ્ આકાશવપુર્ ધત્તે ઽથ પરમાણુતામ્
એ પોતાની ઇચ્છાથી આકાશમાં ફરે છે અને પર્વતોના પેટમાં પણ જાય છે; ક્યારેક અનંત આકાશરૂપ ધારણ કરે છે અને ક્યારેક અતિ સૂક્ષ્મ પરમાણુ બની જાય છે.
ભવત્ય્ અદ્રિવરાધારો બદ્ધપીઠો નભશ્શિરઃ । દેહસ્યાન્તર્ બહિર્ અપિ દધદ્વરતનૂરુહમ્
એ મહાન પર્વતોને આધાર આપે છે, આકાશને શિખર બનાવીને સ્થિર બેસે છે, શરીરના અંદર અને બહાર બંનેને ધારણ કરે છે અને અનેક પ્રકારના રૂપોના અંકુરોને પોષે છે.
ભવત્ય્ આકાશમ્ આધત્તે કોટીઃ પદ્મજસદ્મનામ્ । અનન્યાસ્ સ્વાત્મનામ્ભોધિર્ આવર્તરચન ઇવ
એ આકાશ બનીને કરોડો કમળથી જન્મેલા ગૃહોને ધારણ કરે છે, પોતાના સ્વરૂપના મહાસાગર જેવું અનન્ય છે, અને અનેક ઘૂમરાળાં જેમ રચાય છે તેમ છે.
અનુદ્ભિન્નપ્રબોધો ઽસૌ સર્ગાદૌ ચિત્તદેહકઃ । આકાશાત્મા મહાન્ ભૂત્વા વેત્તિ પ્રકૃતિતાં ગતઃ
જ્યારે આ ચિત્ત-શરીરનું જ્ઞાન ઊગ્યું નથી, ત્યારે સર્જનના આરંભે એ આકાશ જેટલું વિશાળ હોય છે; પછી મહાન બનીને પોતાનું સ્વરૂપ જાણે છે અને તેમાં સ્થિર રહે છે.
અસત્યમ્ એવ વારિત્વં બુદ્ધ્વોદેતીવ તત્તયા । વન્ધ્યાપુત્રો ઽયમ્ અસ્મીતિ યથા સ્વપ્નભ્રમે નરઃ
એનું જળરૂપ ખરેખર અસ્તિત્વમાં નથી, પણ સમજથી તે ઉદ્ભવે છે એવું લાગે છે; જેમ સ્વપ્નમાં માણસ માને છે કે 'હું વાંઝણ સ્ત્રીનો પુત્ર છું'.