મત્તવેતાલકલહે ચિતાલાતરણોજ્જ્વલમ્ । વહદ્રક્તવસામિશ્રગન્ધબન્ધુરમારુતમ્
મદમસ્ત ભૂતોના ઝઘડામાં શમશાન પ્રગટ જ્વાળાઓથી ધધકતું હતું, અને લોહી તથા ચરબીની ગંધથી ભરેલા પવન ત્યાં ફૂંકાઈ રહ્યા હતા.
રૂપિકાપેટકે વેગરણદ્રુટરુટારવમ્ । અર્ધપક્વશવાસ્વાદલુબ્ધયક્ષોલ્લસત્કિલિ
સિક્કા અને જૂઆના અવાજ વચ્ચે, તીવ્ર અને કઠોર ચીસો સંભળાતી હતી, અને અડધા શેકાયેલા મૃતદેહની લાલચમાં યક્ષો આનંદથી ઉછળી રહ્યા હતા.
તુઙ્ગવઙ્ગકલિઙ્ગાઙ્ગતઙ્ગનાઙ્ગલગત્ખગમ્ । તારાપાતોપમભવત્સંમુખજ્વાલરૂપિકમ્
બંગાળ અને કલિંગની સ્ત્રીઓના હાથમાં તલવાર હતી, અને તેમના સામે જ્વાળાઓ તારા પડવાથી પણ વધુ તેજસ્વી લાગતી હતી.
પતદ્વેતાલસોલ્લાસમધ્યસ્થાસૃક્સુરૂપિકમ્ । પિશાચાકર્ણિતાભ્યર્ણયોગિનીગણગાયનમ્
પડતા ભૂતોના ઉત્સાહ વચ્ચે લોહી વહેતું હતું, અને નજીકમાં યોગિનીઓના જૂથો ગીત ગાતા હતા, જેને પિશાચોએ સાંભળ્યું.
પ્રસૃતાન્ત્રમહાતન્ત્રીપ્રાયસમ્પન્નવાદનમ્ । પિશાચવાસનોત્ક્રાન્તપિશાચીભૂતમાનવમ્
મોટા તારાવાળા વાદ્યોના મીઠા સૂર વગાડાતા, અને માણસો પિશાચી વાસનાથી ઘેરાઈને, પોતે પણ પિશાચી જેવા બની જતા.
રૂપિકાલોકનાપૂર્વત્રાસાર્ધમૃતસદ્ભટમ્ । ક્વચિદ્વેતાલરક્ષોભિર્ અહનીવોન્નમદ્રણમ્
કેટલાંક વીર, જે ભૂતને ક્યારેય જોયા નહોતાં અને કદી ડર્યા નહોતાં, હવે અડધા મરી ગયા જેવા ડરીને ઊભા રહ્યા; અને ક્યારેક ભૂતો અને રાક્ષસો ધરતી પર ઊભા થઈ જતા.
ખરૂપિકાસ્કન્ધપતચ્છવત્રસ્તનિશાચરમ્ । નભસ્સઙ્ઘટિતાપૂર્વભૂતપેટકસઙ્કટમ્
કેટલાંક રાત્રિમાં ફરતા જીવ, ભૂતોના ખભા પરથી પડેલા મૃતદેહ જોઈ ડરી ગયા અને ભયથી, ભૂતોથી ભરેલા આકાશના સંકુચિત જગ્યામાં ભેગા થઈ ગયા.
અતિપ્રયત્નાપહૃતમ્રિયમાણનરાધિપમ્ । સુભક્ષાપેક્ષિયક્ષેક્ષાવિક્ષિપ્તશવરાશિમત્
કેટલાંક મરતા રાજાઓને બહુ જ મહેનતે ઉઠાવી લઈ જવામાં આવ્યા, અને યક્ષો સારા ભોજનની આશામાં ઉલટપલટ કરતા, શવરાઓના ઢગલા ચુંથાઈ ગયા.
શિવામુખાનલશિખાખણ્ડૈશ્ છમિતનક્તગૈઃ । સમુડ્ડીનનવાશોકપુષ્પગુચ્છમ્ ઇવાભિતઃ
ભૂતોના મોઢામાંથી નીકળતી અગ્નિની જ્વાળાઓના ટુકડાઓથી રાતનું અંધકાર દૂર થઈ જાય છે, જાણે તાજા અશોકના ફૂલોના ગુચ્છો ચારે બાજુ છવાઈ ગયા હોય.
કબન્ધકન્ધરાબદ્ધવ્યગ્રવેતાલબાલકમ્ । યક્ષરક્ષઃપિશાચાજિકચદાકાશગોલ્મુકમ્
કેટલાંક બાળકો એવા છે કે જેમના ધડ પર કબંધ જેવા ગળા બંધાયેલા છે, અને આકાશમાં યક્ષ, રાક્ષસ, પિશાચ, અજ, ચાડા અને ગોળાકાર ભૂતો ભરી ગયા છે.
આકાશભૂધરનિકુઞ્જગુહાન્તરાલ પિણ્ડોપમસ્થિતતમોઽમ્બુદપીઠપૂરમ્ । વ્યાલોલભૂતરભસાકુલકલ્પવાત વ્યાધૂતલોકકરકાણ્ડકવાટકલ્પમ્
આકાશમાં પહાડોની ગુફાઓ વચ્ચે, અંધકાર ઘન પિંડ જેવો ઊભો છે અને મેઘના આસનને ભરાઈ ગયો છે; ભયાનક ભૂતોની રમત જેવો પવન, દુનિયાના દરવાજા ઝાડના ડાળખાં જેવાં હલાવી નાખે છે.
એવં નિશાચરાચારચિરઘોરે રણાઙ્ગને । ઉલ્લસન્તીષુ વેતાલક્ષ્વેડાસૂડ્ડામરારવૈઃ
આ રીતે, રાતે ફરતા ભયાનક પ્રાણીઓથી લાંબા સમયથી ભયાનક બનેલા યુદ્ધના મેદાનમાં, વેતાળોના ચીસ અને ઘુવડોના રડકા ઉઠી રહ્યા છે.
નભઃપ્રેક્ષકસેનાસુ પ્રગતાસુ યથાગતમ્ । વિશ્રાન્તેષ્વ્ ઇવ ભૂપેષુ રથાદિષુ નિજાસ્પદે
જેમ આકાશ તરફ જોનારાઓની સેના આવી હતી તેમ જ પાછી ફરી જાય છે, અને રાજાઓ પોતાના રથમાં કે બીજા સ્થાનોએ આરામથી, પોતાના ઘરે બેઠા હોય તેમ શાંત થઈ જાય છે.
મહાસરોજલ ઇવ જને દૃશ્યે રણાઙ્ગને । અહનીવ જનાચારે સ્થિતે શ્યામાચરેહિતે
મહાન કમળસરોવર જેવું યુદ્ધભૂમિમાં લોકોએ દિવસ જેવી ચળકાટમાં ઊભા છે, અને અંધકારમય લોકો દૂર થઈ ગયા છે, જાણે રાતનું સંચાલન મનુષ્યોમાં બંધ થઈ ગયું હોય.
હસ્તહાર્યતમઃપિણ્ડસ્ફુટકુડ્યે નિશાગૃહે । લાભોત્સવોચ્છલચ્ચિત્તે ભૂતસઙ્ઘે પ્રનૃત્યતિ
રાત્રીના ઘરનાં સ્પષ્ટ દિવાલો પર, હાથથી પકડી શકાય તેવા અંધકારના ટુકડાઓ વચ્ચે, આનંદના ઉત્સવથી ભરાયેલા મન સાથે ભૂતોની ટોળકી નૃત્ય કરે છે.
નિશ્શબ્દશાન્તસઞ્ચારે નિદ્રામુદ્રે કકુબ્ગણે । લીલાપતિર્ ઉદારાત્મા કિઞ્ચિત્ ખિન્નમના ઇવ
આકાશના દિશાઓમાં, જ્યાં સંચાલન નિઃશબ્દ અને શાંત છે, રમણિય સ્વભાવ ધરાવતો ભગવાન, જાણે ઊંઘની ભંગિમા ધારણ કરી, થોડો થાકેલો મનથી દેખાય છે.
પ્રાતઃકાર્યં વિચાર્યાશુ મન્ત્રિભિર્ મન્ત્રકોવિદૈઃ । દીર્ઘચન્દ્રસમાકારે શયને હિમશીતલે
સવાર પડતાં જ, રાજકાર્યની વાતો બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓએ ઝડપથી વિચારી લીધી, ત્યારે રાજા ચાંદની જેવી ઠંડી અને અર્ધચંદ્ર જેવી લાંબી શય્યામાં આરામથી પડ્યા હતા.
ચન્દ્રોદયનિભે વાસગૃહે શિશિરકોટરે । નિદ્રાં મુહૂર્તમ્ અગમન્ મુદ્રિતેક્ષણપુષ્કરઃ
ચાંદ્રોદય જેવી શીતળ અને શાંત વાસગૃહમાં, થોડા સમય માટે રાજાએ આંખો મીંચી અને કમળ જેવી પાંપણો બંધ કરી, મીઠી ઊંઘ લીધી.
અથ તે લલને વ્યોમ તત્ પરિત્યજ્ય તદ્ ગૃહમ્ । રન્ધ્રૈર્ વિવિશતુર્ વાતલેખો ઽબ્જમુકુલં યથા
પછી, હે સુંદરે, એ ઘર છોડીને, તેઓ આકાશમાં પ્રવેશ્યા—જેમ પવન કમળની કળીના છિદ્રોમાંથી સરળતાથી પસાર થાય છે.
ઇયન્માત્રમ્ ઇદં સ્થૂલં શરીરં વાગ્વિદાં વર । રન્ધ્રેણ તન્તુતનુના કથં પ્રવિશતિ પ્રભો
હે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ, આ મોટું શરીર તો એટલું જ છે, તો પછી એ કેવી રીતે તંતુ જેવી પાતળી ફાંકડીઓમાંથી અંદર જઈ શકે છે, હે પ્રભુ?
આધિભૌતિકદેહો ઽયમ્ ઇતિ યસ્ય મતિભ્રમઃ । તસ્યાસાવ્ અણુરન્ધ્રેણ ગન્તું શક્નોતિ નાનઘ
હે નિષ્પાપ, જેનું મન એ ભ્રમમાં છે કે 'આ શરીર ફક્ત ભૌતિક છે,' તે તો નાનાં છિદ્રમાંથી પસાર થઈ જઇ શકતો નથી.
રોધિતો ઽહમ્ અનેનેતિ ન મામ્ય્ અત્રેતિ યસ્ય ધીઃ । અનુભૂતાનુભવિની ભવતીત્ય્ અનુભૂયતે
જેની બુદ્ધિમાં આવું બંધન નથી કે 'હું આથી અટકાયો છું' અથવા 'હું અહીં નથી,' એ માટે અનુભવ જ અનુભવનાર બની જાય છે.
યેનાનુભૂતં પૂર્વાર્ધં ગચ્છામીતિ સ તત્ક્રિયઃ । કથં ભવતિ પશ્ચાર્ધગમનોન્મુખચેતનઃ
જે વ્યક્તિએ પહેલો ભાગ અનુભવ્યો છે અને કહે છે, 'હું આગળ જઈશ,' એ જ એ કાર્ય કરે છે; તો પછી ચેતના પછીના ભાગ તરફ કેમ વળે?
વારિ નૈવોર્ધ્વમ્ આયાતિ નાધો ગચ્છતિ પાવકઃ । યા યથૈવ પ્રવૃત્તા ચિત્ સા તથૈવાવતિષ્ઠતે
પાણી ક્યારેય ઉપર ચઢતું નથી અને અગ્નિ નીચે જતો નથી; જેમ દરેક પોતાની સ્વભાવ પ્રમાણે ચાલે છે, તેમ ચેતના પણ જેવી શરૂ થાય છે, તેવી જ રહે છે.
છાયાયામ્ ઉપવિષ્ટસ્ય કુતસ્ તાપાનુભૂતયઃ । અન્યસંવેદનો ઽન્યોઽર્થઃ કેનચિન્ નાનુભૂયતે
છાંયામાં બેઠેલા માણસને ગરમી કેમ લાગશે? એકનું અનુભવ બીજાને કદી પણ થતો નથી.
યા યથા સમ્પ્રવૃત્તા ચિત્ સા તથૈવ સ્થિતિં ગતા । પરમેણ પ્રયત્નેન નીયતે ઽન્યાં દશાં પુનઃ
મન જે રીતે ચાલે છે, એ જ રીતે રહે છે; ખૂબ મહેનતથી જ તેને બીજી સ્થિતિમાં લઈ જઈ શકાય છે.
સર્પૈકપ્રત્યયો રજ્જ્વામ્ અસત્યપ્રત્યયાદ્ બલાત્ । નિવર્તતે ઽન્યથા ત્વ્ એષ તિષ્ઠત્ય્ એવ યથાસ્થિતમ્
દોરીમાં સાપ દેખાય એ ખોટા ભ્રમથી થાય છે, પણ સાચી સમજથી એ ભૂલ દૂર થાય છે; નહીં તો એ ભૂલ એવી જ રહે છે.
યથા સંવિત્ તથા ચિત્તં યથા ચિત્તં તથેહિતમ્ । બાલં પ્રત્ય્ અપિ સંસિદ્ધમ્ એતત્ કો નાનુભૂયતે
જેમ જ્ઞાન, તેમ મન; જેમ મન, તેમ કર્મ. આ તો બાળકને પણ સમજાય એવી વાત છે—એવું કોણ નથી અનુભવતું?
યઃ પુનસ્ સ્વપ્નસઙ્કલ્પપુરુષપ્રતિમાકૃતિઃ । આકાશમાત્રકાકારસ્ સ કથં કેન રોધ્યતે
પણ સ્વપ્ન, કલ્પના કે પ્રતિમા રૂપે જે મનુષ્યની આકૃતિ માત્ર આકાશ જેવી છે, તેને કોણ અને કેવી રીતે રોકી શકે?
ચિત્તમાત્રશરીરં તુ સર્વસ્યૈવ હિ સર્વતઃ । વિદ્યતે વેદનાત્વે તત્ ક્વચિદ્ એતીવ હૃદ્ગતાત્
દરેકને, બધે જ, શરીર તો માત્ર મન જ છે; એ અનુભવમાં આવે છે, પણ ક્યારેક એવું લાગે છે કે એ હૃદયમાંથી ઊભું થાય છે.