અઙ્ગલગ્નાયુધોદ્ધારવ્યગ્રાર્ધમૃતમાનવમ્ । વિદેશમૃતસાક્રન્દહૂનતઙ્ગનતાજિકમ્
હાથમાં શસ્ત્ર ઉઠાવવાની તત્પરતા અને અડધી મરી ગયેલા માણસોની ગભરાટ વચ્ચે, વિદેશી ભૂમિ મૃતદેહોની ચીસોથી ગુંજી રહી છે, જ્યાં સર્વત્ર મૃતદેહો અને પડી ગયેલા લોકો જોવા મળે છે.
મ્રિયમાણમિથોદ્વિષ્ટપ્રારબ્ધરથસઙ્ગરમ્ । દન્તયુદ્ધાસમર્થાસ્યસ્મૃતગેહેષ્ટદૈવતમ્
મરણ પામતાં લોકો પરસ્પર દુશ્મનાવટથી વ્યથિત છે, રથો ભાગ્યવશ આગળ વધે છે; દાંતોથી લડવા અસમર્થ છે, ઘર અને પોતાના પૂજ્ય દેવતાઓને ભૂલી ગયા છે.
મ્રિયમાણપથલજ્જશૂરાશ્રિતપલાયનમ્ । અશઙ્કિતાસૃગાવર્તનીતાસ્પદગમોત્સુકમ્
મૃત્યુ પામતાં વીર રસ્તા પર શરમ અનુભવીને ભાગી રહ્યા છે; લોહીની ધારા સામે નિર્ભય છે અને બચાવ માટેની જગ્યા સુધી પહોંચવાની ઉત્સુકતા ધરાવે છે.
મર્મચ્છેદિશરવ્રાતવ્યથાવિહિતહુઙ્કૃતિ । કબન્ધબન્ધપ્રારબ્ધવેતાલવલનાક્રમમ્
મૂળસ્થાનમાં ઘૂસી જતા તીક્ષ્ણ બાણોની પીડાથી લોકો ચીસો પાડી રહ્યા છે; મૃતદેહો એકબીજાને બાંધેલા છે અને ભાગ્ય તેમને મૃતદેહની જેમ હલાવી રહ્યું છે.
ઉહ્યમાનધ્વજચ્છત્ત્રચારુચામરપઙ્કજમ્ । કિરત્સન્ધ્યારુણં દિક્ષુ તેજસ્વિરક્તપઙ્કજમ્
પવનમાં લહેરાતા ધ્વજ, છત્ર, સુંદર ચામર અને કમળ ઉડી રહ્યા છે; દિશાઓમાં સાંજના લાલ રંગની ઝાંખી છે, અને લાલ કમળોથી તેજસ્વી દેખાય છે.
રથચક્રવનાવર્તં રક્તાર્ણવમ્ ઇવાષ્ટમમ્ । પતાકાફેનપુઞ્જાઢ્યં ચારુચામરબુદ્બુદમ્
રથના ચકરા જળમાં ઘુમાવા કરતા વાવાઝોડા જેવાં લાગે છે, જાણે લાલ સમુદ્ર હોય; ધ્વજના ફેનાના ઝુંડ અને સુંદર ચામરના ફુગ્ગા એ સૌંદર્ય વધારતા લાગે છે.
વિપર્યસ્તરથં ભૂમિકમ્પભગ્નપુરોપમમ્ । ઉત્પાતવાતનિર્ધૂતદ્રુમં વનમ્ ઇવાતતમ્
રથ ઉલટાઈ ગયા છે, જમીન ધ્રુજવાથી તૂટી ગયેલા શહેર જેવાં લાગે છે; જાણે કોઈ આપત્તિના પવનથી વૃક્ષો ઉખડી ગયેલું જંગલ ફેલાય ગયું હોય.
કલ્પદગ્ધજગત્પ્રખ્યં મુનિપીતાર્ણવોપમમ્ । અતિવૃષ્ટિહતો દેશ ઇવ પ્રોચ્છિન્નમાનવમ્
આ દૃશ્ય જાણે યુગના અંતે બળી ગયેલું જગત હોય, કે મહર્ષિઓએ પી ગયેલું સમુદ્ર હોય; ભારે વરસાદથી બરબાદ થયેલું પ્રદેશ છે, જ્યાં લોકો સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યા હોય.
કાલાયઃકુન્તવલિતં ભુસુણ્ડીમણ્ડલાકુલમ્ । મત્તનાગશવાકારં સન્નતોમરમુદ્ગરમ્
તે સ્થળે ગિદ્ધોના ઝુંડો, જેમના શિખા નમેલી હતી, કાગડાઓના ટોળા ભરેલા હતા; તે મદમસ્ત હાથીઓના મૃતદેહ જેવું લાગતું હતું અને ત્યાં ભાલા તથા ગદાઓ છૂટેલી પડી હતી.
શિલાશિખરસઞ્જાતતાલજાલમ્ ઇવાતતમ્ । પતદ્રક્તનદીતીરજાતકુન્તોન્નતદ્રુમમ્
તે દૃશ્ય એવું લાગતું હતું કે જાણે પથ્થરના શિખરો પર તાડના વૃક્ષોનો વન ફેલાયેલો હોય, અને લાશોથી ઊંચા થયેલા વૃક્ષો નદીના કાંઠે ઊભેલા હોય.
નાગાગસ્યૂતહેત્યોઘવૃક્ષાંશુકુસુમાકુલમ્ । કઙ્કકૃષ્ટાન્ત્રરશનાવૃન્દજાલકિતામ્બરમ્
તે સ્થળે વિરાંગણાઓના કપડાં અને ફૂલો છૂટેલા પડ્યા હતા, અને શિયાળોએ ખેંચેલી આંતરડાંની માળાઓથી આખું આકાશ શોભી રહ્યું હતું.
અસૃક્સરોવરધ્વસ્તપતાકાનલિનીગણમ્ । રક્તકર્દમનિર્મગ્નનરાહૂતસુહૃજ્જનમ્
લોહીના તળાવમાં કમળના ગુચ્છો હતા, ધ્વજાઓ તૂટી પડી હતી, લાલ કાદવમાં લોકો ડૂબી રહ્યા હતા અને ડૂબતા પુરુષોની બૂમોથી તેમના મિત્રો બોલાવાતા હતા.
કરીન્દ્રકુણપાગારનિર્યદ્ભીતજનેક્ષિતમ્ । હેતિલૂનલતૈર્ વૃક્ષૈસ્ સન્દિગ્ધોગ્રકબન્ધકમ્
હાથીઓના મૃતદેહોથી ભરેલા ખાડા, ડરાયેલા લોકો દૂરથી જોઈ રહ્યા હતા. ત્યાં ઝાડો પર ચડેલા વેલીઓ હથિયારોથી કપાઈ ગઈ હતી અને ભયાનક, ઘન બાંધકામથી રસ્તો બંધ થયો હતો.
અસૃઙ્નદીવહદ્ધસ્તિકટકર્પરનૌગણમ્ । રક્તસ્રોતસ્સ્ફુરચ્છુક્લવસ્ત્રદિણ્ડીરપિણ્ડકમ્
લાલ લોહીની નદીમાં હાથીઓના કપાયેલા સુંડ અને હાથના ટુકડા વહેતા હતા, અને એ લાલ પ્રવાહ પર સફેદ વસ્ત્રો અને ગોળ ઢાલો તરતી હતી.
સઞ્ચરન્નિપતત્ક્ષિપ્રમૃત્યુવિચ્છિન્નમાનવમ્ । ઇતશ્ ચેતશ્ ચ નિપતત્કબન્ધનવદાનવમ્
માણસો મૃત્યુથી જીવન ગુમાવીને અહીં-ત્યાં ઝડપથી પડી રહ્યા હતા; ક્યારેક ક્યાંક મુંડ કપાયેલા દૈત્યો પણ જમીન પર પડતા હતા.
ઊર્ધ્વસ્થાલક્ષ્યચક્રૌઘછિન્નસૈન્યદ્રવજ્જનમ્ । રક્તનિસ્સ્રાવભાઙ્કારહિક્કારાર્ધમૃતારવમ્
ઉપરથી તીક્ષ્ણ બાણોની વરસાદથી તૂટી ગયેલી સેનામાંથી લોકો ભાગી રહ્યા હતા; તેમના અવાજો અડધા મરી ગયા હતા, લોહી નીકળી રહ્યું હતું અને હડકારા સાથે તેઓ શ્વાસ ખેંચી રહ્યા હતા.
સિરામુખોલ્લસદ્રક્તધારાધૌતવ્રજત્ખગમ્ । સુતાલોત્તાલવેતાલતાલતાણ્ડવસઙ્કટમ્
શિરામાંથી વહેતી લોહીની ધારા વડે ધોઈને આગળ વધતો તલવાર, તાળ, ઓત્તાળ, વેતાળ અને તાળના નૃત્યના ભયાનક ગુંજારમાં પસાર થતો હતો.
પર્યસ્તરથદાર્વન્તર્વનાન્તરિતસદ્ભટમ્ । અન્તસ્સ્થસજ્જીવભટસ્યન્દિસ્યન્દનભીતિદમ્
તૂટેલા રથો અને છૂટેલા લાકડાંઓ વચ્ચે, વનમાં છુપાયેલા સૈનિકો હતા; અંદર જીવતા ભટ્ટોની હાજરીએ રથચાલકો અને ઘોડાઓમાં ભય પેદા કર્યો હતો.
રક્તકર્દમપૂર્ણાસ્યકિઞ્ચિજ્જીવક્વણચ્છવમ્ । કિઞ્ચિજ્જીવનરોદ્ગ્રીવકષ્ટદૃષ્ટશ્વવાયસમ્
કેટલાક મૃતદેહોના મોઢા લોહીથી ભરાયેલા હતા અને તેમાં થોડીક જીવતી ઝણઝણાટ હતી; કેટલાકે તો ગળા ઊંચા કરીને કષ્ટથી શ્વાસ લીધો અને તેમને કાગડા અને શિયાળે જોયા.
એકામિષોગ્રક્રવ્યાદયુદ્ધકોલાહલાકુલમ્ । એકામિષાર્થયુદ્ધેહામૃતક્રવ્યાદસઙ્કુલમ્
મેદાનમાં એક જ માંસના ટુકડાને લઈને ભયાનક માંસાહારી પ્રાણીઓની લડાઈનો હાહાકાર હતો; એ એક જ ટુકડાની લાલચે મૃત્યુ માટે તત્પર પ્રાણીઓ ભરાયા હતા.
વિવૃત્તાસઙ્ખ્યાશ્વદ્વિરદપુરુષાધીશ્વરરથપ્રવૃત્તાસ્તગ્રીવપ્રકૃતિરુધિરોદ્ગારસુસરિત્ । રણોદ્યાનં મૃત્યોસ્ તદ્ અભવદ્ અશુષ્કાયુધલતં સશૈલં કલ્પાન્તે જગદ્ ઇવ વિપર્યસ્તમ્ અખિલમ્
અહીં અણગણ્ય ઘોડા, હાથી, માણસો, રાજાઓ અને રથો પડ્યા હતા, એમના ગળામાંથી લોહીની નદીઓ વહેતી હતી; એ મરણનું મેદાન, જ્યાં હથિયારો ખુલ્લા હતા અને પહાડો હતા, આખા જગતના કલ્યાણકાળના અંતે જેવો ઉલટપલટ થઈ જાય છે, એવું દેખાતું હતું.
અથ વીર ઇવારક્તઃ કાલેનાસ્તમિતો રવિઃ । શશ્વત્તેજઃપરિમ્લાનપ્રતાપો ઽબ્ધૌ સમુજ્ઝિતઃ
પછી, જેમ યોદ્ધા લોહીથી લથપથ થઈને યુદ્ધમાં પડી જાય છે, તેમ સમયના પ્રભાવથી સૂર્ય પણ અસ્ત થયો; એની કિરણો હંમેશા માટે ઓળી ગઈ, એની તેજસ્વિતા દરિયામાં છૂટી ગઈ.
રણરક્તરુચિવ્યોમદર્પણપ્રતિબિમ્બિતા । અહ્નસ્ સૂર્યશિરશ્છેદે સન્ધ્યાલેખોદભૂત્ ક્ષણાત્
યુદ્ધના લોહીની લાલિમાથી આકાશના દર્પણમાં પડછાયાં પડતાં, દિવસના અંતે સૂર્યનું શિરસ્ કપાઈ ગયું ત્યારે એક પળમાં સંધ્યાની રેખા ઊભી રહી.
ભૂપાતાલનભોદિગ્ભ્યઃ પ્રલયાબ્ધિજલૌઘવત્ । સમાજગ્મુસ્ તમસ્તાલા વેતાલવલયા ઇવ
પૃથ્વી, પાતાળ, આકાશ અને ચારે દિશાઓમાંથી અંધકાર એ રીતે વહેતો આવ્યો, જેમ પ્રલયના પાણીની લહેરો આવે છે, અને એ અંધકાર ભૂતપ્રેતના ગોળ જેવા બધું ઘેરી વળ્યો.
દૃષ્ટં ધ્વાન્તાસિદલિતે દિનનાગેન્દ્રમસ્તકે । સન્ધ્યારાગારુણાકીર્ણં તારાનિકરમૌક્તિકમ્
જ્યારે અંધકાર છિદ્રાયો, ત્યારે દિવસના પર્વતની ચોટી પર સૂર્ય દેખાયો, સાંજના લાલિમા રંગથી શોભિત અને તારાઓના મોતીથી સજ્જ હતો.
નિસ્સત્ત્વેષુ તમોઽન્ધેષુ સરસ્સ્વ્ અરસશાલિષુ । સઙ્કોચમ્ આયયુઃ પદ્મા મૃતાનાં હૃદયેષ્વ્ ઇવ
જ્યાં જીવંતપણા નહોતું અને ઘોર અંધકાર હતો, અને સરોવર પણ સ્વાદવિહોણાં હતાં, ત્યાં કમળો સુકાઈ ગયા, જાણે મૃત લોકોના હૃદયમાં સુકાઈ જાય છે તેમ.
મીલત્પક્ષાઃ ક્ષણાત્ સુપ્તાઃ કચ્છવ્રુડિતકન્ધરાઃ । કુલાયેષુ ખગા આસન્ સર્વાઙ્ગેષ્વ્ ઇવ હેતયઃ
પાંખો ઢળી ગઈ, પક્ષીઓ તરત ઊંઘી ગયા, કાચબાની જેમ ગળા અંદર ખેંચી લીધા; તેઓ પોતાના ગૂંઝમાં આરામ કરતા, જેમ દરેક અંગમાં કારણો આરામ કરે છે.
આસન્નચન્દ્રસુભગાલોકાઃ કુમુદપઙ્ક્તયઃ । ઉલ્લસદ્ધૃદયા જાતા વીરપક્ષેષ્વ્ ઇવ શ્રિયઃ
નજીકના ચાંદની મધુર પ્રકાશથી કમળોની પંક્તિઓ રમણીય બની, આનંદથી ખીલી ઉઠી, જાણે વીર પુરુષોમાં સમૃદ્ધિ ફૂટી નીકળે તેમ.
રક્તવારિમયી સાયસઙ્ગગુપ્તશિલીમુખા । સઙ્કુચદ્વક્ત્રપદ્માભૂદ્ રણભૂમિર્ ઇવાબ્જિની
લાલ પાણીથી ભરાયેલું કમળતળાવ, સાંજના તીક્ષ્ણ કાંટાઓથી રક્ષાયેલું, કમળોના મુંદાતા મુખથી યુદ્ધભૂમિ જેવું લાગી રહ્યું હતું.
ઉપર્ય્ અભૂદ્ વ્યોમસરસ્ તારાકુમુદમણ્ડિતમ્ । અધસ્ ત્વ્ અભૂદ્ વારિવિયત્ સ્ફુરત્કુમુદતારકમ્
ઉપર આકાશતળાવ તારાઓના કમળથી શોભાયમાન હતું અને નીચે પાણીમાં કમળ અને તારાઓ ઝળહળતા હતાં.