મિથસ્ સારસ્વતાદિત્યા આદિનાન્તં કૃતાજયઃ । પણ્ડિતા ઇવ વાદેષુ નોદ્વિગ્ના ન પરાજિતાઃ
જેમ સરસ્વતી અને આદિત્યે શરૂઆતથી અંત સુધી વિજય મેળવ્યો હતો, તેમ જ, વિદ્વાન પંડિતો જેવી રીતે વાદ-વિવાદમાં ન તો ક્યારેય ગભરાય છે, ન તો હાર સ્વીકારે છે, એમ તેઓ પણ નિર્વિકાર અને અજેય રહ્યા.
કવાટાઃ ખર્વિતક્ષુદ્રાવાટધાનૈઃ પરાવૃતાઃ । તેજઃ પરમમ્ આજગ્મુશ્ શાન્તાગ્નય ઇવેન્ધનૈઃ
દરવાજા તૂટેલા કચરાના ઢગલા અને નાનાં નાનાં ઢગલાંથી બંધ થયેલા હતા; ત્યારે પરમ તેજ પ્રગટ થયું, જાણે બળતણ વિના શાંત થયેલી અગ્નિ હોય તેમ.
કિયદાખ્યાયત એતજ્ જિહ્વાનિચયૈઃ કિલાલમ્ આકુલિતમ્ । વાસુકિર્ અપિ વર્ણયિતું ન સમર્થો રણવરં નામ
આ બધું કેટલું વર્ણવી શકાય? જ્યારે જીભનો સમૂહ જ લાળથી ભીંજાઈ, ગૂંચવાઈ ગયો છે. તો પછી વસુકિ પણ એ યુદ્ધભૂમિના મહિમાનું વર્ણન કરવા અસમર્થ છે.
એવમ્ અત્યાકુલે યુદ્ધે સાસ્ફોટભટસઙ્કટે । આદિનાન્તમ્ અસંરુદ્ધે રટત્કઠિનકઙ્કટે
આ રીતે, અત્યંત અશાંત અને ઘોર યુદ્ધમાં, ભયંકર વીરોએ અને ગૂંચવણથી ભરેલા મેદાનમાં, શરૂઆતથી અંત સુધી કોઈ રોકાવટ વિના, કઠોર અને ઉગ્ર અવાજ સાથે યુદ્ધ ચાલતું રહ્યું.
વહન્તીષૂત્પતન્તીષુ પતન્તીષ્વ્ અશ્મવૃષ્ટિષુ । નદીષુ ક્ષેપણોત્થાસુ ચટત્કેત્વબ્જપઙ્ક્તિષુ
જે વહેતી, ઊભી થતી અને પથ્થરની વરસાદમાં પડી રહી છે; જે નદીઓમાં ફેંકાયેલા તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી ઉથલપાથલ થાય છે, અને કમળની પંક્તિઓમાં કલરવથી વિખેરાઈ જાય છે, તેમાં તે હાજર છે.
મિથઃ ફલાગ્રટઙ્કોત્થવહ્નિશીકરિણીસુ ખે । આયાન્તીષુ પતન્તીષુ દૂરં શરનદીષુ ચ
એકબીજામાં, આકાશમાં, ફળોના ટોચ અને અગ્નિના ચમકતા કણો સાથે; તીક્ષ્ણ બાણોની નદીઓમાં દૂર સુધી આવતી અને પડતી છે.
વહલ્લૂનશિરઃપદ્મચક્રાવર્તૈસ્ તરઙ્ગિતૈઃ । ખાર્ણવે પૂરિતે હેતિવૃન્દમન્દાકિનીગણૈઃ
કાપેલા માથા, પગ અને કમળના ચક્રોથી ઉથલાતા તરંગો સાથે; સમુદ્ર શસ્ત્રોની ધારા અને મંદાકિની નદીઓના સમૂહોથી ભરાઈ ગયો છે.
સમીરણરણદ્વારિશસ્ત્રચૂર્ણઘનૈર્ ઘનૈઃ । સદાહાઙ્ગેષુ સિદ્ધેષુ કપિકચ્છવ્યથાપ્રદૈઃ
યુદ્ધના દ્વાર પર, પવનથી ઉડતા અને શસ્ત્રના ચૂર્ણથી ઘેરાયેલા ઘનઘોર વાદળોમાં; હંમેશા સિદ્ધ લોકોના શરીરમાં દુઃખ આપતા, વાનર અને કચ્છપને પીડા પહોંચાડતા.
અષ્ટભાગદશાશેષં પ્રતાપમધુરાકૃતિઃ । શસ્ત્રઘાતૌજસા વીર ઇવાહસ્ તનુતાં યયૌ
પુરૂષાર્થથી મીઠાશ ભરાયેલી, અને પહેલાંના તેજનો માત્ર થોડો જ ભાગ બાકી રહ્યો હતો, એ વીર, જેમ કે શસ્ત્રોના ઘા વાગવાથી થાકી ગયો હોય, તેમ ક્ષીણ થઇ ગયો.
શ્રાન્તાશ્વેન પ્રભગ્નાગ્રહેતિસઙ્ઘાતદીપ્તયઃ । દિનેશેન સમં સેના યયુર્ મન્દપ્રતાપતામ્
ઘોડા થાકી ગયા હતા, મુખ્ય હથિયારો તૂટી ગયા હતા, અને તેજ પણ ઓસર્યું હતું; એમ સેનાઓ પણ સૂર્ય સાથે સાથે પોતાના જ્વલનશીલપણામાં ધીમી પડી ગઈ.
અથ સેનાધિનાથાભ્યાં વિચાર્ય સહ મન્ત્રિભિઃ । દૂતાઃ પરસ્પરં દત્તા યુદ્ધં સંહ્રિયતામ્ ઇતિ
પછી બંને સેનાના મુખ્યોએ પોતાના મંત્રીઓ સાથે વિચાર કરીને, એકબીજાને દૂત મોકલ્યા અને કહ્યું: 'હવે યુદ્ધ બંધ કરી દો.'
તતશ્ શ્રમવશાન્ મન્દપત્ત્રશસ્ત્રપરાક્રમૈઃ । રણસંહરણં કાલે સર્વૈર્ એવોરરીકૃતમ્
પછી, થાકના કારણે, બાણ અને હથિયારો પણ ધીમી શક્તિથી ચલાવવામાં આવતાં, બધા જ લોકો એ સમયે યુદ્ધ બંધ કરવા સંમત થયા.
તતો મહારથોત્તુઙ્ગકેતુપ્રાન્તે કૃતાસ્પદમ્ । બલયોર્ આરુરોહૈક એકો યોધો ધ્રુવો યથા
પછી, બંને સેના વચ્ચે ઊંચા ધ્વજ અને વિશાળ રથોની નજીક, એક અડગ યોધ્ધા એમ ચઢી ગયો, જાણે એકલો અને અચળ હોય.
અંશુકં ભ્રામયામ્ આસ સર્વદિઙ્મણ્ડલેક્ષિતમ્ । દ્યામ્ એવ દીર્ઘમ્ ઇન્દ્વંશું યુદ્ધં સંહ્રિયતામ્ ઇતિ
તે યોધ્ધાએ એક વસ્ત્ર લહેરાવવાનું શરૂ કર્યું, જે ચારે તરફથી દેખાતું હતું અને આકાશમાં લાંબા ચાંદની કિરણ જેવું લાગતું હતું, જાણે કહેતો હોય કે, 'યુદ્ધ હવે બંધ કરો.'
તતો દુન્દુભયશ્ શેમુઃ પ્રતિધ્વનિતદિઙ્મુખાઃ । મહાપ્રલયસંશાન્તૌ પુષ્કરાવર્તકા ઇવ
પછી નગારા શાંત થઈ ગયા, deren પ્રતিধ્વનિ ચારે બાજુ ઓગળી ગઈ, જાણે મહાપ્રલય પછી કમળના તળાવમાં વલયો પણ શાંત થઈ જાય છે.
શરાદિહેતિસરિતો વિસ્તીર્ણે ગગનસ્થલે । પ્રવૃત્તાશ્ શોષમ્ આગન્તું શારદ્યસ્ સરિતો યથા
આકાશમાં ફેલાયેલા બાણ અને શસ્ત્રોની ધારા ધીમે ધીમે સુકાઈ જવા લાગી, જેમ શરદઋતુમાં નદીઓ સુકાઈ જાય છે.
યોધદોર્દ્રુમસઞ્ચારસ્ તનુતામ્ આયયૌ શનૈઃ । ભૂકમ્પાન્તે વનસ્પન્દ ઇવાવાત ઇવાર્ણવઃ
યોદ્ધાઓના હાથોની હલચલ ધીમે ધીમે ઓછી થવા લાગી, જેમ ભૂકંપ પછી વૃક્ષોમાં થતો કંપન શાંત પડે છે, અથવા પવન બંધ થયા પછી દરિયાની લહેરો ધીમી પડી જાય છે.
વિનિર્ગન્તું પ્રવવૃતે રણારણ્યાદ્ બલદ્વયમ્ । વારિપૂરશ્ ચતુર્દિક્કં પ્રલયૈકાર્ણવાદ્ ઇવ
બંને સેના યુદ્ધના મેદાનમાંથી બહાર જવા લાગ્યાં, જેમ મહાપ્રળયના સમુદ્રમાંથી પાણીના પ્રવાહો ચારેય તરફ પાછા ખેંચાય છે.
ઉત્ક્ષિપ્તમન્દરક્ષીરસમુદ્રવલનાકુલમ્ । સૈન્યં પ્રશમદાવર્તં શનૈસ્ સામ્યમ્ ઉપાયયૌ
મંદર પર્વત ઊંચકીને દુધના દરિયાને ઉથલાવતાં જેવો ઉલાળો થાય છે, એવી રીતે ઉથલાયેલી સેના ધીરે ધીરે શાંતિમાં સ્થિર થવા લાગી.
ક્રમેણાસીન્ મુહૂર્તેન વિકટોદરભીષણમ્ । અગસ્ત્યપીતાર્ણવવચ્ છૂન્યમ્ એવ રણાઙ્ગનમ્
થોડા જ સમયમાં યુદ્ધનું મેદાન ભયાનક અને સુનસાન બની ગયું, જાણે મૃત્યુના ખાલી પેટ જેવું કે અગસ્ત્યે પી ગયા પછીનો સુકાઈ ગયેલો દરિયો.
શવસન્તતિસમ્પૂર્ણં વહદ્રક્તમહાહ્રદમ્ । પરિકૂજનઝાઙ્કારપૂર્ણખિલ્લીવનોપમમ્
લાશોથી ભરાયેલું, લોહીની મોટી નદી વહેતી હતી, અને ચકલી અને શિયાળાના રડતાં અવાજોથી ગૂંજતું, ભયાનક જંગલ જેવું લાગતું હતું.
બૃહદ્રક્તસરિત્સ્રોતસ્તરઙ્ગરવઘર્ઘરમ્ । સાક્રન્દાવસૃતાહૂતસ્વત્રાણવ્યગ્રમાનવમ્
પહોળી લોહીની નદીમાં તરંગોનો ગર્જનારો અવાજ ઊઠતો, ઘાયલોના કરુણ રડકા, બચાવ માટેની બૂમો અને બચવા માટેની અફરાતફરીથી બધું ભરાયું હતું.
મૃતાર્ધમૃતદેહૌઘરક્તૌઘસ્રુતનિર્ઝરમ્ । સજીવનરપૃષ્ઠસ્થશવસ્પન્દનભીતિદમ્
મૃત અને અર્ધમૃત દેહોના ઢગલાંમાંથી લોહી નીકળી વહેતું, જીવતા માણસોની પીઠ પર પડેલી લાશોની ફફડાટથી બધાને ડર લાગતો હતો.
કરીન્દ્રશવરાશ્યગ્રવિશ્રાન્તામ્બુદખણ્ડકમ્ । વિશીર્ણરથસઙ્ઘાતજિતચ્છત્ત્રમહાવનમ્
હાથી અને લાશોના ઢગલાં પર વાદળના ટુકડા આરામ કરતા, અને તૂટેલા રથોથી તૂટી ગયેલા છત્રીઓનું વિશાળ જંગલ સર્જાયું હતું.
વહદ્રક્તનદીરંહઃપ્રોહ્યમાનરથદ્વિપમ્ । શરશક્ત્યૃષ્ટિમુસુલગદાપ્રાસાસિસઙ્કુલમ્
લાલ લોહીની વિશાળ નદી વહેતી હતી, જેમાં રથો અને હાથીઓ વહાઈ રહ્યા હતા, અને આસપાસ તીરો, ભાલાં, ભાલા, ગદા અને તલવારોની ભીડ હતી.
પર્યાણાઞ્ચલસન્નાહકવચાવૃતભૂતલમ્ । કેતુચામરપટ્ટૌઘગુપ્તશાવશરીરકમ્
ભૂમિ પર છત્રીના છેડા, કવચો અને ઢાલો પડેલા હતા, અને ધ્વજાઓ, ચામરાં અને કપડાંના ઢગલાં નીચે મૃતદેહો છુપાઈ ગયા હતા.
સ્ફારસ્ફોટકતૂણીરકુઞ્જકૂજત્સમીરણમ્ । શરરાશિપલાશૌઘતલ્પસુપ્તશવેશ્વરમ્
ઘણા તૂણીઓ અને તૂટેલા ધનુષ્યોમાં પવન વાગતો હતો, અને તીરો તથા ઢાલોના ઢગલાં પર પથારી પાથરીને યુદ્ધમાં મરેલા રાજાઓ સૂઈ ગયા હતા.
મૌલિહારાઙ્ગદોદ્દ્યોતચક્રચાપવનાવૃતમ્ । શ્વસૃગાલખગાકૃષ્ટસાન્દ્રાન્ત્રદીર્ઘરજ્જુકમ્
મેદાનમાં મોખુટ, હાર, કડાં, ચમકતા ચક્ર, ધનુષ્ય અને બાણો પડેલા હતા, અને શિયાળ, વાઘ અને પક્ષીઓએ ખેંચેલી લાંબી, ઘાટી આંતરડીઓ પણ અહીં-ત્યાં ફેલાઈ ગઈ હતી.
રક્તક્ષેત્રક્વણત્કિઞ્ચિચ્છેષજીવાતિદન્તુરમ્ । રક્તકર્દમનિર્મગ્નસજીવનરદુર્દુરમ્
યુદ્ધભૂમિમાં થોડાં બચેલા માણસોની દાંત કચકચાટના અવાજ ગૂંજી રહ્યા હતા, અને જીવતા માણસો લોહીથી ભીંજાયેલા કાદવમાં અડધી દૂબેલા સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા.
વરાટકચયપ્રેક્ષ્યનિર્ગતાક્ષિશતોચ્ચયમ્ । વહદ્ભુજૌઘકાષ્ટૌઘઘોરરક્તસરિચ્છતમ્
મુદ્રાઓ અને શંખના ઢગલા ચારે બાજુ છૂટેલા હતા, કાપેલા માથાંમાંથી આંખો બહાર નીકળી રહી હતી, અને ભયાનક લોહીની નદીઓમાં હાથ અને લાકડાંના ઢગલા વહેતા હતા.