ઉલ્લાસબહુલાન્ અન્તઃ કલ્લોલાન્ અક્રમાકુલાન્ । જડાન્ પ્રસ્રવતિ સ્ફારાન્ પ્રાવૃષીવ તરઙ્ગિણી
જેમ વરસાદી ઋતુમાં નદીમાં ઉંચા અને જોરદાર તરંગો ઉછળી પડે છે, એ જ રીતે મૂર્ખ મનમાં આનંદના અનેક ઊંડા લહેરો સતત ઉઠતા રહે છે.
ચિન્તાદુહિતરો બહ્વ્યો ભૂરિદુર્લલિતેરિતાઃ । ચઞ્ચલાઃ પ્રભવન્ત્ય્ અસ્યાસ્ તરઙ્ગાસ્ સરિતો યથા
મનના અંદર અનેક ચિંતાની દિકરીઓ, અનેક વિચિત્ર ઈચ્છાઓથી ઉદભવેલી, સતત ચંચળ તરંગો ઊભી કરે છે; એ પણ નદીના તરંગોની જેમ સતત હલચલ કરતી રહે છે.
એષા હિ પદમ્ એકત્ર ન નિબધ્નાતિ દુર્ભગા । મુગ્ધેવાનિયતાચારમ્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ધાવતિ
આ દુર્ભાગ્યશાળી મન ક્યારેય એક જગ્યાએ સ્થિર રહેતું નથી; અજાણ માણસ જેવો અનિયમિત વર્તન સાથે, એ અહિંથી ત્યાં દોડતું રહે છે.
જનયન્તી પરં દાહં પરામૃષ્ટાઙ્ગિકા સતી । વિનાશમ્ એવ ધત્તે ઽન્તર્ દીપલેખેવ કજ્જલમ્
જ્યારે મનને સ્પર્શ થાય છે ત્યારે એ અંદરથી ભારે દહન પેદા કરે છે અને છેલ્લે પોતાનું જ વિનાશ લાવે છે, જેમ દીવાની વાટની રેખા અંતે કાજળ બની જાય છે.
ગુણાગુણવિચારેણ વિનૈવ કિલ પાર્શ્વગમ્ । રાજપ્રકૃતિવન્ મૂઢા દુરારૂઢાવલમ્બતે
ગુણ કે દોષનો વિચાર કર્યા વિના, એ અંધપણે પાસે જે મળે છે એમાં જ ચોંટાઈ જાય છે, જેમ મૂર્ખ દરબારી રાજાને લિપટાઈ રહે છે.
કર્મણા તેન તેનૈષા વિસ્તારમ્ ઉપગચ્છતિ । દોષાશીવિષવેગસ્ય યત્ ક્ષીરવિસરાયતે
વિવિધ કર્મો દ્વારા એ સતત ફેલાતી જાય છે, જેમ સાપનું ઝેર દૂધમાં મળી જાય અને વ્યાપી જાય છે.
તાવચ્ છીતમૃદુસ્પર્શઃ પરે સ્વે ચ જને જનઃ । વાત્યયેવ હિમં યાવચ્ છ્રિયા ન પરુષીકૃતઃ
જ્યાં સુધી ધનસંપત્તિ માણસને કઠોર બનાવતી નથી, ત્યાં સુધી એ પોતાના અને પરાયાં બંને સાથે ઠંડા તડકાની જેમ શીતળ અને મૃદુ રહે છે; પણ ધન મળતાં જ, વાવાઝોડું હિમને કઠોર બનાવે એમ, એ પણ કઠોર થઈ જાય છે.
પ્રાજ્ઞાશ્ શૂરાઃ કૃતજ્ઞાશ્ ચ પેશલા મૃદવશ્ ચ યે । પાંસુમુષ્ટ્યેવ મણયશ્ શ્રિયા તે મલિનીકૃતાઃ
જ્ઞાની, શૂરવીર, ઋણી, સજ્જન અને મૃદુ સ્વભાવના લોકો—even જેમ ધૂળથી રત્નો મલિન થાય છે, તેમ ધનસંપત્તિથી એ લોકો પણ મલિન થઈ જાય છે.
ન શ્રીસ્ સુખાય ભગવન્ દુઃખાયૈવ હિ કલ્પતે । ગુપ્તં વિનાશનં ધત્તે મૃતિં વિષલતા યથા
હે ભગવાન, સંપત્તિથી સુખ મળતું નથી; એ તો દુઃખ તરફ જ લઈ જાય છે. એ અંદરથી વિનાશને છુપાવી રાખે છે, જેમ ઝેર મૃત્યુ લાવે છે.
શ્રીમાન્ અજનનિન્દ્યશ્ ચ શૂરશ્ ચાપ્ય્ અવિકત્થનઃ । સમદૃષ્ટિઃ પ્રભુશ્ ચૈવ દુર્લભાઃ પુરુષાસ્ ત્રયઃ
ત્રણ પ્રકારના માણસો દુર્લભ છે: એક તો જે ધનવાન છે પણ જન્મને કારણે નિંદિત નથી, બીજો જે બહાદુર છે પણ ગર્વ નથી કરતો, અને ત્રીજો જે સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે અને શક્તિશાળી છે.
એષા હિ વિષમા દુઃખભોગિનાં ગહના ગુહા । ઘનમોહગજેન્દ્રાણાં વિન્ધ્યશૈલમહાટવી
આ તો દુઃખ ભોગવતા લોકો માટે અત્યંત જોખમી અને ઘેરી ગુફા જેવી છે; અને ઘન મોહથી ભરાયેલા મહાબલી હાથીઓ માટે વિંધ્ય પર્વતોની વિશાળ જંગલ જેવી છે.
સત્કાર્યપદ્મરજની દુઃખકૈરવચન્દ્રિકા । સદ્દૃષ્ટિદીપિકાવાત્યા કલ્લોલૌઘતરઙ્ગિણી
આ સારા કર્મોના કમળ માટે રાત જેવી છે, દુઃખના કૈરવ માટે ચાંદણી જેવી છે, સાચી દૃષ્ટિના દીવા માટે વાવાઝોડું જેવી છે, અને તરંગો ભરેલી વહેતી નદી જેવી છે.
સમ્ભ્રમાભ્રાદ્રિપદવી વિષાદવિષવર્ધિની । કેદારિકા વિકલ્પાનાં ખદા કુભયભોગિનામ્
આ અવ્યવસ્થાની ઘેરાઈ એ ગૂંચવણના વાદળોથી ભરેલી પર્વતની પાંખ છે, નિરાશાને વધારતું ઝેર છે, શંકાઓનું ખેતર છે અને દુર્વૃત્તિમાં લિપ્ત થયેલાઓ માટે ખાડો છે.
હિમં વૈરાગ્યવલ્લીનાં વિકારોલૂકયામિની । રાહુદંષ્ટ્રા વિવેકેન્દોસ્ સૌજન્યામ્ભોજચન્દ્રિકા
આ વૈરાગ્યની વેલો માટે હિમ છે, ભ્રમના ઉલ્લૂ માટે રાત છે, વિવેકના ચાંદ માટે રાહુના દાંત છે અને સૌજન્યના કમળ માટે ચાંદની છે.
ઇન્દ્રાયુધવદ્ આલોલનાનારાગમનોહરા । લોલા તડિદ્ ઇવોત્પન્નધ્વંસિની જડસંશ્રયા
આ ઇન્દ્રધનુષ્યની જેમ અનેક રંગોથી મનમોહક છે; વીજળીની જેમ ચંચળ છે, ઉત્પન્ન થાય છે અને નાશ પામે છે, અને જડતાનું આશ્રય છે.
ચપલા વર્જિતા રત્યા નકુલી નકુલીનજા । વિપ્રલમ્ભનતાત્પર્યહેતૂગ્રમૃગતૃષ્ણિકા
આ ચંચળ છે, આનંદથી ખાલી છે, નેવલીઓમાં નેવલીની જેમ છે; વિયોગ અને તરસ પેદા કરતી તીવ્ર મૃગમરીચિકા છે.
લહરીવૈકરૂપેણ ક્ષણં પદમ્ અકુર્વતી । ચલા દીપશિખેવાતિદુર્જ્ઞેયાગતિગોચરા
લહેર જેવી, એક જ રૂપમાં ક્ષણ માટે ઉભી રહીને પણ સ્થિર ન રહેતી; દીવાના શીખ જેવી, સતત હલનચલન કરતી, એની ચાલ સમજવી બહુ જ મુશ્કેલ છે.
સિંહીવ વિગ્રહવ્યગ્રકરીન્દ્રકુલપાતિની । ખડ્ગધારેવ શિશિરા તીક્ષ્ણા તીક્ષ્ણાશયાશ્રયા
સિંહણ જેવી, લડાઈ માટે તત્પર અને હાથીના રાજાને પણ પછાડી દેતી; તીક્ષ્ણ અને ઠંડી તલવાર જેવી, એની મનશા પણ તીક્ષ્ણ અને ઘાતક છે.
નાનયોપહતાર્થિન્યા દુરાધિપરિપીનયા । પશ્યામ્ય્ અભવ્યયા લક્ષ્મ્યા કિઞ્ચિદ્ દુઃખાદ્ ઋતે સુખમ્
બીજાની અસરથી અડગ રહેતી, ક્રૂર શાસકના અહંકારથી ફૂલી ગયેલી, આવી અશુભ લક્ષ્મીમાં દુઃખ સિવાય થોડું પણ સુખ મને દેખાતું નથી.
દ્વારેણોત્સારિતા લક્ષ્મીઃ પુનર્ એતિ તમોઽરિણા । અહો વત હૃતસ્થાના નિર્લજ્જા દુર્જનાસ્પદા
અંધકારના દુશ્મન દ્વારા દ્વારેથી હાંકી કાઢવામાં આવી છતાં, લક્ષ્મી ફરી પાછી આવે છે; હાય, પોતાનું સ્થાન ગુમાવીને પણ એ નિર્લજ્જ છે અને દુર્જનોનું આશ્રય બની ગઈ છે.
મનોરમા કર્ષતિ ચિત્તવૃત્તિં કદર્યસાધ્યા ક્ષણભઙ્ગુરા ચ । વ્યાલાવલીગર્ભનિવૃત્તદેહા શ્વભ્રોત્થિતા પુષ્પલતેવ લક્ષ્મીઃ
મોહક છે, મનને પોતાની તરફ ખેંચે છે, પણ કંજુષ લોકો જ તેને મેળવે છે અને એ પણ પળભરમાં તૂટી જાય છે; સંપત્તિ એવી છે કે, જાણે સાપોની ગૂફામાંથી ઉગેલી ફૂલવાળી વેલ હોય, ખાડામાંથી બહાર આવે છે.
આયુઃ પલ્લવકોણાગ્રલમ્બામ્બુકણભઙ્ગુરમ્ । ઉન્મત્તમ્ ઇવ સન્ત્યજ્ય યાત્ય્ અકાણ્ડે શરીરકમ્
જીવન એ પાનની ટોચે લટકતી પાણીની બુંદ જેટલું નાજુક છે; પાગલ માણસ જેવું શરીરને અચાનક છોડી જાય છે.
વિષયાશીર્વિષાસઙ્ગપરિજર્જરચેતસામ્ । અપ્રૌઢાત્મવિવેકાનામ્ આયુર્ આયાસકારણમ્
જે લોકોની બુદ્ધિ વિષયોની ઇચ્છા અને ઝેર જેવી આસક્તિથી થાકી ગઈ છે, અને જેમને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ સમજાયું નથી, એમના માટે જીવન માત્ર દુઃખ અને મહેનતનું કારણ છે.
યે તુ વિજ્ઞાતવિજ્ઞેયા વિશ્રાન્તા વિતતે પદે । ભાવાભાવસમાશ્વસ્તા આયુસ્ તેષાં સુખાયતે
પણ જેમણે જાણવાનું હતું તે જાણી લીધું છે, જે અનંત અવસ્થામાં આરામ પામ્યા છે, અને જેમને હોવું-નહોવું બંનેમાં શાંતિ મળી છે, એમના માટે જીવન સુખદાયી બને છે.
વયં પરિમિતાકારપરિનિષ્ઠિતનિશ્ચયાઃ । સંસારાભ્રતડિત્પુઞ્જે મુને નાયુષિ નિર્વૃતાઃ
હે મુનિ, અમારો આકાર સીમિત છે અને અમારો નિશ્ચય પણ પક્કો છે, છતાં સંસારના વાદળમાં વીજતી વીજલીઓ જેવી આ જીવનમાં અમને સંતોષ નથી મળતો.
યુજ્યતે વેષ્ટનં વાયાવ્ આકાશસ્યાવખણ્ડનમ્ । ગ્રથનં ચ તરઙ્ગાણામ્ આસ્થા નાયુષિ યુજ્યતે
પવનને બાંધવું શક્ય છે, આકાશને ભાગ પાડવું શક્ય છે, કે તરંગોને એક સાથે ગૂંથવું શક્ય છે; પણ આ જીવન પર વિશ્વાસ રાખવો એ શક્ય નથી.
પેલવં શરદીવાભ્રમ્ અસ્નેહમ્ ઇવ દીપકમ્ । તરઙ્ગકમ્ ઇવાલોલં ગતમ્ એવોપલક્ષ્યતે
આ જીવન પાનખરનાં વાદળ જેવું ક્ષણભંગુર છે, દીવાના શીખ જેવી કોઈ જોડાણ વિના છે અને તરંગ જેવી અસ્થિર છે.
તરઙ્ગપ્રતિબિમ્બેન્દું તડિત્પુઞ્જં નભોઽમ્બુદે । ગ્રહીતુમ્ આસ્થાં બધ્નામિ ન ત્વ્ આયુષિ ગતસ્થિતૌ
હું તરંગમાં ચાંદનીનો પ્રતિબિંબ કે વાદળમાં વીજલીઓનો સમૂહ પકડવાનો પ્રયત્ન કરી શકું, પણ જે જીવન હાથમાંથી સરકી રહ્યું છે તેને પકડી રાખી શકતો નથી.
અવિશ્રાન્તમનાશ્ શૂન્યમ્ આયુર્ આતતમ્ ઈહતે । દુઃખાયૈવ વિમૂઢો ઽન્તર્ ગર્ભમ્ અશ્વતરી યથા
જેનું મન કદી શાંત થતું નથી, તે ખાલી જીવનને પકડવા દોડે છે; પણ મૂર્ખ માણસ તો પોતાના અંદર દુઃખ જ શોધે છે, જાણે ગધેડીની પેટમાં રહેલું બચ્ચું.
સંસારસંસૃતાવ્ અમ્ભઃ ફેનો ઽસ્મિન્ સર્ગસાગરે । કાયવલ્લ્યાં રસો રાજઞ્ જીવિતં મે ન રોચતે
આ સર્જનના મહાસાગરમાં સંસારનું ફેનું ઊભરાય છે અને ઓગળી જાય છે; રાજા, આ શરીરની વેલમાં જે જીવન છે, તેનું સ્વાદ મને ગમતું નથી.