વનરાજ્યો જવાજ્ જીર્ણાઃ કટકસ્થલજન્તવઃ । અત્રુટન્ પરમાકૃષ્ટાઃ પેલવા ઇવ તન્તવઃ
પુરાતન જંગલો અને તેમાં રહેલા પ્રાણીઓ, ભારે ઝાટકાથી તૂટી પડ્યા, જેમ નાજુક દોરા ખૂબ ખેંચાય તો તૂટી જાય છે તેમ.
રથેષૂર્ધ્વસ્થચક્રેષુ નિખાતોન્મગ્નમૂર્ધસુ । નિપેતુર્ જનસઙ્ઘાતા મેઘા ઇવ વનાદ્રિષુ
રથોના ચક્ર ઊભા હતાં, યોદ્ધાઓના માથા જમીનમાં દટાયા કે ઊંચા થયા હતાં, અને લોકોના ટોળા એ રથો પર પડતા, જેમ વાદળો જંગલવાળા પહાડો પર વરસે તેમ.
સાલતાલવનં પ્રાપ્ય જનતાલવનં ઘનમ્ । ભુજાવકર્તનં ચાસીદ્ ઉત્તાલસ્થાણુકાનનમ્
શાલ અને તાડના ઘન જંગલમાં પહોંચતાં, એ સ્થળ માનવોથી ભરાઈ ગયું, જ્યાં હાથ કપાઈ જતા, અને ઊંચા થડવાળા વૃક્ષોની જંગલ જેવી સ્થિતિ બની ગઈ.
નનન્દુર્ નન્દનોદ્યાનસુન્દર્યો મત્તયૌવનાઃ । વનોપવનદેશેષુ મેરોર્ વીરવરાશ્રિતાઃ
મસ્ત યુવાનીથી મગ્ન સુંદર સ્ત્રીઓ, મેરુ પર્વતના વન અને બગીચાઓમાં, શ્રેષ્ઠ વીર પુરુષોની છત્રછાયામાં આનંદ માણતી હતી.
તાવત્ તારારવં રેજે સૈન્યકાનનમ્ ઉન્નતમ્ । યાવન્ ન પરપક્ષેણ ક્રાન્તં કલ્પાનલૌજસા
વીર યોદ્ધાઓના એ ઊંચા જંગલમાં યુદ્ધના ઘોંઘાટથી તેજ ફેલાયું હતું, ત્યાં સુધી કે દુશ્મનો એ સ્થળને વિજયી જ્વાળાની જેમ ઘેરી લીધું.
છિન્નાન્ પિશાચસંયુક્તા હૂનાપહૃતહેતયઃ । પાતયિત્વા યયુઃ કર્ણાન્ દશાર્ણાસ્ તર્ણકા ઇવ
કેટલાક, જેમના શસ્ત્રો હૂણોએ છીનવી લીધા અને પિશાચો સાથે જોડાઈ ગયા, દુશ્મનોને પરાજિત કરીને, પક્ષીઓ જેમ પાણી તરફ દોડે તેમ, કર્ણ અને દશાર્ણ પાસે ભાગી ગયા.
જહુર્ ભગ્નસ્વરાઃ કાન્તિં તાજિકાજિજનૌજસા । કાશયઃ કમલાનીવ શુષ્કસ્રોતસ્સ્વિનોજસા
તાજિક સૈનિકોની શક્તિથી કાશીના યોદ્ધાઓની અવાજ તૂટી ગઈ અને તેમનો તેજ પણ ગુમાઈ ગયો; તેઓ સુકાઈ ગયેલા નદીમાંના કમળની જેમ મલિન થઈ ગયા.
ભુખારા મેખલૈઃ કીર્ણાશ્ શરશક્ત્યૃષ્ટિમુદ્ગરૈઃ । વિદ્રુતા નરકે ક્ષિપ્તાઃ કાર્કોટસ્થલનામનિ
તીર, ભાલા, ભાલ, ગદા જેવી હથિયારોની વલયમાં ઘેરાઈને, તેઓ ડરીને ભાગી ગયા અને કાર્કોટ નામના નરકમાં ફેંકાઈ ગયા.
કૌરુક્ષેત્રાસ્થસ્ તવસૈશ્ છદ્મયોધિભિર્ આવૃતાઃ । ગુણા ઇવ ખલાક્રાન્તા ગતા વ્યક્તમ્ અશક્તતામ્
કુરુક્ષેત્રના યોદ્ધાઓ, યોધ્ધા તરીકે ભેસ ધારણ કરેલા તપસ્વીઓથી ઘેરાઈ ગયા અને દુરાચારીઓથી દબાયેલા ગુણોની જેમ સ્પષ્ટ રીતે નિર્વળ અને અશક્ત બની ગયા.
દ્રિમયો વટધાનાનાં ક્ષણેનાદાય મસ્તકમ્ । ભલ્લૈઃ પલાય્યાશુ ગતા વિલૂનકમલા ઇવ
દ્રવિડોએ ક્ષણમાં જ વટવૃક્ષ નીચે રહેતાં લોકોના માથાં તીરો વડે કાપી લીધાં અને તરત જ કમળની પાંખડીની જેમ ભાગી ગયા.
મિથસ્ સારસ્વતાદિત્યા આદિનાન્તં કૃતાજયઃ । પણ્ડિતા ઇવ વાદેષુ નોદ્વિગ્ના ન પરાજિતાઃ
જેમ સરસ્વતી અને આદિત્યે શરૂઆતથી અંત સુધી વિજય મેળવ્યો હતો, તેમ જ, વિદ્વાન પંડિતો જેવી રીતે વાદ-વિવાદમાં ન તો ક્યારેય ગભરાય છે, ન તો હાર સ્વીકારે છે, એમ તેઓ પણ નિર્વિકાર અને અજેય રહ્યા.
કવાટાઃ ખર્વિતક્ષુદ્રાવાટધાનૈઃ પરાવૃતાઃ । તેજઃ પરમમ્ આજગ્મુશ્ શાન્તાગ્નય ઇવેન્ધનૈઃ
દરવાજા તૂટેલા કચરાના ઢગલા અને નાનાં નાનાં ઢગલાંથી બંધ થયેલા હતા; ત્યારે પરમ તેજ પ્રગટ થયું, જાણે બળતણ વિના શાંત થયેલી અગ્નિ હોય તેમ.
કિયદાખ્યાયત એતજ્ જિહ્વાનિચયૈઃ કિલાલમ્ આકુલિતમ્ । વાસુકિર્ અપિ વર્ણયિતું ન સમર્થો રણવરં નામ
આ બધું કેટલું વર્ણવી શકાય? જ્યારે જીભનો સમૂહ જ લાળથી ભીંજાઈ, ગૂંચવાઈ ગયો છે. તો પછી વસુકિ પણ એ યુદ્ધભૂમિના મહિમાનું વર્ણન કરવા અસમર્થ છે.
એવમ્ અત્યાકુલે યુદ્ધે સાસ્ફોટભટસઙ્કટે । આદિનાન્તમ્ અસંરુદ્ધે રટત્કઠિનકઙ્કટે
આ રીતે, અત્યંત અશાંત અને ઘોર યુદ્ધમાં, ભયંકર વીરોએ અને ગૂંચવણથી ભરેલા મેદાનમાં, શરૂઆતથી અંત સુધી કોઈ રોકાવટ વિના, કઠોર અને ઉગ્ર અવાજ સાથે યુદ્ધ ચાલતું રહ્યું.
વહન્તીષૂત્પતન્તીષુ પતન્તીષ્વ્ અશ્મવૃષ્ટિષુ । નદીષુ ક્ષેપણોત્થાસુ ચટત્કેત્વબ્જપઙ્ક્તિષુ
જે વહેતી, ઊભી થતી અને પથ્થરની વરસાદમાં પડી રહી છે; જે નદીઓમાં ફેંકાયેલા તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી ઉથલપાથલ થાય છે, અને કમળની પંક્તિઓમાં કલરવથી વિખેરાઈ જાય છે, તેમાં તે હાજર છે.
મિથઃ ફલાગ્રટઙ્કોત્થવહ્નિશીકરિણીસુ ખે । આયાન્તીષુ પતન્તીષુ દૂરં શરનદીષુ ચ
એકબીજામાં, આકાશમાં, ફળોના ટોચ અને અગ્નિના ચમકતા કણો સાથે; તીક્ષ્ણ બાણોની નદીઓમાં દૂર સુધી આવતી અને પડતી છે.
વહલ્લૂનશિરઃપદ્મચક્રાવર્તૈસ્ તરઙ્ગિતૈઃ । ખાર્ણવે પૂરિતે હેતિવૃન્દમન્દાકિનીગણૈઃ
કાપેલા માથા, પગ અને કમળના ચક્રોથી ઉથલાતા તરંગો સાથે; સમુદ્ર શસ્ત્રોની ધારા અને મંદાકિની નદીઓના સમૂહોથી ભરાઈ ગયો છે.
સમીરણરણદ્વારિશસ્ત્રચૂર્ણઘનૈર્ ઘનૈઃ । સદાહાઙ્ગેષુ સિદ્ધેષુ કપિકચ્છવ્યથાપ્રદૈઃ
યુદ્ધના દ્વાર પર, પવનથી ઉડતા અને શસ્ત્રના ચૂર્ણથી ઘેરાયેલા ઘનઘોર વાદળોમાં; હંમેશા સિદ્ધ લોકોના શરીરમાં દુઃખ આપતા, વાનર અને કચ્છપને પીડા પહોંચાડતા.
અષ્ટભાગદશાશેષં પ્રતાપમધુરાકૃતિઃ । શસ્ત્રઘાતૌજસા વીર ઇવાહસ્ તનુતાં યયૌ
પુરૂષાર્થથી મીઠાશ ભરાયેલી, અને પહેલાંના તેજનો માત્ર થોડો જ ભાગ બાકી રહ્યો હતો, એ વીર, જેમ કે શસ્ત્રોના ઘા વાગવાથી થાકી ગયો હોય, તેમ ક્ષીણ થઇ ગયો.
શ્રાન્તાશ્વેન પ્રભગ્નાગ્રહેતિસઙ્ઘાતદીપ્તયઃ । દિનેશેન સમં સેના યયુર્ મન્દપ્રતાપતામ્
ઘોડા થાકી ગયા હતા, મુખ્ય હથિયારો તૂટી ગયા હતા, અને તેજ પણ ઓસર્યું હતું; એમ સેનાઓ પણ સૂર્ય સાથે સાથે પોતાના જ્વલનશીલપણામાં ધીમી પડી ગઈ.
અથ સેનાધિનાથાભ્યાં વિચાર્ય સહ મન્ત્રિભિઃ । દૂતાઃ પરસ્પરં દત્તા યુદ્ધં સંહ્રિયતામ્ ઇતિ
પછી બંને સેનાના મુખ્યોએ પોતાના મંત્રીઓ સાથે વિચાર કરીને, એકબીજાને દૂત મોકલ્યા અને કહ્યું: 'હવે યુદ્ધ બંધ કરી દો.'
તતશ્ શ્રમવશાન્ મન્દપત્ત્રશસ્ત્રપરાક્રમૈઃ । રણસંહરણં કાલે સર્વૈર્ એવોરરીકૃતમ્
પછી, થાકના કારણે, બાણ અને હથિયારો પણ ધીમી શક્તિથી ચલાવવામાં આવતાં, બધા જ લોકો એ સમયે યુદ્ધ બંધ કરવા સંમત થયા.
તતો મહારથોત્તુઙ્ગકેતુપ્રાન્તે કૃતાસ્પદમ્ । બલયોર્ આરુરોહૈક એકો યોધો ધ્રુવો યથા
પછી, બંને સેના વચ્ચે ઊંચા ધ્વજ અને વિશાળ રથોની નજીક, એક અડગ યોધ્ધા એમ ચઢી ગયો, જાણે એકલો અને અચળ હોય.
અંશુકં ભ્રામયામ્ આસ સર્વદિઙ્મણ્ડલેક્ષિતમ્ । દ્યામ્ એવ દીર્ઘમ્ ઇન્દ્વંશું યુદ્ધં સંહ્રિયતામ્ ઇતિ
તે યોધ્ધાએ એક વસ્ત્ર લહેરાવવાનું શરૂ કર્યું, જે ચારે તરફથી દેખાતું હતું અને આકાશમાં લાંબા ચાંદની કિરણ જેવું લાગતું હતું, જાણે કહેતો હોય કે, 'યુદ્ધ હવે બંધ કરો.'
તતો દુન્દુભયશ્ શેમુઃ પ્રતિધ્વનિતદિઙ્મુખાઃ । મહાપ્રલયસંશાન્તૌ પુષ્કરાવર્તકા ઇવ
પછી નગારા શાંત થઈ ગયા, deren પ્રતিধ્વનિ ચારે બાજુ ઓગળી ગઈ, જાણે મહાપ્રલય પછી કમળના તળાવમાં વલયો પણ શાંત થઈ જાય છે.
શરાદિહેતિસરિતો વિસ્તીર્ણે ગગનસ્થલે । પ્રવૃત્તાશ્ શોષમ્ આગન્તું શારદ્યસ્ સરિતો યથા
આકાશમાં ફેલાયેલા બાણ અને શસ્ત્રોની ધારા ધીમે ધીમે સુકાઈ જવા લાગી, જેમ શરદઋતુમાં નદીઓ સુકાઈ જાય છે.
યોધદોર્દ્રુમસઞ્ચારસ્ તનુતામ્ આયયૌ શનૈઃ । ભૂકમ્પાન્તે વનસ્પન્દ ઇવાવાત ઇવાર્ણવઃ
યોદ્ધાઓના હાથોની હલચલ ધીમે ધીમે ઓછી થવા લાગી, જેમ ભૂકંપ પછી વૃક્ષોમાં થતો કંપન શાંત પડે છે, અથવા પવન બંધ થયા પછી દરિયાની લહેરો ધીમી પડી જાય છે.
વિનિર્ગન્તું પ્રવવૃતે રણારણ્યાદ્ બલદ્વયમ્ । વારિપૂરશ્ ચતુર્દિક્કં પ્રલયૈકાર્ણવાદ્ ઇવ
બંને સેના યુદ્ધના મેદાનમાંથી બહાર જવા લાગ્યાં, જેમ મહાપ્રળયના સમુદ્રમાંથી પાણીના પ્રવાહો ચારેય તરફ પાછા ખેંચાય છે.
ઉત્ક્ષિપ્તમન્દરક્ષીરસમુદ્રવલનાકુલમ્ । સૈન્યં પ્રશમદાવર્તં શનૈસ્ સામ્યમ્ ઉપાયયૌ
મંદર પર્વત ઊંચકીને દુધના દરિયાને ઉથલાવતાં જેવો ઉલાળો થાય છે, એવી રીતે ઉથલાયેલી સેના ધીરે ધીરે શાંતિમાં સ્થિર થવા લાગી.
ક્રમેણાસીન્ મુહૂર્તેન વિકટોદરભીષણમ્ । અગસ્ત્યપીતાર્ણવવચ્ છૂન્યમ્ એવ રણાઙ્ગનમ્
થોડા જ સમયમાં યુદ્ધનું મેદાન ભયાનક અને સુનસાન બની ગયું, જાણે મૃત્યુના ખાલી પેટ જેવું કે અગસ્ત્યે પી ગયા પછીનો સુકાઈ ગયેલો દરિયો.