બ્રહ્મવાસન્તકાનીકૈઃ કૃત્તાશ્ ચક્રૈર્ ગતા મહીમ્ । માહાર્યાઃ ક્રકચોત્કૃત્તા વૃક્ષાઃ કુસુમિતા ઇવ
બ્રહ્મવાસંતકની સેનાઓ ઘુમતી ચક્રોથી કાપી પડી ગઈ, જેમ મહાન લાકડકાટીઓ ફૂલેલા વૃક્ષોને આરેથી કાપી જમીન પર પાડી દે છે.
ભોક્કાણકાનનં લૂનં કુઠારૈર્ જઠરેરિતૈઃ । પતદ્ દદાહ પાર્શ્વસ્થો ભદ્રેશશ્ શરવહ્નિના
ભોક્કાણકનું જંગલ જઠરોએ ઉછાળેલા કુહાડાઓથી કાપી નાખાયું; જ્યારે તે જમીન પર પડતું હતું, ત્યારે ભદ્રેશ્વર પાસે ઊભા રહીને તીક્ષ્ણ બાણોની અગ્નિવર્ષાથી તેને બળી નાખ્યું.
કાશયો વન્દિલાલાનલગ્ના જીર્ણમતઙ્ગજાઃ । લયમ્ આજગ્મુર્ આબુદ્ધમ્ ઇદ્ધે ઽગ્નાવ્ ઇન્ધનં યથા
કાશીના વૃદ્ધ હાથીઓ યુદ્ધની વેલીઓમાં ફસાઈ ગયા અને જાણ્યા વગર જળતી આગમાં સૂકા લાકડાં જેમ ભસ્મ થઈ ગયા.
ત્રિગર્તાવર્તગર્તેષુ ભ્રમિત્વૌણ્ડ્રાસ્ તૃણોપમાઃ । વિવિશુર્ વ્યસ્તમૂર્ધાનઃ પાતાલાન્તં પલાયિતાઃ
ત્રિગર્તના યુદ્ધવીરો યુદ્ધના ઘુમ્મસમાં ઘૂમતા ઘાસના તણકા જેટલા નાનાં થઈ ગયા; તેઓના માથાં વિખેરાઈ ગયા અને ભાગીને પાતાળના અંધારામાં પ્રવેશી ગયા.
મન્દાનિલાચલામ્ભોધિભાસુરે માગધે બલે । નિમગ્ના વન્દિલા મન્દાઃ પઙ્કે જીર્ણગજા ઇવ
માગધ દેશના ધીમી ચાલે ચાલતા, પવન વિના, પર્વત અને સમુદ્ર જેવું તેજ ધરાવતા વીરો યુદ્ધમાં હાર્યા પછી, મનથી હારીને કાદવમાં ડૂબી ગયા, જેમ જૂના હાથીઓ કાદવમાં ફસાઈ જાય છે.
ચેદયચ્ ચેતનાં જહ્નુસ્ તઙ્ગનાનાં રણાઙ્ગને । પુષ્પાણાં પથિ શીર્ણાનાં સૌકુમાર્યમ્ ઇવાતપાઃ
યુદ્ધભૂમિ પર જહ્નુએ વીરોની ચેતના છીનવી લીધી, જેમ રસ્તા પર પડેલા ફૂલોની નાજુકતા પર તડકો પડે ત્યારે એ નાશ પામે છે.
કોસલાઃ પૌરવારાવમ્ અસહન્તો ઽર્ભકા ઇવ । તેરુર્ મુક્તગદાપ્રાસશરશક્ત્યૃષ્ટિવૃષ્ટયઃ
કૌશલ દેશના વીરો પૌરવોની ભયંકર આક્રમણ સહન કરી શક્યા નહીં, અને નાના બાળકોની જેમ ગદા, ભાલા, બાણ અને ભિંડીઓની વરસાદમાં પડી ગયા.
બભુર્ ભલ્લનિકૃત્તાઙ્ગા દ્રિમયો વિદ્રુમદ્રુમાઃ । ઇવાદ્રૌ વિદ્રવત્સ્વાન્ત્રસાન્દ્રાસૃક્સ્રવમૂર્તયઃ
તીક્ષ્ણ બાણોથી અંગો કપાઈ ગયેલા વીરો, પહાડ પરના મુંગા વૃક્ષો જેવા દેખાતા હતા, અને ડરથી ભાગતા તેમના શરીરથી ઘન લોહી વહેતું હતું.
નારાચૌઘા મહાહેતિમારુતાધૂતમૂર્તયઃ । બભ્રમુર્ ભ્રમરાનીકભાસુરા જલધાવ્ ઇવ
લોખંડના તીક્ષ્ણ બાણોની ઝાપટ, જે ભયાનક હથિયારોના વંટોળે ઉડતી હતી, એ બધું સમુદ્ર ઉપર ભમતા મધમાખીના ઝુંડ જેવું ચમકતું દેખાતું હતું.
શરધારાધરામેઘાશ્ શરોર્ણાપૂર્ણમેચકાઃ । શરપત્રાવૃતા વૃક્ષા ભ્રેમુર્ ઉદ્ગર્જના જવાઃ
તીક્ષ્ણ બાણોના વાદળો, વરસાદના વાદળ જેવાં કાળા, બાણોની ફીણથી ભરેલા, અને વૃક્ષો બાણોના પાંખથી ઢંકાઈ ગયાં હતાં; એ બધું ઝડપથી છૂટતાં ગર્જન કરતા અને કંપન પામતા હતાં.
વનરાજ્યો જવાજ્ જીર્ણાઃ કટકસ્થલજન્તવઃ । અત્રુટન્ પરમાકૃષ્ટાઃ પેલવા ઇવ તન્તવઃ
પુરાતન જંગલો અને તેમાં રહેલા પ્રાણીઓ, ભારે ઝાટકાથી તૂટી પડ્યા, જેમ નાજુક દોરા ખૂબ ખેંચાય તો તૂટી જાય છે તેમ.
રથેષૂર્ધ્વસ્થચક્રેષુ નિખાતોન્મગ્નમૂર્ધસુ । નિપેતુર્ જનસઙ્ઘાતા મેઘા ઇવ વનાદ્રિષુ
રથોના ચક્ર ઊભા હતાં, યોદ્ધાઓના માથા જમીનમાં દટાયા કે ઊંચા થયા હતાં, અને લોકોના ટોળા એ રથો પર પડતા, જેમ વાદળો જંગલવાળા પહાડો પર વરસે તેમ.
સાલતાલવનં પ્રાપ્ય જનતાલવનં ઘનમ્ । ભુજાવકર્તનં ચાસીદ્ ઉત્તાલસ્થાણુકાનનમ્
શાલ અને તાડના ઘન જંગલમાં પહોંચતાં, એ સ્થળ માનવોથી ભરાઈ ગયું, જ્યાં હાથ કપાઈ જતા, અને ઊંચા થડવાળા વૃક્ષોની જંગલ જેવી સ્થિતિ બની ગઈ.
નનન્દુર્ નન્દનોદ્યાનસુન્દર્યો મત્તયૌવનાઃ । વનોપવનદેશેષુ મેરોર્ વીરવરાશ્રિતાઃ
મસ્ત યુવાનીથી મગ્ન સુંદર સ્ત્રીઓ, મેરુ પર્વતના વન અને બગીચાઓમાં, શ્રેષ્ઠ વીર પુરુષોની છત્રછાયામાં આનંદ માણતી હતી.
તાવત્ તારારવં રેજે સૈન્યકાનનમ્ ઉન્નતમ્ । યાવન્ ન પરપક્ષેણ ક્રાન્તં કલ્પાનલૌજસા
વીર યોદ્ધાઓના એ ઊંચા જંગલમાં યુદ્ધના ઘોંઘાટથી તેજ ફેલાયું હતું, ત્યાં સુધી કે દુશ્મનો એ સ્થળને વિજયી જ્વાળાની જેમ ઘેરી લીધું.
છિન્નાન્ પિશાચસંયુક્તા હૂનાપહૃતહેતયઃ । પાતયિત્વા યયુઃ કર્ણાન્ દશાર્ણાસ્ તર્ણકા ઇવ
કેટલાક, જેમના શસ્ત્રો હૂણોએ છીનવી લીધા અને પિશાચો સાથે જોડાઈ ગયા, દુશ્મનોને પરાજિત કરીને, પક્ષીઓ જેમ પાણી તરફ દોડે તેમ, કર્ણ અને દશાર્ણ પાસે ભાગી ગયા.
જહુર્ ભગ્નસ્વરાઃ કાન્તિં તાજિકાજિજનૌજસા । કાશયઃ કમલાનીવ શુષ્કસ્રોતસ્સ્વિનોજસા
તાજિક સૈનિકોની શક્તિથી કાશીના યોદ્ધાઓની અવાજ તૂટી ગઈ અને તેમનો તેજ પણ ગુમાઈ ગયો; તેઓ સુકાઈ ગયેલા નદીમાંના કમળની જેમ મલિન થઈ ગયા.
ભુખારા મેખલૈઃ કીર્ણાશ્ શરશક્ત્યૃષ્ટિમુદ્ગરૈઃ । વિદ્રુતા નરકે ક્ષિપ્તાઃ કાર્કોટસ્થલનામનિ
તીર, ભાલા, ભાલ, ગદા જેવી હથિયારોની વલયમાં ઘેરાઈને, તેઓ ડરીને ભાગી ગયા અને કાર્કોટ નામના નરકમાં ફેંકાઈ ગયા.
કૌરુક્ષેત્રાસ્થસ્ તવસૈશ્ છદ્મયોધિભિર્ આવૃતાઃ । ગુણા ઇવ ખલાક્રાન્તા ગતા વ્યક્તમ્ અશક્તતામ્
કુરુક્ષેત્રના યોદ્ધાઓ, યોધ્ધા તરીકે ભેસ ધારણ કરેલા તપસ્વીઓથી ઘેરાઈ ગયા અને દુરાચારીઓથી દબાયેલા ગુણોની જેમ સ્પષ્ટ રીતે નિર્વળ અને અશક્ત બની ગયા.
દ્રિમયો વટધાનાનાં ક્ષણેનાદાય મસ્તકમ્ । ભલ્લૈઃ પલાય્યાશુ ગતા વિલૂનકમલા ઇવ
દ્રવિડોએ ક્ષણમાં જ વટવૃક્ષ નીચે રહેતાં લોકોના માથાં તીરો વડે કાપી લીધાં અને તરત જ કમળની પાંખડીની જેમ ભાગી ગયા.
મિથસ્ સારસ્વતાદિત્યા આદિનાન્તં કૃતાજયઃ । પણ્ડિતા ઇવ વાદેષુ નોદ્વિગ્ના ન પરાજિતાઃ
જેમ સરસ્વતી અને આદિત્યે શરૂઆતથી અંત સુધી વિજય મેળવ્યો હતો, તેમ જ, વિદ્વાન પંડિતો જેવી રીતે વાદ-વિવાદમાં ન તો ક્યારેય ગભરાય છે, ન તો હાર સ્વીકારે છે, એમ તેઓ પણ નિર્વિકાર અને અજેય રહ્યા.
કવાટાઃ ખર્વિતક્ષુદ્રાવાટધાનૈઃ પરાવૃતાઃ । તેજઃ પરમમ્ આજગ્મુશ્ શાન્તાગ્નય ઇવેન્ધનૈઃ
દરવાજા તૂટેલા કચરાના ઢગલા અને નાનાં નાનાં ઢગલાંથી બંધ થયેલા હતા; ત્યારે પરમ તેજ પ્રગટ થયું, જાણે બળતણ વિના શાંત થયેલી અગ્નિ હોય તેમ.
કિયદાખ્યાયત એતજ્ જિહ્વાનિચયૈઃ કિલાલમ્ આકુલિતમ્ । વાસુકિર્ અપિ વર્ણયિતું ન સમર્થો રણવરં નામ
આ બધું કેટલું વર્ણવી શકાય? જ્યારે જીભનો સમૂહ જ લાળથી ભીંજાઈ, ગૂંચવાઈ ગયો છે. તો પછી વસુકિ પણ એ યુદ્ધભૂમિના મહિમાનું વર્ણન કરવા અસમર્થ છે.
એવમ્ અત્યાકુલે યુદ્ધે સાસ્ફોટભટસઙ્કટે । આદિનાન્તમ્ અસંરુદ્ધે રટત્કઠિનકઙ્કટે
આ રીતે, અત્યંત અશાંત અને ઘોર યુદ્ધમાં, ભયંકર વીરોએ અને ગૂંચવણથી ભરેલા મેદાનમાં, શરૂઆતથી અંત સુધી કોઈ રોકાવટ વિના, કઠોર અને ઉગ્ર અવાજ સાથે યુદ્ધ ચાલતું રહ્યું.
વહન્તીષૂત્પતન્તીષુ પતન્તીષ્વ્ અશ્મવૃષ્ટિષુ । નદીષુ ક્ષેપણોત્થાસુ ચટત્કેત્વબ્જપઙ્ક્તિષુ
જે વહેતી, ઊભી થતી અને પથ્થરની વરસાદમાં પડી રહી છે; જે નદીઓમાં ફેંકાયેલા તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી ઉથલપાથલ થાય છે, અને કમળની પંક્તિઓમાં કલરવથી વિખેરાઈ જાય છે, તેમાં તે હાજર છે.
મિથઃ ફલાગ્રટઙ્કોત્થવહ્નિશીકરિણીસુ ખે । આયાન્તીષુ પતન્તીષુ દૂરં શરનદીષુ ચ
એકબીજામાં, આકાશમાં, ફળોના ટોચ અને અગ્નિના ચમકતા કણો સાથે; તીક્ષ્ણ બાણોની નદીઓમાં દૂર સુધી આવતી અને પડતી છે.
વહલ્લૂનશિરઃપદ્મચક્રાવર્તૈસ્ તરઙ્ગિતૈઃ । ખાર્ણવે પૂરિતે હેતિવૃન્દમન્દાકિનીગણૈઃ
કાપેલા માથા, પગ અને કમળના ચક્રોથી ઉથલાતા તરંગો સાથે; સમુદ્ર શસ્ત્રોની ધારા અને મંદાકિની નદીઓના સમૂહોથી ભરાઈ ગયો છે.
સમીરણરણદ્વારિશસ્ત્રચૂર્ણઘનૈર્ ઘનૈઃ । સદાહાઙ્ગેષુ સિદ્ધેષુ કપિકચ્છવ્યથાપ્રદૈઃ
યુદ્ધના દ્વાર પર, પવનથી ઉડતા અને શસ્ત્રના ચૂર્ણથી ઘેરાયેલા ઘનઘોર વાદળોમાં; હંમેશા સિદ્ધ લોકોના શરીરમાં દુઃખ આપતા, વાનર અને કચ્છપને પીડા પહોંચાડતા.
અષ્ટભાગદશાશેષં પ્રતાપમધુરાકૃતિઃ । શસ્ત્રઘાતૌજસા વીર ઇવાહસ્ તનુતાં યયૌ
પુરૂષાર્થથી મીઠાશ ભરાયેલી, અને પહેલાંના તેજનો માત્ર થોડો જ ભાગ બાકી રહ્યો હતો, એ વીર, જેમ કે શસ્ત્રોના ઘા વાગવાથી થાકી ગયો હોય, તેમ ક્ષીણ થઇ ગયો.
શ્રાન્તાશ્વેન પ્રભગ્નાગ્રહેતિસઙ્ઘાતદીપ્તયઃ । દિનેશેન સમં સેના યયુર્ મન્દપ્રતાપતામ્
ઘોડા થાકી ગયા હતા, મુખ્ય હથિયારો તૂટી ગયા હતા, અને તેજ પણ ઓસર્યું હતું; એમ સેનાઓ પણ સૂર્ય સાથે સાથે પોતાના જ્વલનશીલપણામાં ધીમી પડી ગઈ.