દૃશ્યન્તે તે ઽતિદલિતાશ્ છત્ત્રચામરકેતવઃ । આકાશક્ષેત્રનિક્ષિપ્તા યશશ્ શાલિલવા ઇવ
એ છત્રીઓ, પંખા અને ધ્વજાઓ, આખરે તૂટી ને આકાશના મેદાનમાં એ રીતે છૂટા પડેલા દેખાય છે, જાણે કે વાદળમાંથી ગોળા ગોળા ગોળા પડ્યા હોય.
વહદ્ભિર્ વ્યોમ્ન્ય્ અસઙ્ખ્યેયૈઃ પશ્ય નીતા શરૈઃ ક્ષયં । શક્તિવૃષ્ટિર્ ઉપાયાન્તી સસ્યશ્રીશ્ શલભૈર્ ઇવ
જુઓ, આકાશમાં અનગણિત બાણોથી વહેતા ભાલોની વરસાદ પાકના સૌંદર્યને ટોળા ટોળા ટिडીઓ જેમ નાશ કરે છે, એ રીતે વિનાશ લાવે છે.
એષા પ્રસૃતદોર્દણ્ડભટખડ્ગચ્છનત્કૃતિઃ । કઠિનાત્ કઙ્કટાજ્ જાતા મૃત્યોર્ એવોગ્રહુઙ્કૃતિઃ
આ તો મૃત્યુની જ ભયાનક ગર્જના છે, જે યુદ્ધમાં લંબાયેલા હાથવાળા વીરોએ પહેરેલા કઠણ કવચ અને તલવારના અથડામણથી ઊપજી છે.
હેતિકલ્પાનિલક્ષુણ્ણા દન્તનિર્ઝરવારયઃ । જનતાક્ષયકાલે ઽસ્મિન્ ભગ્નનાગા નગા ઇવ
તીક્ષ્ણ બાણ જેવી પવનની ઝાપટમાં, તૂટી ગયેલા દાંતમાંથી લોહીની ધારા વહે છે; લોકોના વિનાશના આ સમયે, પડેલા હાથીઓ પર્વતો જેમ ધરાશાયી થયા છે.
સચક્રનાથસૂતાશ્વં વ્યૂહરક્તમહાહ્રદે । હા હા ધિગ્ બ્રુડિતં ભ્રષ્ટં વિનષ્ટં રથપત્તનમ્
રથ, ઘોડા અને વીરો તેમના સ્વામીઓ સાથે લોહીના મહાસરોમાં ડૂબી ગયા છે; ત્યાંથી 'હાય હાય! બધું ખોવાઈ ગયું, બરબાદ થઈ ગયું!' એવા વિલાપના અવાજો ઊઠે છે, કારણ કે રથનગરી નાશ પામી છે.
કટુકઙ્કટકુટ્ટાકખડ્ગસઙ્ઘટ્ટટાઙ્કૃતૈઃ । કાલરાત્ર્યા પ્રનૃત્યન્ત્યા રણે વીણેવ વાદ્યતે
કાળરાત્રિ યુદ્ધભૂમિ પર ઉગ્ર નૃત્ય કરે છે ત્યારે, તલવાર અને કવચના કઠણ અથડામણના કર્કશ અવાજો વીણા જેવી ધ્વનિ પેદા કરે છે.
નરેભાશ્વશવાદ્રિભ્યો યે ચ્યુતા રક્તનિર્ઝરાઃ । પશ્ય તદ્બિન્દુસિક્તેન વાયુનારુણિતા દિશઃ
માણસો, હાથીઓ, ઘોડાઓ અને મૃતદેહોના ઢગલાંમાંથી પડેલા લોહીના ટીપાંઓથી પવન દિશાઓને લાલ કરી રહ્યો છે, એ જો.
શસ્ત્રાંશુજલધેર્ વ્યોમ્નિ કાલીચિકુરમેચકી । શરકોરકભારસ્રગ્ ઘેમવિદ્યુદ્ ઇવોમ્ભિતા
શસ્ત્રોની ધારથી ભરેલા આકાશમાં, કાળી માતાના ઘન ઘેરા વાળ તીક્ષ્ણ બાણોના ગુચ્છોથી શોભાયમાન છે, જાણે વીજળી વરસાદથી ભારાઈ ગઈ હોય એમ.
અનન્તરક્તસંરક્તસેનાવનિભિર્ આયુધૈઃ । ભુવનં ભાત્ય્ અતિજ્વાલમ્ અગ્નિલોકમ્ ઇવાકુલમ્
તાજા લોહીથી રંજાયેલા સૈન્ય અને ધરતી, અને શસ્ત્રોથી છલકતી, આખું જગત જાણે અગ્નિલોકની જેમ તેજથી ધધકી રહ્યું છે.
ભુસુણ્ડીશક્તિશૂલાસિમુસુલપ્રાસવૃષ્ટયઃ । અન્યોઽન્યચ્છેદભેદાભ્યાં કણપ્રકરતામ્ ઇતાઃ
ભુસુંડી અને અન્ય વીરોએ ફેંકેલા તીરો, ભાલા, ભાલ, તલવાર અને ગદાના વરસાદ પરસ્પર અથડાઈ અને તૂટી જતાં, માત્ર ટુકડાઓ જ બાકી રહ્યા છે.
અક્ષોભૈકપ્રહરણાદ્ અબુદ્ધાન્યોઽન્યચેષ્ટિતમ્ । સંરમ્ભાણ્વેષણપ્રજ્ઞં રણં સુપ્તમ્ ઇવ સ્થિતમ્
મજબૂત શાંતિને એકમાત્ર હથિયાર બનાવી, બીજાની હરકતોથી અજાણ, ગુસ્સો અને ઉગ્રતા શોધવાની સમજથી ભરેલો એ યુદ્ધ જાણે ઊંઘતું હતું.
અનન્યશબ્દાવિરતહતહેતિઝણઝણૈઃ । ગાયતીવ ક્ષયક્ષોભમુદિતો રણભૈરવઃ
અવિરત હથિયારોના અથડામણ અને ઘમઘમાટ વચ્ચે, વિનાશના ધમાલ સાથે ઊભેલા એ ભયાનક યુદ્ધના આત્માએ જાણે ગાન ગાયું હોય એમ લાગતું હતું.
અન્યોઽન્યહતહેત્યગ્રચૂર્ણપૂર્ણો રણાર્ણવઃ । વાલુકામય એવાભૂચ્ છિન્નચ્છત્ત્રતરઙ્ગકઃ
એકબીજાને અથડાતા અને તૂટી પડેલા હથિયારોની ધૂળથી ભરાયેલું એ યુદ્ધનું મહાસાગર, તૂટી ગયેલા છત્રીઓની તરંગોથી સજ્જ, જાણે રેતીનું દરિયો દેખાતું હતું.
અતિરભસરસદ્વિદારિતૂર્ય પ્રતિરવપૂરિતલોકપાલલોકઃ । રણગિરિર્ અયમ્ ઉગ્રપક્ષદક્ષઃ પ્રવિસૃતનૃત્ત ઇવામ્બરે યુગાન્તે
ઝટપટ અને ભયાનક પાંખો ધરાવતો એ યુદ્ધપર્વત, ફાટેલા વાદ્યોના પ્રતિધ્વનિથી શાસકોના લોકને ગૂંજાવી રહ્યો હતો, જાણે યુગના અંતે આકાશમાં ઉગ્ર નૃત્ય કરી રહ્યો હોય.
હા હા ધિક્ પ્રવિકટકઙ્કટાટનોદ્યત્પ્રોડ્ડીનપ્રકટતડિચ્છટાઃ પ્રદીપ્તાઃ । ક્રેઙ્કારસ્ફુરિતગુણેરિતા રણન્તો નારાચાશ્ શિખરિશિલાભિદો વહન્તિ
હાય! ધિક્કાર છે! ભયાનક ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા અગ્નિ સમાન તેજસ્વી તીરો વીજળી જેવી ચમક સાથે પર્વતોની ટોચ પર વાગે છે અને ભયજનક ગર્જના સાથે ગૂંજી ઊઠે છે.
છિન્નેચ્છા ચ્છમ્ ઇતિ ન યાવદ્ અઙ્ગભઙ્ગં કુર્વન્તિ જ્વલદનલોજ્જ્વલાઃ પૃષત્કાઃ । તાવદ્ દ્રાગ્ દ્રુતમ્ ઇત એહિ મિત્ર યામો યામો ઽયં પ્રવહતિ વાસરશ્ ચતુર્થઃ
મિત્ર, આ અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત તીરો આપણા અંગો તોડી નાખે એ પહેલાં જલદી અહીંથી ચાલીએ. આવો, ચાલો, કારણ કે આ તો ચોથો દિવસ પસાર થઈ રહ્યો છે.
અથ પ્રોડ્ડયનોદ્યુક્તતુરઙ્ગમતરઙ્ગકઃ । ઉત્તાણ્ડવ ઇવામત્તો બભૂવ સ રણાર્ણવઃ
પછી, તૈયાર ઘોડાઓની લહેરો સાથે યુદ્ધનું મહાસાગર ઉગ્ર નૃત્ય કરતા પાગલ માણસ જેવું બની ગયું.
છત્ત્રદિણ્ડીરવિશ્રાન્તશિતેષુશફરોત્કરઃ । અશ્વેભસૈન્યોલ્લલનકલ્લોલાકુલકોટરઃ
ઢાલ અને ઢોલ પર આરામ કરતા તીરોની તીક્ષ્ણ પાંખો અને ઘોડા-હાથીની સેના દ્વારા ઊભેલી લહેરોથી યુદ્ધક્ષેત્ર ગજબની ગભરાટથી ભરાઈ ગયું હતું.
નાનાયુધનદીનીતસૈન્યાવર્તવિવૃત્તિમાન્ । મત્તહસ્તિઘટાપીઠચલાચલકુલાકુલઃ
તેના ચારે બાજુ વિવિધ શસ્ત્રો અને નેતાઓ વડે સંચાલિત સેના ફેલાઈ હતી, અને ઉગ્ર હાથીઓના ટોળા તથા હલનચલન કરતા અને સ્થિર એવા અનેક લોકોના મેળાથી બધું જ ગૂંજતું હતું.
કચચ્ચક્રશતાવર્તવૃત્તિભ્રાન્તશિરસ્તૃણઃ । ધૂલીજલધરાપીતભ્રમત્ખડ્ગપ્રભાજલઃ
તેનું માથું એ રીતે ફરતું હતું જેમ કે સૈનિકોની ગાડીઓના સો ચક્કર વચ્ચે ઘાસના પૂંછડા ફસાઈ જાય, અને ધૂળ તથા વાદળોથી ઘેરાયેલું હતું, જ્યારે ચમકતા તલવારોના તેજથી બધું ઝગમગતું હતું.
મકરવ્યૂહવિસ્તારભગ્નાભગ્નભટોગ્રનૌઃ । મહાગુડુગુડાવર્તપ્રતિશ્રુદ્ઘનકન્દરઃ
તે એ રીતે હતો જેમ કે મગરના વિશાળ સમૂહોમાં ફસાયેલું નાવ, તૂટી ગયેલા અને તોડતા વીરોથી ઘેરાયેલું, અને મહાન ઘમાસાનના ગર્જનાથી તથા ગૂંજતા ગફાઓથી આખું વાતાવરણ ધ્વનિત થતું હતું.
મીનવ્યૂહવિનિષ્ક્રાન્તશરબીજૌઘસર્ષપઃ । હેતિવીચિઘટાલૂનપતાકાવીચિમણ્ડલઃ
તે માછલીઓના ગોઠવાયેલા ટોળામાંથી પસાર થતા સરસવના દાણાની જેમ વિખેરાઈ ગયો હતો, બાણોના વરસાદ અને શસ્ત્રોની તરંગોથી ફાટેલી ધ્વજાવાળી વૃત્તોમાં તે ગૂમ થઈ ગયો હતો.
શસ્ત્રવારિક્ષતામ્ભોદસદૃશાવર્તકુણ્ડલઃ । સંરમ્ભઘનસઞ્ચારઘટાતિમિતિમિઙ્ગિલઃ
તેણે શસ્ત્રોથી પડેલા ઘા જેવા દરિયાના ઘા જેવી ઘેરી ઘૂમરાટમાં પોતાને ઘેરાયેલો અનુભવ્યો અને ભારે ઉથલપાથલ પ્રવાહોમાં એ મહાકાય મચ્છલી જેવો ફરતો રહ્યો.
કૃષ્ણાયસપરીધાનચલત્સેનામ્બુભીષણઃ । કબન્ધાવર્તલેખાન્તર્બદ્ધસૈન્યાદ્રિભીષણઃ
કાળી લોખંડની વસ્ત્રમાં ભયાનક દેખાતો હતો, તેની સેનાએ ભયજનક પાણીમાં આગળ વધતી હતી; તેની સેના ઘૂમરાટની લીટીઓ અને ભયાનક પર્વતો વચ્ચે ફસાઈ ગઈ હતી.
શરશીકરનીહારસાન્ધકારકકુબ્ગણઃ । નિર્ઘોષાશેષિતાશેષશબ્દૈકઘનઘુઙ્ઘુમઃ
તીરોથી ઉડેલા છાંટાંના ધુમ્મસથી ઘેરાયેલા ઘોર અંધકારમાં તે ઘેરાયેલો હતો અને ગાઢ ગુંજતા અવાજથી બધાં બીજા અવાજો દબાઈ ગયા હતા.
પતનોત્પતનવ્યગ્રશિરશ્શકલશીકરઃ । આવર્તચક્રવ્યૂહાન્તઃપ્રભ્રમદ્ભટકાષ્ટકઃ
પડતાં અને ઉછળતાં માથાના ટુકડાંઓથી તે વ્યાકુળ હતો અને તેની સેનાના યોદ્ધાઓ ઘૂમરાટના ગોળ ચક્રમાં અંદર ફરી રહ્યા હતા.
કષ્ટટાઙ્કારકોદણ્ડકુણ્ડલોર્મિઘટોદ્ભટઃ । અશઙ્કમ્ એવ પાતાલાદ્ ઇવોદ્યત્સૈનિકોર્મિમાન્
તે દુઃખના ધનુષ અને આપત્તિના કુંડળોથી સજ્જ, તોફાની લહેર જેવો ઉગ્ર બનીને ઊભો થયો. એ જાણે પાતાળમાંથી ઉછળતી ભયંકર તરંગ હોય, એની સેના નિર્ભય રીતે ફેલાઈ રહી હતી.
ગમાગમપરાનન્તપતાકાચ્છત્રફેનિલઃ । વહદ્રક્તનદીરંહઃપ્રોહ્યમાનરથદ્રુમઃ
અનંત આવાગમનના ધ્વજ અને છત્રોથી તે ફેનાઈ રહ્યો હતો. એ જાણે લોહીની નદી વહેતી હોય, જેમાં રથો અને વૃક્ષો વહેતા જાય છે.
ગજપ્રતિમસમ્પન્નમહારુધિરબુદ્બુદઃ । સૈન્યપ્રવાહવિવલદ્ધયહસ્તિજલેચરઃ
એ મહાન લોહીના ફુગ્ગાઓથી શોભિત, હાથી જેવો દેખાતો હતો. એની સેના ઘોડા અને હાથીઓના પાણીથી ઉથલપાથલ થઈ રહી હતી.
સ સઙ્ગ્રામો ઽમ્બરગ્રામ ઇવાશ્ચર્યકરો નૃણામ્ । અભૂત્ પ્રલયભૂકમ્પકમ્પિતાચલચઞ્ચલઃ
એ યુદ્ધ મનુષ્યો માટે જાણે આકાશમાં વસેલું ગામ હોય એવું આશ્ચર્યજનક લાગ્યું. પ્રલયના ભૂકંપથી ડોળાતા પર્વતોની જેમ એ અસ્થિર બની ગયું.