કુધારાઘાતસઙ્ઘાતવિદલન્મસ્તકવ્રણઃ । દૂરોડ્ડીનકચત્ખડ્ગખણ્ડતારકિતામ્બરઃ
કઠોર કુહાડાની ઘા વડે તેનું માથું ઘાયલ થયું હતું, અને દૂર સુધી ફાટેલા તલવારના ટુકડાંઓના ઝાંઝવાતથી તેનું વસ્ત્ર ચિહ્નિત થયું હતું.
શઙ્કુનિર્મુક્તશક્ત્યોઘવિષક્તેભાવૃતાવનિઃ । સૈન્યવ્યાકુલવેતાલવલ્ગનોન્મુક્તમુદ્ગરઃ
યુદ્ધમાં ફેંકાયેલા ભાલા અને શક્તિથી ધરતી ઢંકાઈ ગઈ હતી, અને સેના વચ્ચેના ગજબના હુલ્લડમાં વેતાળોની ઉછાળ અને ગદાના ઝૂલતા ઘા ભળ્યા હતા.
ગગનોત્તમ્ભિતોત્તુઙ્ગશૂરતોમરતોરણઃ । ભુસુણ્ડીભગ્નખડ્ગૌઘખણ્ડાલીવ્યોમકુણ્ડલઃ
તે આકાશમાં ઊંચો ઊભો રહ્યો, વીર ભાલા અને તોમરોથી શોભતા દ્વાર સમાન, ભુસુંડી દ્વારા તૂટી ગયેલી તેની તલવાર આકાશમાં વળય બની ગઈ હતી.
કુન્તવેણુવનવ્યસ્તતાપામ્બરકચચ્છિખી । ખડ્ગર્ષ્ટિવૃષ્ટિસન્તુષ્ટરાજપૂજિતસૈનિકઃ
તે ભાલાના વણ અને વાંસમાં નાચતા મોર જેવો દેખાતો હતો, રાજાએ જેનાં સૈનિકોને સન્માન આપ્યો હતો અને જે તલવાર-ભાલાની વરસાદમાં આનંદિત થતા હતા.
શૂરોત્તમ્ભિતસચ્છૂરગ્રહણોદ્યમિતાપ્સરાઃ । ગદાનુસારવિગલત્સ્ફુરિતાઙ્ગદદિઙ્મુખઃ
વિરલ યોદ્ધાઓને પકડી લેવા આતુર અપ્સરાઓ ઉત્સાહથી હાથ ઉંચા કરે છે; યુદ્ધના ઘમાસાણમાં યોદ્ધાઓના કાંડા ધ્રુજતા જાય છે અને ચારે દિશામાં તેમની ધૂમ મચી ગઈ છે.
પ્રાસપ્રસભનિષ્પિષ્ટકષ્ટચેષ્ટભટોત્કટઃ । ચક્રિચક્રખસઞ્ચારચ્છિન્નાચતુરવારણઃ
ભાલાના જોરદાર પ્રહારથી સૈનિકો દબાઈ ગયા છે; ચક્ર અને રથના ચક્કરથી હાથીઓની પાંખડી તૂટી ગઈ છે અને તેઓ હવે ચાલાકીથી લડી શકતા નથી.
પરશુવ્રાતસમ્પાતપતત્સમદવારણઃ । લગુડાલોડનોડ્ડીનપ્રોડ્ડામરરણદ્ભટઃ
કુહાડાની વરસાદમાં ઉગ્ર હાથીઓ એકબીજા પર પડી જાય છે; ગદા ઘુમાવતાં યોદ્ધાઓના ગર્જનાથી દુશ્મનો ડરીને ભાગી જાય છે.
યન્ત્રપાષાણસમ્પાતપિષ્ટકેતુરથદ્રુમઃ । કરવાલવિલૂનોગ્રચ્છત્ત્રપઙ્કજપાણ્ડુરઃ
યંત્રો અને પથ્થરોના ઘાટથી રથ અને વૃક્ષો તૂટી જાય છે; તીક્ષ્ણ તલવારોથી છત્રો કમળ જેવાં ફિક્કા થઈ ફાટી જાય છે.
ક્ષેપણક્ષોભસઙ્ક્ષીણસૈન્યક્ષોણ્યોપલક્ષિતઃ । કબન્ધબન્ધમત્તેભપાતસમ્પિષ્ટપાર્શ્વગઃ
મિસાઇલના ઘા અને અફરાતફરીથી સૈન્ય ઘટી ગયું છે, જમીન પર એનું ચિહ્ન દેખાય છે; માથા વિહોણા દેહના ઢગલાં પડતાં હાથીઓના બાજુઓ ચકચૂર થઈ ગયા છે.
શઙ્કુશઙ્કિતશઙ્ખસ્થવીરવારિતવારણઃ । પાશાવેશવિશેષજ્ઞવીરાતિપરિદેવનઃ
હાથીઓને વીર પુરુષોના લલકાર અને અંકુશના ઘા રોકી દે છે; ફાંસ ફેંકવામાં નિપુણ વીરોએ પોતાના સાથીઓ ગુમાવ્યા છે અને એના દુઃખથી રડતા જાય છે.
ક્ષુરિકાકુક્ષિનિર્ભેદગલત્પદ્મપતજ્જનઃ । ત્રિશૂલવદનોદાત્તશૂલશઙ્કરનર્તનઃ
છરીઓથી પેટ ચીરીને લોકો કમળના પાંદડાં જેમ ધરતી પર પડી જાય છે; ત્રિશૂલ ઉંચકીને, ભયાનક ચહેરા સાથે, શિવજીનું નૃત્ય battlefield પર દેખાય છે.
ધાવદ્ધાનુષ્કસમ્પૂર્ણતૂણકૂજનકાકલિઃ । ભિણ્ડિપાલભટાટોપપત્રાતારભટીનટઃ
ધાવતાં ધનુર્ધારોના તૂણામાં તીરો ભરેલા હોય, એનો અવાજ પક્ષીઓની ટોળી જેવા ગુંજે છે; ગાદા અને ઢાલવાળા વીર પોતાની બહાદુરી બતાવે છે અને કેટલાક યુદ્ધનૃત્ય કરે છે.
વજ્રમુષ્ટિવિનિષ્પિષ્ટપૃષ્ઠસદ્ભટસઙ્કટઃ । શ્યેનવદ્ વ્યોમપદવીં પ્રોત્પતત્સૂતપટ્ટિશઃ
વીરોએ વીજળી જેવી મુઠીથી દબાવેલો, તે વીર બાજ જેવી ઝડપથી આકાશમાં ઉડી ગયો, તેની રથની ચાદર પવનમાં લહેરાઈ રહી હતી.
અઙ્કુશાક્રાન્તશૂરેન્દ્રમહેભહયકેતનઃ । હાલાહલહલાલૂનહેલાકુલબલાચલઃ
મહાન હાથીઓ અને ઘોડાઓ અંકુશથી સંકુચાઈ ગયા હતા, વીર રાજાઓના ધ્વજ પવનમાં ફફડતાં હતાં, ગદા અને યુદ્ધના તોફાનથી બધું હલચલથી ભરાઈ ગયું હતું.
સુતાલોત્તાલકુદ્દાલનિખાતબલભૂતલઃ । ધનુર્દ્વિગુણદત્તાસ્ત્રલૂનલોકશિલાવલિઃ
ઊંચા મહેલો અને મિનારો ધરતી પર પડતાં ધરતી ખોદાઈ ગઈ હતી; બમણા ધનુષ્યમાંથી છોડાયેલા બાણોથી પથ્થરનાં પાંજરા તૂટી પડ્યા હતા.
ક્રકચોભયપાર્શ્વેહાચ્છિન્નમત્તમતઙ્ગજઃ । સઙ્ગ્રામોલૂખલાપૂર્ણલોકતણ્ડુલમૌસુલી । અભ્રાભશૃઙ્ખલાજાલબદ્ધસેનાવિહઙ્ગમઃ
મદમસ્ત હાથીઓને બંને બાજુએ કરડથી કાપી નાખવામાં આવ્યા હતા; યુદ્ધભૂમિ મોટાં ઓખળમાંથી છૂટેલા ચોખા જેવી ધૂળથી ભરાઈ ગઈ હતી, અને સૈન્યના પક્ષીઓ વાદળ જેવી સાંકળોથી બંધાઈ ગયા હતા.
નારાચવર્ષવરવારિદવીરપૂર મત્તાભ્રસમ્ભ્રમસનૃત્તકબન્ધબર્હી । કલ્પાન્તકાલ ઇવ વેગવિવર્તમાનમાતઙ્ગશૈલવલિતો રણસમ્ભ્રમો ઽભૂત્
તીખા બાણોની વરસાદે વીરોએ ભરેલા વાદળ જેવો ઘમાસાણ મચાવ્યો; વીરોના પાંખડાંઓ ભયાનક સંકટમાં ઉડતી માફક લહેરાતા હતાં, અને યુદ્ધનો ઘમાસાણ એ રીતે ફાટી નીકળ્યો કે જાણે યુગાંત સમયે પહાડો ધ્રુજી ઉઠ્યા હોય.
અથ રાજ્ઞાં યુયુત્સૂનાં ભટાનાં મન્ત્રિણામ્ અપિ । રભસપ્રેક્ષકાણાં ચ તત્રેમાઃ પ્રોદગુર્ ગિરઃ
પછી રાજાઓ, યુદ્ધ કરવા ઉત્સુક સૈનિકો, મંત્રીઓ અને ઉત્સાહભેર જોનારાઓ વચ્ચે ઉત્સાહથી આવી વાતો ઉઠવા લાગી.
ચલત્પદ્મં સર ઇવ વહદ્વિહગમ્ એવ વા । નભશ્ શૂરશિરઃકીર્ણં ભાતિ તારકિતાકૃતિ
જેમ સરોવર પર ખસકતું કમળ કે ઉડતાં પક્ષીઓ હોય, એ રીતે વીરોના શિરો વડે શોભતો આકાશ તારાઓથી ભરાયેલી રાત જેવી ઝગમગતું લાગતું હતું.
પશ્ય રક્તપૃષત્પૂરસિન્દૂરારુણમારુતૈઃ । સન્ધ્યા ઇવ વિભાન્ત્ય્ એતે મધ્યાહ્ને ઽમ્બુદભાનવઃ
જુઓ, લોહીના પ્રવાહથી લાલ થયેલી પવન સાથે, એ વીરો સાંજના આકાશ જેવી કાંતિ પામે છે; આ વાદળ-સૂર્ય સમાન વીરો મધ્યાહ્ને પણ તેજસ્વી લાગે છે.
કિમ્ ઇદં ભગિનિ વ્યોમ પલાલભરિતં સ્થિતમ્ । નેદં પલાલં વીરાણામ્ એતે શરભરામ્બુદાઃ
બહેન, આ આકાશમાં શું ઘાસપૂસ ભરાયેલું છે એવું લાગે છે? નહિ, બહાદુર, આ ઘાસપૂસ નથી—આ તો તીક્ષ્ણ બાણોથી ભરેલા વાદળો છે.
યાવન્તો ભુવિ શામ્યન્તિ રુધિરૈર્ અણુરેણવઃ । તાવન્ત્ય્ અબ્દસહસ્રાણિ ભટાનામ્ આસ્પદં દિવિ
પૃથ્વી પર જેટલી ધૂળના કણો લોહીથી શાંત થાય છે, એટલા હજાર વર્ષ સુધી આકાશમાં યુદ્ધવીરોનું નિવાસસ્થાન રહે છે.
મા ભૈષ્ટ નૈતે નિસ્ત્રિંશા નીલોત્પલદલત્વિષઃ । અમી વીરાવલોકિન્યા લક્ષ્મ્યા નયનવિભ્રમાઃ
ભય ન રાખ—આ નીલકમળનાં પાંદડાની જેમ ચમકતા તલવાર નથી; આ તો વીરોને જોતી લક્ષ્મીજીની રમૂજી નજર છે.
વીરાલિઙ્ગનલોલાનાં નિતમ્બે સુરયોષિતામ્ । મેખલાશ્ શિથિલીકર્તું પ્રવૃત્તઃ કુસુમાયુધઃ
વીરોની બાહોમાં લલચાયેલી દેવસ્ત્રીઓના કમરને શિથિલ કરવા માટે કામદેવ પોતે આગળ વધ્યો છે.
લલદ્ભુજલતાલોલરક્તપલ્લવપાણયઃ । મઞ્જરીમત્તનયના મધ્વામોદસુગન્ધયઃ
જેમ કમળના ડાંગરા લહેરાય છે તેવી ચમકતી બાહો, લાલ કળીઓ જેવી હથેળીઓ, ફૂલોની ગૂંચ જેવી મસ્ત આંખો અને મધમાખી ભરેલા ફૂલોની મીઠી સુગંધ ધરાવતી છે.
યાચન્ત્યો મધુરાલાપૈર્ નન્દનોદ્યાનદેવતાઃ । તવાગમનમ્ આશઙ્ક્ય પ્રવૃત્તાઃ પરિનર્તિતુમ્
નંદન વનની દેવીઓ, તારા આવવાની આશા રાખીને, મીઠા શબ્દોથી તને બોલાવી રહી છે અને આનંદથી નૃત્ય કરવા લાગી છે.
પ્રત્યનીકં ભિનત્ત્ય્ અન્તઃ કુઠારૈઃ કઠિનૈર્ ઇયમ્ । સેના ગ્રામ્યેવ વનિતા દયિતં દુષ્ટચેષ્ટિતૈઃ
આ સેના, ગામની દુશ્ટ સ્ત્રી જેવી, પોતાના પ્રિયને દુઃખ આપતી હોય તેમ, કઠોર કુહાડીઓથી શત્રુને અંદરથી તોડી નાખે છે.
હા પિતુર્ મમ ભલ્લેન શિરો જ્વલિતકુણ્ડલમ્ । સૂર્યસ્ય નિકટં નીતં કાલેનેવાષ્ટમો ગ્રહઃ
હાય! મારા પિતાનું જ્વલંત કુંડળોવાળું માથું, બાણથી સૂર્યની નજીક લઈ જવામાં આવ્યું, જાણે કાળે આઠમો ગ્રહ લઈ ગયો હોય તેમ.
આપાદં શૃઙ્ખલાપ્રોતભ્રમત્સ્થૂલોપલદ્વયમ્ । ભ્રમયંશ્ ચિત્રદણ્ડાખ્યં ચક્રમ્ ઊર્ધ્વભુજો જવાત્
પગે સાંકળથી બાંધેલા બે ભારે પથ્થરોને, બંને હાથ ઊંચા કરીને, ઝડપથી ફરાવતા, જે ચક્રને 'ચિત્રદંડ' કહે છે, એ યુવાન ગતિથી ફેરવે છે.
યોધો યમ ઇવાયામી યામ્યાદ્ આયાતિ દિક્તટાત્ । સર્વતસ્ સંહરન્ સેનામ્ એહિ યામો યથાગતમ્
યમના જેવા ઊંચા અને બળવાન યુદ્ધવીર દક્ષિણ દિશામાંથી આવે છે, ચારે બાજુથી સેના ભેગી કરીને કહે છે: 'ચાલો, આપણે જેમ આવ્યા તેમ પાછા જઈએ, યમ જેવું.'