વિવિધવ્યૂહવિન્યાસમ્ આન્તરારાવભૈરવમ્ । કરપ્રતોલનોલ્લાસમત્તમુદ્ગરમન્દિરમ્
લડાઈમાં અનેક પ્રકારની વ્યૂહરચનાઓ હતી, અંદરથી ભયાનક ગર્જના થતી હતી, અને યોદ્ધાઓ ભારે મુગદર ઉઠાવીને ગર્જના કરતા હતા, જેના પડઘા મહેલોમાં સંભળાતા.
કૃષ્ણાયુધાંશુજાલેન શ્યામીકૃતદિવાકરમ્ । અનિલાધૂતશલ્મીલશૂત્કરાભશરધ્વનિ
કાળાં શસ્ત્રોના જાળે સૂર્ય પણ અંધકારમય બની ગયો હતો, અને તીરની ધ્વનિ પવનથી શાલમળીના વૃક્ષો ધ્રુજી ઉઠે એવી ગર્જના કરતા ફેલાઈ ગઈ.
અનેકકલ્પકલ્પાન્તસધર્મમ્ ઇવ સંસ્થિતમ્ । પ્રલયાનિલસઙ્ક્ષુબ્ધમ્ એકાર્ણવમ્ ઇવોત્થિતમ્
એવું લાગતું હતું કે એ અણગણિત યુગો સુધી ટકી રહ્યું હોય, જાણે બ્રહ્માંડના અંતે જેવું થાય છે તેમ, અને જાણે વિનાશના પવનોથી ઉથલપાથલ થયેલું એક જ મહાસાગર ઊભું થયેલું હોય.
પાતાલકુહરાક્ષુબ્ધમ્ અન્ધકારમ્ ઇવોત્થિતમ્ । લોકાલોકમ્ ઇવોન્મત્તનૃત્તલોલલસત્તટમ્ । મહાનરકસઙ્ઘાતં ભિત્ત્વાવનિમ્ ઇવોત્થિતમ્
એવું લાગતું હતું જાણે પાતાળના અંધકારભર્યા ગુફાઓમાં અંધકાર હલચલ થયો હોય, જાણે દુનિયા અને અદુનિયા વચ્ચેનું કિનારો પાગલોના ઉગ્ર નૃત્યથી ધ્રૂજી રહ્યો હોય, અને જાણે મહાન નરકના સમૂહ ધરતી ફાડી ને બહાર આવ્યાં હોય.
આલોલકુન્તમુસુલાસિપરશ્વધાંશુશ્યામાયમાનમ્ ઇવ સાતપવારિપૂરૈઃ । એકાર્ણવં ભુવનકોશમ્ ઇવાચિરેણ કર્તું સમુદ્યતમ્ અગાધમ્ અનન્તપૂરૈઃ
એવું લાગતું હતું જાણે ભાલા, મુસળ, તલવાર અને કટારીઓના ઘમાસાણથી બધું જ કાળી છાયામાં ઢંકાઈ ગયું હોય, અને જાણે ગરમ પાણીના પૂરથી આખું જગત એક અઘાદ મહાસાગર બની જવાનું હોય.
ભગવન્ યુદ્ધમ્ એતન્ મે સમાસેન મનાગ્ વદ । શ્રુતિર્ આહ્લાદ્યતે શ્રોતુર્ યસ્માદ્ એતાભિર્ ઉક્તિભિઃ
ભગવાન, કૃપા કરીને આ યુદ્ધ વિશે મને સંક્ષિપ્તમાં કહો, કેમ કે આપના વચનો સાંભળવાથી શ્રોતાના કાન આનંદિત થાય છે.
અથ ખે તત્ર તે દેવ્યૌ સઙ્ગ્રામં તદ્ અવેક્ષિતુમ્ । વિમાને કલ્પિતે કાન્તે રુદ્ધે રુરુહતુસ્ સ્થિરે
પછી, આકાશમાં, એ બે દેવીઓ સુંદર અને તૈયાર વિમાનમાં બેસી, યુદ્ધ જોવા માટે સ્થિર અને શાંત રહી.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર લીલેશપ્રતિપક્ષતઃ । તામ્યન્ સોઢુમ્ અશક્તસ્ સન્ દુઃખવ્યતિકરં રણે
એ જ સમયે, લીલાવાન ભગવાનના વિરોધી યુદ્ધમાં ભારે દુઃખ સહન ન કરી શક્યો અને દુઃખથી તડપવા લાગ્યો.
પ્રલયાર્ણવકલ્લોલ ઇવોત્પત્યોદ્ભટો ભટઃ । જહૌ સાનાવ્ ઇવ શિલાં ભટસ્યોરસિ મુદ્ગરમ્
પ્રલયના દરિયાની લહેર જેવું ભયાનક યોદ્ધા ઊભો થયો અને પર્વતની ચોટી પરથી પથ્થર ફેંકે તેમ, પોતાના દુશ્મનના છાતી પર ગદા ફેંકી.
અથ પ્રવૃત્તઃ પ્રસભં પ્રલયાર્ણવરંહસા । સેનયોશ્ શસ્ત્રસમ્પાતઃ કિરન્ન્ અનલવિદ્યુતઃ
પછી, પ્રલયના દરિયાની જેમ જોરદાર, બંને સેના વચ્ચે હથિયારોની અથડામણ શરૂ થઈ, જેમાં અગ્નિ અને વીજળી જેવી ચમક ઉડી.
તરત્તરલધારાગ્રરેખાઙ્કિતનભસ્તલઃ । ધ્વનજ્ઝણઝણાશબ્દમધ્યલક્ષિતઝાઙ્કૃતિઃ
ઝળહળતી ધારા જ્યાં વહેતી હતી, ત્યાં આકાશ પર તેની પાતળી રેખાઓ દેખાતી હતી અને વચ્ચે જ્હણજ્હણાટના અવાજો ગૂંજતા હતા.
વીરહુઙ્કારમિશ્રજ્યાઘર્ઘરારાવઘસ્મરઃ । પ્રવૃત્તશરધારાભ્રભાસ્કરાર્ચિર્વિતાનકઃ
વીરોએ ધક્કો મારતો જયઘોષ અને ઘનઘોર ઘોંઘાટ સાથે, વાણીઓ વરસાદની જેમ વરસતી હતી અને તે બધું મેઘોમાંથી પડતાં સૂર્યકિરણો જેવા લાગતું હતું.
રણત્કઙ્કટટાઙ્કારપ્રોડ્ડીનકણપાવકઃ । પરસ્પરાહતિચ્છિન્નહેતિખણ્ડખગામ્બરઃ
મેદાનમાં તલવાર અને ઢાલના અથડામણના ઘંટાડા ગૂંજતા હતા, અને એકબીજાને વાગીને તૂટી ગયેલા શસ્ત્રોના ટુકડા આકાશમાં વિખરાઈ ગયા હતા.
વીરદોર્દ્રુમસઞ્ચારવહદ્વનનભસ્તલઃ । કોદણ્ડચક્રક્રેઙ્કારદ્રવદ્વૈમાનિકાઙ્ગનઃ
વીરોના બાહુઓની ગતિથી આકાશ પણ ધ્રુજી ઉઠ્યું હતું, અને ધનુષ્યના તાણ અને રથના ચક્રના ઘમકારથી વિમાની સુંદરીઓ ડરીને દોડતી હતી.
મહાહલહલારાવભૃઙ્ગીકૃતઘનધ્વનિઃ । નિર્વિકલ્પસમાધિસ્થ ઇવૈકઘનતાવશાત્
મહાસંગ્રામના ઘમાસાણમાં જે ગજબનો ગજગજાટ ઊઠ્યો હતો, એ蜂ની ગુંજન જેવી ગાઢ ધ્વનિ બની ગઈ હતી; જાણે બધું એકરૂપ થઈને કોઈ નિર્વિકલ્પ સમાધિમાં સ્થિર થઈ ગયું હોય એમ લાગતું હતું.
નારાચાસારધારાગ્રલૂનશૂરશિરઃકણઃ । પરસ્પરાંસસઙ્ઘટ્ટરણત્કઙ્કટસઙ્કટઃ
તીક્ષ્ણ બાણવર્ષાની ધારથી વીર પુરુષોના માથાના ટુકડા કપાઈ પડતા હતા, અને એકબીજાની અથડામણથી કવચો અથડાઈને ઘનઘોર ઝણઝણાટ ફેલાઈ રહ્યો હતો.
હુઙ્કારહતહેત્યગ્રસઙ્ઘટ્ટકટુટાઙ્કૃતઃ । તરદ્ધારાતરઙ્ગોગ્રદન્તુરાશેષદિઙ્મુખઃ
યુદ્ધમાં 'હું'ના ગર્જનાથી હથિયારો અથડાતા કડક અવાજ થતો હતો, અને વહેતી ધારાઓની ભયાનક લહેરો બધે બેઅંત ફાટી નીકળી રહી હતી.
હેતિસઙ્ઘટ્ટવિક્ષોભમુષ્ટિગ્રાહ્યઝણજ્ઝણઃ । વિકચત્સ્ફોટકસ્ફોટરટચ્ચટચટારવઃ
હથિયારોની અથડામણથી ઉદ્ભવતો ઘમાસાણ, મુઠ્ઠીથી પકડાયેલા કવચોના ઝણઝણાટ, અને ફાટી પડતાં-ચટકતાં ભયાનક અવાજો ચારે બાજુ ગૂંજી ઉઠ્યા હતા.
પ્રવહત્ખડ્ગટાઙ્કારજ્વલચ્છણશણધ્વનિઃ । સરચ્છરભરોદ્વાન્તલસચ્છવશવસ્વનઃ
તલવારોની અથડામણ અને ધધકતા શસ્ત્રોના ગર્જનાથી યુદ્ધભૂમિ ગૂંજી ઉઠી છે, બાણોની ગૂંજ અને ઘાયલ થયેલાં વીરોના કરુણ રડારા સર્વત્ર સંભળાય છે.
ધગ્ ધગ્ ધગ્ ઇતિ વિચ્છિન્નકણ્ઠોત્થવ્રણલોહિતઃ । છિન્નબાહુશિરઃખડ્ગખણ્ડનિર્વિવરામ્બરઃ
'ધગ ધગ ધગ' એવી ધ્વનિ વચ્ચે, ગળામાંથી લોહી વહે છે, કાપાયેલા હાથ અને માથાં ચારે બાજુ પડ્યાં છે અને તૂટી ગયેલી તલવારોના ટુકડાઓથી આકાશ પણ ખાલી રહ્યું નથી.
કઙ્કટોત્થસ્ફુરદ્વહ્નિચ્છટાપ્લુષ્ટશિરોરુહઃ । રણત્પતદસિવ્રાતદત્તપીનઝણજ્ઝણઃ
વિખૂટા ઢાળમાંથી નીકળતી અગ્નિની ચમકથી વાળ સળગી ગયા છે, અને પડતા વીરોએ ફેંકેલી તલવારોની જોરદાર અથડામણથી યુદ્ધભૂમિ ગુંજી રહી છે.
કુન્તકુણ્ઠિતમાતઙ્ગતરઙ્ગોદ્ગતલોહિતઃ । દન્તિદન્તવિનિષ્પેષતારક્રેઙ્કારકર્કશઃ
ભાલાથી ઘાયલ થયેલા હાથીઓના શરીરમાંથી લોહી તરંગો જેવી ઉછળી રહ્યું છે, અને હાથીઓના દાંત સાથે દાંત અથડાય છે ત્યારે ઉગ્ર ગર્જના સંભળાય છે.
મહામુસુલસમ્પાતપિષ્ટવૃન્દોદ્ધુરસ્વરઃ । તરચ્છૂરશિરઃપદ્મપ્રકરાચ્છાદિતામ્બરઃ
મોટા મસાલાંના ગજ્જનથી ભીડો પીસાઈ રહી છે, અને પડેલા વીરોનાં માથાં કમળની જેમ આકાશમાં ફેલાઈ ગયા છે.
વ્યોમવ્યસ્તભુજાહીન્દ્રપૂર્ણધૂલિમયામ્બુદઃ । છિન્નહેતિનરારબ્ધકેશાકેશિપ્રતિક્રિયઃ
યોદ્ધાઓ અને હાથીઓના હાથથી ઉડેલી ધૂળથી આકાશ ઘેરાઈ ગયું છે, અને વિજેતાઓ પોતાના દુશ્મનોના કપાયેલા વાળ પકડીને બદલો લઈ રહ્યા છે.
નખાનખિનિકૃષ્ટાક્ષિકર્ણનાસોમહાભયઃ । પતત્સમદમાતઙ્ગકમ્પિતોર્વીલુઠદ્રથઃ
નખથી આંખ, કાન અને નાક પર આક્રમણ થવાથી ભય ફેલાયો છે; પાગલ હાથીઓએ રથ ઉથલાવી દીધાં છે અને ધરતી કંપી રહી છે.
રણપ્રાસરયોત્પન્નવ્રણરક્તપરિચ્છદઃ । રજોરચિતનીહારકચત્પ્રવહદાયુધઃ
યુદ્ધભૂમિ પર ભાલાંથી થયેલા ઘાવના લોહીથી ભીંજાયેલા વસ્ત્રો છવાઈ ગયા છે, અને ધૂળથી ભરાયેલા વાદળમાં હથિયારો વહેતા જાય છે.
એકીકૃતઘનક્ષોભસૈન્યસાગરગર્વિતઃ । મત્તહાસવિલાસેન મૃત્યુના પરિચર્વિતઃ
એકઠા થયેલા મોજાંથી ઘમંડિત સમુદ્ર જેવો, તેwild હાસ્ય અને રમતમાં મસ્ત મૃત્યુ દ્વારા ભસ્મ થયો.
ગર્વિતાદ્રીન્દ્રનાગેન્દ્રખર્વિતામ્ભોદગર્જિતઃ । વૃક્ષપાર્શ્વતટીસન્નચક્રશક્ત્યૃષ્ટિમુદ્ગરઃ
ઘમંડિત પર્વતો અને મહારાજા હાથીઓના ટકોરાથી ફાટી પડેલા વાદળોની ગર્જના જેવો, તે વૃક્ષો અને કિનારાઓ પાસે ચક્ર, ભાલા અને ગદા ફેરવીને ગર્જતો હતો.
શરોર્ણાતન્તુનીરન્ધ્રવૃક્ષયોધાદિમેષકઃ । મેઘવિભ્રાન્તિવિચ્છિન્નપતાકાપટ્ટચામરઃ
તીરનાં દોરા અને વૃક્ષોની ખાલી જગ્યા વચ્ચે ઘૂસી જતો, વીરોમાં મેષ જેવો, વાદળોની ગડબડમાં તેની ધ્વજ અને છત્રી ફાટી અને ઉડી ગઈ હતી.
યન્ત્રપાષાણચક્રૌઘદ્રુતવિદ્રુતખેચરઃ । મરણવ્યગ્રકૃત્તાઙ્ગયોધાક્રન્દાતિઘર્ઘરઃ
યંત્રો, પથ્થરો અને ચક્રોની ઉડતી ટોળીઓ વચ્ચે દોડતો, મૃત્યુથી તેનું શરીર ફાટી ગયું હતું, ઘાયલ યોદ્ધાઓના રડવાના અવાજો જોરથી સંભળાતા હતા.