ગોર્ અર્થે બ્રાહ્મણસ્યાર્થે મિત્રસ્યાર્થે ચ સન્મતિઃ । શરણાગતયત્નેન મૃતસ્ સ્વર્ગે વિભૂષણમ્
ગાય માટે, બ્રાહ્મણ માટે, મિત્ર માટે અને સારા ઇરાદા માટે, જે શરણમાં આવેલા લોકોને બચાવવા પ્રયત્ન કરે છે, એ વ્યક્તિ મૃત્યુ પામ્યા પછી સ્વર્ગમાં સન્માન પામે છે.
પરિપાલ્ય સ્વદેશૈકપાલનીયસ્થિતિં સદા । રાજા મૃતસ્ તદર્થં યસ્ સ વીરો વીરલોકભાક્
પોતાના દેશની હંમેશા રક્ષા કરવી એ ફરજ છે; જે રાજા આ માટે પોતાનું જીવન આપે છે, એ સાચો વીર છે અને વીરલોકમાં સ્થાન પામે છે.
પ્રજોપદ્રવનિષ્ઠસ્ય યસ્ય રાજ્ઞો ઽથવા પ્રભોઃ । અર્થેન યે મૃતા યુદ્ધે તે વૈ નિરયગામિનઃ
જે રાજા કે સ્વામી લોકોની હાનિ કરવા ઈચ્છે છે, અને એના માટે જે લોકો યુદ્ધમાં મરે છે, તેઓ ખરેખર નરકમાં જાય છે.
ધર્મ્યં યથા તથા યુદ્ધં યદિ સ્યાત્ તદ્ ઇમાં સ્થિતિમ્ । નાશયેયુર્ અલં મત્તા યેન લોકભયોજ્ઝિતાઃ
જો યુદ્ધ ધર્મ પ્રમાણે થાય, તો વિનાશમાં મસ્ત રહેલા લોકો પણ એ વ્યવસ્થાને તોડી શકતા નથી, જેના કારણે લોકો નિર્ભય રહે છે.
યત્ર યત્ર હતશ્ શૂરસ્ સ્વર્ગ્ય ઇત્ય્ અધમોક્તયઃ । ધર્મ્યો યોદ્ધા ભવેચ્ છૂર ઇત્ય્ એવં શાસ્ત્રનિશ્ચયઃ
જ્યાં ક્યાં પણ કોઈ વીર યુદ્ધમાં મરે છે, ત્યાં નીચ લોકો કહે છે કે એ સ્વર્ગમાં જાય છે; પણ શાસ્ત્ર પ્રમાણે તો સાચો વીર એ જ છે, જે ધર્મથી લડે છે.
સદાચારવતામ્ અર્થે ખડ્ગધારાં સહન્તિ યે । તે શૂરા ઇતિ કથ્યન્તે શેષા ડિમ્બાહવાહતાઃ
જે લોકો સારા જીવન માટે તલવારની ધાર સહન કરે છે, એ જ વીર કહેવાય છે; બાકી તો માત્ર ઢાલ ઉઠાવનારા છે.
તેષામ્ અર્થે રણવ્યોમ્નિ તિષ્ઠન્ત્ય્ ઉત્કણ્ઠિતાશયાઃ । સુરીભૂતમહાસત્ત્વદયિતોત્કાસ્ સુરાઙ્ગનાઃ
આ સારા લોકો માટે જ યુદ્ધના આકાશમાં દેવીઓ, જે મહાન આત્માઓને પ્રિય છે, આતુરતાથી ઊભી રહે છે.
વિદ્યાધરીમધુરમન્થરગીતગર્ભં મન્દારમાલ્યવલનાકુલમાનિનીકમ્ । વિશ્રાન્તકાન્તસુરસિદ્ધવિમાનપઙ્ક્તિ વ્યોમોત્સવે રચિતશોભમ્ ઇવોલ્લલાસ
આકાશમાં દેવો અને સિદ્ધો આરામ કરે છે એવા વિમાનોની પંક્તિઓથી, મંદાર ફૂલોની વણાવેલી માળાઓ પહેરેલી ગર્વીલા સ્ત્રીઓથી અને વિદ્યાધરીઓના મીઠા, ધીમા ગીતોથી, આકાશોત્સવ એવું લાગે છે જાણે નાચી રહ્યો હોય.
અથ વીરવરોત્કણ્ઠનૃત્યદપ્સરસિ સ્થિતા । લીલા વિલોકયામ્ આસ વ્યોમ્નિ વિદ્યાન્વિતાવનૌ
પછી, જ્યારે દેવકન્યાઓ મહાન વીરની આશાથી નૃત્ય કરી રહી હતી, ત્યારે જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ લીલા આકાશમાં ઊભી રહીને તે દૃશ્ય નિહાળી રહી હતી.
સુરાષ્ટ્રમણ્ડલે ભર્તૃપાલિતે વનમાલિતે । કસ્મિંશ્ચિદ્ વિતતારણ્યે દ્વિતીયાકાશભીષણે
સુરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં, ભર્તૃપાલના શાસનમાં અને વનોથી ઢંકાયેલા વિસ્તારમાં, ક્યાંક એક વિશાળ જંગલ હતું, જે બીજું આકાશ જેવું ભયાનક લાગતું હતું.
સેનાદ્વિતયમ્ અક્ષુબ્ધં સૌમ્યાબ્ધિદ્વિતયોપમમ્ । મહારમ્ભઘનં મત્તં સ્થિરં રાજદ્વયાન્વિતમ્
ત્યાં બે સેનાઓ હતી, જે શાંત અને મધુર સમુદ્રો જેવી સ્થિર હતી; બંને મહાન, ઘન, ઉલ્લાસિત અને દૃઢ હતી, અને દરેકને એક રાજા નેતૃત્વ આપતો હતો.
યુદ્ધસજ્જં સુસન્નદ્ધસિદ્ધમ્ અગ્નિમ્ ઇવાહુતમ્ । પૂર્વપ્રહારસમ્પાતપ્રેક્ષાક્ષુબ્ધાક્ષિલક્ષકમ્
યુદ્ધ માટે તૈયાર, સારી રીતે બાંધેલા અને સજ્જ, જેમ અગ્નિ હવનથી પ્રજ્વલિત થાય છે તેમ, એમની આંખો પ્રથમ આક્રમણની રાહ જોઈને ઉગ્ર અને ચંચળ બની ગઈ હતી.
ઉદ્યતામલનિસ્ત્રિંશધારાસારબ્રુડજ્જનમ્ । કચત્પરશ્વધપ્રાસભિણ્ડિપાલર્દ્ધિસઙ્કુલમ્
યોદ્ધાઓએ નિખાલસ, ચમકતા તલવારો હવામાં ફેરવી, મેદાનમાં ચમકતા કુહાડાં, ભાલાં, ગદા અને ઢાલોથી ભરાઈ ગયું હતું.
ગરુત્મત્પક્ષવિક્ષુબ્ધવનસમ્પાતકમ્પિતમ્ । ઉદ્યદ્દિનકરાલોકકચત્કનકકઙ્કટમ્
યોદ્ધાઓના દોડથી જમીન કંપી ઉઠી, જાણે ગરુડના પાંખોથી જંગલ હલનચલન થાય, અને ઊગતા સૂર્યના પ્રકાશમાં તેમના સોનાના કડા ઝગમગતા હતા.
પરસ્પરમુખાલોકકોપપ્રોદ્ધાસિતાયુધમ્ । અન્યોઽન્યબદ્ધદૃષ્ટિત્વાચ્ ચિત્રભિત્તાવ્ ઇવાર્પિતમ્
યોદ્ધાઓ એકબીજાને સામસામે જોઈ ગુસ્સાથી શસ્ત્રો ઉઠાવતાં, તેમની નજરો એકબીજામાં જડાઈ ગઈ હતી, જાણે કોઈ સુંદર ભીતિચિત્રમાં દૃશ્ય અંકિત થયું હોય.
લેખામર્યાદયા દીર્ઘબદ્ધયા સ્થાપિતસ્થિતિ । અનિવાર્યમહાહાર્યઝાઙ્કારાશ્રુતસઙ્કથમ્
લાંબા, સીધા ગોઠવાયેલા પાંસલીઓથી તેમની પાંદડીઓ મજબૂત રીતે સ્થિર હતી, અને ભેગા થવાના અવશ્યક, ગર્જનારા અવાજોથી આખું વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું હતું.
પૂર્વપ્રહારસ્મયતશ્ ચિરસંશાન્તદુન્દુભિ । નિબદ્ધયોધસંસ્થાનનિશ્ચલાનીકમન્થરમ્
પહોરની શરૂઆતમાં, મુખ પર હળવી સ્મિત સાથે, લાંબા સમયથી નાદ વિહોણા વાદ્યો વચ્ચે, યુદ્ધની પાંખો સ્થિર અને મંદ પડી ગઈ હતી.
ધનુર્દ્વિતયમાત્રાત્મશૂન્યમધ્યૈકસેતુના । વિભક્તં કલ્પવાતેન મત્તમ્ એકાર્ણવં યથા
બે ધનુષ્ય જેટલી જ જગ્યા વચ્ચે, ખાલી જગ્યામાં એક પુલ બાંધીને, કલ્પનાના પવનથી બંને સેના અલગ પડી હતી, જાણે એક જ મહાસાગર ઉગ્ર બની ગયો હોય.
કાર્યસઙ્કટસંરમ્ભચિન્તાપરવશેશ્વરમ્ । રવવદ્ભેકકણ્ઠત્વગ્ભઙ્ગુરાતુરહૃદ્ગુહમ્
કાર્યની મુશ્કેલી અને ચિંતામાં ગરકાવ થયેલા રાજા, જેમ સૂર્યની તાપમાં દેડકાની અવાજ કંપે છે, તેમ મન પણ તૂટી પડતું અને અશાંત હતું.
પ્રાણસર્વસ્વસન્ન્યાસસોદ્યોગાસઙ્ખ્યસૈનિકમ્ । કર્ણસ્થસશરજ્યૌઘત્યાગોન્મુખધનુર્ધરમ્
અગણિત સૈનિકો પોતાનું શ્વાસ પણ ત્યાગવા તૈયાર, અને ધનુષ્ય પર તણાયેલા તીરો સાથે, કાન સુધી તાણીને યુદ્ધ માટે આતુર તણાવમાં ઊભા હતા.
પ્રહારપાતસમ્પ્રેક્ષાનિસ્સ્પન્દાસઙ્ખ્યસૈનિકમ્ । અન્યોઽન્યોત્કટકાઠિન્યભટભ્રૂકુટિસઙ્કટમ્
અગણિત અને સ્થિર સૈનિકો ઘાત પડતો જુએ છે, દરેકના ભ્રૂકુટિ ગુસ્સાથી ભીંસાઈ ગઈ છે, અને દરેક યુદ્ધવીર એકબીજાથી વધુ કઠોર અને તણાવભર્યા દેખાય છે.
પરસ્પરાંસસઙ્ઘટ્ટકટુટાઙ્કારકઙ્કટમ્ । વીરયોધદુરાધર્ષભીરુપ્રોજ્ઝિતકોટરમ્
એકબીજાના અંગો અથડાતા કડક અવાજ, બખ્તરની ટકરારનો તીવ્ર ઘોંઘાટ, અને વીર યુદ્ધવીરો ડર્યા વગર અડગ ઊભા છે, એમના ચહેરા નિર્ભયતાથી ખોખલા દેખાય છે.
મિથસ્સંસ્થાનકાલોકમાત્રસન્દિગ્ધજીવિતમ્ । સમસ્તાઙ્ગરુહાસક્તપાંસુવૃદ્ધાભમાનવમ્
યુદ્ધના સ્થાનોની ગોઠવણી અને દેખાવ પર જ એમનું જીવન આધાર રાખે છે, બધાના શરીર ધૂળથી ઢંકાઈ ગયા છે અને તેઓ વૃદ્ધ માણસો જેવા લાગે છે.
પૂર્વપ્રહારસમ્પ્રેક્ષાવ્યગ્રપ્રાણિતયા તયા । સંશાન્તકલ્લોલરવં નિદ્રામુદ્રપુરોપમમ્
પ્રારંભિક ઘાતો જોયા પછી એના શ્વાસ ઝડપથી ચાલે છે, હવે તરંગોની ધ્વનિ શાંત થઈ ગઈ છે, અને એ જાણે ઊંઘમાં લીન થઈ ગઈ હોય એમ લાગે છે.
સંશાન્તશઙ્ખસઙ્ઘાતતૂર્યનિર્હ્રાદદુન્દુભિ । ભૂતલાવશસંલીનસર્વપાંસુપયોધરમ્
શંખ, ઝાંઝર, ઢોલ અને તુરીના ગર્જન શાંત થઈ ગયા હતા, અને આખી ધરતી ધૂળ અને લોહીથી ઢંકાઈ ગઈ હતી.
પલાયનપરૈઃ પશ્ચાત્ ત્યક્તમ્ અઙ્ગુલમ્ અઙ્ગુલમ્ । વિસારિમકરવ્યૂહમત્સ્યસંસ્થાબ્ધિભાસુરમ્
પલાયન કરવા ઉત્સુક લોકો થોડી થોડી જમીન છોડતા ગયા, અને ત્યાં મકર જેવા વીર અને માછલી જેવી પાંખવાળા યોદ્ધાઓના ચમકતા શરીરો Everywhere ફેલાઈ ગયા હતા.
પતાકામઞ્જરીપુઞ્જવીજિતદ્રુમનાયકમ્ । હાસ્તિકોત્તમ્ભિતકરકાનનીકૃતખાન્તરમ્
ધ્વજ અને ઝંડાની ગૂંચવણએ વૃક્ષોને પણ ઢાંકી લીધા હતા, અને હાથીઓએ પોતાનું સુંડ ઊંચકીને આખા જંગલને યુદ્ધભૂમિ બનાવી દીધું હતું.
તરત્તરલભાપૂરસપક્ષસકલાયુધમ્ । ધમદ્ ધમ્ ઇતિ શબ્દૈશ્ ચ શ્વાસોત્થૈર્ વ્યાપ્તખાન્તરમ્
પંખીઓના પાંખોની ફરફરાટ, શસ્ત્રોની ટકરાર અને 'ધમધમ'ના અવાજથી આખું આકાશ ગૂંજી ઉઠ્યું હતું, અને યુદ્ધના શ્વાસથી વાતાવરણ ધ્વનિમય બની ગયું હતું.
ચક્રવ્યૂહકરાક્રાન્તદુર્વૃત્તસુભટાસુરમ્ । ગરુડવ્યૂહસંરમ્ભવિવલન્નાગસઞ્ચયમ્
રથોની વ્યૂહરચનાએ દુષ્ટ અને પરાક્રમી અસુરોને ઘેરી લીધા, જ્યારે ગરુડ વ્યૂહના ઘમાસાણે સાપોની સેના છુટભટ થઈ ગઈ.
શ્યેનવ્યૂહાવિભિન્નોગ્રસન્નિવેશોન્નમદ્ધ્વનિ । અન્યોઽન્યસ્ફોટનિષ્પેષપ્રપતચ્છૂરવૃન્દકમ્
શ્યેન વ્યૂહની ભયાનક ગોઠવણી તૂટી પડી, તેની પાંખો વિખેરાઈ ગઈ, અને વીરોની ટોળીઓ એકબીજાના અથડામણ અને ઘા-મારથી જમીન પર ઢળી ગઈ.