મહાપ્રલયસમ્પત્તૌ સૂર્યાર્ચિર્વિદ્રુતાશ્રયાઃ । પ્રવૃત્તા ગલિતું કેચિત્ તાપે હિમકણા યથા
મહાપ્રલયના સમયે, જેમ તાપમાં હિમકણો ઓગળી જાય છે એમ, કેટલાક જીવ સૂર્યની કિરણોથી આશ્રય ગુમાવી ઓગળી જવા લાગે છે.
આકલ્પં નિપતન્ત્ય્ એવ કેચિદ્ અપ્રાપ્તભૂમયઃ । યાવદ્ વિશીર્ય જાયન્તે તથાસંવિન્મયાઃ કિલ
કેટલાક, પોતાની યોગ્ય જગ્યા સુધી ન પહોંચ્યા, લાંબા સમય સુધી પડતા રહે છે અને આખરે વિખૂટી ફરીથી માત્ર ચેતનાથી બનેલા રૂપમાં જન્મે છે એવું કહેવામાં આવે છે.
સ્તબ્ધા એવ સ્થિતાઃ કેચિત્ કેષોણ્ડુકમ્ ઇવામ્બરે । વાયોસ્ સ્પન્દા ઇવાભાન્તિ તથાપ્રોદિતસમ્પદઃ
કેટલાક જીવ તો એકદમ સ્થિર રહી જાય છે, જાણે આકાશમાં વાળની ગાંઠ લટકી હોય; એમની સ્થિતિ વાયુના હલનચલન જેવી દેખાય છે, એમ એમની સ્થિતિ બનેલી હોય છે.
આચારાદ્ વેદશાસ્ત્રાણામ્ અન્ય એવાન્યથોદિતઃ । આરમ્ભો વિતતો ઽન્યેષામ્ અનિત્થં સંસ્થિતક્રમઃ
વેદશાસ્ત્રોના આચરણથી બીજાઓ માટે જુદી રીત દર્શાવવામાં આવી છે; કેટલાક માટે શરૂઆત લાંબી ચાલે છે અને એમનું જીવનક્રમ પણ અલગ રીતે ગોઠવાયેલું હોય છે.
કેચિદ્ બ્રહ્માદિપુરુષાઃ કેચિદ્ વિષ્ણ્વાદિસર્ગપાઃ । કેચિચ્ ચાન્યે પ્રજાનાથાઃ કેચિન્ નિર્નાથજન્તવઃ
કેટલાક બ્રહ્મા જેવા મહાન પુરુષો છે, કેટલાક વિષ્ણુ જેવા સર્જનહાર છે, કેટલાક પ્રજાપતિ છે અને કેટલાક એવા જીવ છે જેમના પર કોઈ સ્વામી નથી.
કેચિદ્ વિચિત્રસર્ગેશાઃ કેચિત્ તિર્યઙ્મયાન્તરાઃ । કેચિદ્ એકાર્ણવાપૂર્ણા જલેતરવિવર્જિતાઃ
કેટલાક અદ્ભુત સર્જનના સ્વામી છે, કેટલાક પશુરૂપમાં છે, કેટલાક માત્ર એક જ મહાસાગરથી ભરેલા છે, જ્યાં પાણી કે બીજું કંઈ નથી.
કેચિચ્ છિલાઙ્ગનિષ્પિણ્ડાઃ કેચિત્ ક્રિમિપથાન્તરાઃ । કેચિદ્ દેવમયા એવ કેચિન્ નરમયાન્તરાઃ
કેટલાક પથ્થર અને ધાતુના ગાંઠા છે, કેટલાક કીડાની વાટમાં વસે છે, કેટલાક સંપૂર્ણ દેવરૂપ છે અને કેટલાક માનવરુપમાં પણ છે.
કેચિન્ નિત્યાન્ધકારાઢ્યાસ્ તથાશીલિતજન્તવઃ । કેચિન્ મષકસમ્પૂર્ણા ઉડુમ્બરફલશ્રિયઃ
કેટલાક હંમેશાં અંધકારથી ઘેરાયેલા છે અને એવા જીવોથી ભરેલા છે, કેટલાક મચ્છરોથી ભરપૂર છે અને અંજીર જેવા ફળોની શોભા ધરાવે છે.
નિત્યં શૂન્યાન્તરાઃ કેચિચ્ છૂન્યસ્પન્દાત્મજન્તવઃ । સર્ગેણ તાદૃશેનાન્યે પૂર્ણા યે ઽસ્મદ્ધિયામ્ ઇહ । કલ્પનામ્ અપિ નાયાન્તિ વ્યોમમૂકાચલા ઇવ
કેટલાક જીવો હંમેશા અંદરથી ખાલી હોય છે, એમની મૂળભૂત પ્રકૃતિ એ શાંતિથી ભરેલી ખાલીપામાંથી ઊભી થાય છે. બીજી બાજુ, અમારાં સમજ પ્રમાણે આ જગતમાં જે લોકો પૂર્ણ ગણાય છે, એ ખાલીપાની કલ્પના પણ કરી શકતા નથી—જેમ આકાશમાં ઊભેલા પર્વતો મૌન રહે છે.
તાદૃગન્તરમ્ એતેષાં મહાકાશં તતસ્ સ્થિતમ્ । આજીવિતં પ્રયચ્છદ્ભિર્ વિષ્ણ્વાદ્યૈર્ યન્ ન દીયતે
એમના અંતરમાં એવો વિશાળ વિસ્તાર છે, એવું મહાન આકાશ છે, જે જીવન આપનારા વિષ્ણુ અને બીજા દેવતાઓ પણ આપી શકતા નથી.
પ્રત્યેકમ્ અણ્ડગોલસ્ય સ્થિતઃ કડ્ઢકરત્નવત્ । ભૂતાકૃષ્ટિકરો ભાગઃ પાર્થિવસ્ સ સ્વભાવતઃ
દરેક બ્રહ્માંડમાં, તેની સ્વભાવથી, પૃથ્વીનો એવો ભાગ છે જે ચુંબકની જેમ તત્વોને પોતાની તરફ આકર્ષે છે, જેમ કોઈ રત્ન લોખંડને ખેંચે છે.
યસ્ સર્ગવિભવો ઽસ્માકં ધિયામ્ અવિષયસ્ તતઃ । તજ્જગત્કથને શક્તિર્ ન મમાસ્તિ મહામતે
સૃષ્ટિની જે મૂળ પ્રકૃતિ છે, એ અમારી બુદ્ધિની પહોંચથી દૂર છે. એટલે, હે મહાજ્ઞાની, એ જગતનું વર્ણન કરવાની મારી પાસે શક્તિ નથી.
ભીમાન્ધકારગહને સુમહત્ય્ અરણ્યે નૃત્યન્ત્ય્ અદર્શિતપરસ્પરમ્ એવ મત્તાઃ । યક્ષા યથા પ્રવિતતે પરમામ્બરે ઽન્તર્ એવં સ્ફુરન્તિ સુબહૂનિ મહાજગન્તિ
જેમ મોટાં અને ઘન અંધકારથી ભરેલા જંગલમાં મસ્ત યક્ષો એકબીજાને દેખાયા વિના નાચે છે, તેમ સર્વોચ્ચ આકાશમાં અનેક મહાન જગતો ઉદ્ભવે છે અને ઝળહળે છે.
એવમ્ આકલયન્ત્યૌ તે નિર્ગત્ય જગતો નિજમ્ । અન્તઃપુરં દદૃશતુર્ ઝગિતીવ વિનિદ્રિતે
આ રીતે વિચાર કરતાં, તેઓ બંને જગતમાંથી બહાર નીકળી પોતાના મહેલને જોયું, જે ઊંઘેલી શાંત નગરી જેવું લાગતું હતું.
સ્થિતપુષ્પભરાપૂર્ણમહારાજમહાશવમ્ । શવપાર્શ્વોપવિષ્ટાન્તશ્ચિત્તલીલાશરીરકમ્
તેઓએ ફૂલોના હારોથી ભરેલું મોટું રાજાશાહી મૃતદેહ જોયું અને તેની બાજુમાં મનની રમણીઓથી બનેલું સૂક્ષ્મ શરીર બેઠેલું હતું.
ઘનરાત્રિતયાલ્પાલ્પમહાનિદ્રજનાકુલમ્ । ધૂપચન્દનકર્પૂરકુઙ્કુમામોદમન્થરમ્
તે સ્થળ ઘેરી અંધારી ત્રણ રાતોની ઊંઘમાં ગરકાવ થયેલા લોકોથી ભરેલું હતું અને ત્યાં ધૂપ, ચંદન, કપૂર અને કુંકુમની સુગંધ ફેલાયેલી હતી.
તમ્ આલોક્ય પુનર્ ભર્તુસ્ સંસારં ગન્તુમ્ આદૃતા । પપાત લીલા સઙ્કલ્પદેહેનાત્રૈવ તન્નભઃ
તેને જોઈને, પોતાનાં પતિના સંસારમાં ફરી પ્રવેશવાની ઉત્સુકતા સાથે, લીલા માત્ર કલ્પનાથી બનેલા શરીર સાથે, એ જ આકાશમાં અહીં જ પડી ગઈ.
વિવેશ ભર્તૃસઙ્કલ્પસંસારં કઞ્ચિદ્ આતતમ્ । સંસારાવરણં ભિત્ત્વા ભિત્ત્વા બ્રહ્માણ્ડકર્પરમ્
તે પતિની કલ્પનાથી સર્જાયેલા સંસારના વિશાળ વિસ્તારમાં પ્રવેશી ગઈ, સંસારના આવરણને અને બ્રહ્માંડના પડને ભેદી ગઈ.
પ્રાપ સાર્ધં તયા દેવ્યા પુનર્ આવરણાન્વિતમ્ । બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપં સ્ફારં તં પ્રવિશ્ય તથા જવાત્
એ દેવીએ સાથે રહીને, ફરીથી આવરણથી ઢંકાયેલા વિશાળ બ્રહ્માંડના મંડપ સુધી પહોંચી, અને પહેલાં જે રીતે, એમાં ઝડપથી પ્રવેશી ગઈ.
દદર્શ ભર્તૃસઙ્કલ્પજગજ્ જમ્બાલપલ્વલમ્ । સા હંસી શૈલકમલં તમોજલદપઙ્કિલમ્
પતિની કલ્પનાથી ઊભેલા જગતને તેણે જોયું, જાણે હંસીએ અંધકારમય અજ્ઞાનના પાણીથી મલિન થયેલું પર્વતકમળ જોઈ લીધું હોય, એમ એ સંસાર એક કાદવાળું જળાશય લાગ્યું.
દેવ્યૌ વિવિશતુસ્ તત્ તે વ્યોમ વ્યોમાત્મકે જગત્ । બ્રહ્માણ્ડે ઽન્તર્ યથા પક્વમૃદુબિલ્વં પિપીલિકે
બન્ને દેવીઓ એ આકાશમાં અને આકાશથી બનેલા જગતમાં, બ્રહ્માંડની અંદર, જેમ પિપીલિકા પાકેલા બિલ્વફળમાં છિદ્રથી પ્રવેશ કરે છે એમ, પ્રવેશી ગઈ.
તત્ર લોકાન્તરાણ્ય્ અદ્રીન્ અન્તરિક્ષમ્ અતીત્ય તે । પ્રાપતુર્ ભૂતલં શૈલમણ્ડલામ્ભોધિસઙ્કુલમ્
ત્યાં, તેઓએ બીજા લોક, પર્વતો અને આકાશ વચ્ચેના વિસ્તારો પાર કરીને, પર્વતમાળાઓ અને મહાસાગરોથી ભરેલી ધરા પર પહોંચ્યા.
મેરુણાલઙ્કૃતં જમ્બુદ્વીપં નવદલોદરમ્ । તત્રાથ ભારતે વર્ષે લીલાનાથસ્ય મણ્ડલમ્
તેઓએ મેરુ પર્વતથી શોભિત, નવ પાંખડીઓ જેવી રચના ધરાવતો જંબુદ્વીપ જોયો; ત્યાં, ભારત ખંડમાં, લીલા ના પતિનું રાજ્ય હતું.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તસ્મિન્ મણ્ડલે મણ્ડિતાવનૌ । ચક્રે ઽવસ્કન્દનં કશ્ચિત્ સીમાન્તોદ્રિક્તભૂમિપઃ
એ જ સમયે, એ રાજ્યમાં, શોભાયમાન ધરા પર, સીમા સુધી વિસ્તરેલા પોતાના પ્રદેશવાળા એક રાજાએ વિજયનો પ્રયોગ કર્યો.
તેન સઙ્ગ્રામસંરમ્ભપ્રેક્ષાર્થં સમુપાગતૈઃ । ત્રૈલોક્યભૂતૈસ્ તદ્ વ્યોમ બભૂવાત્યન્તસઙ્કટમ્
યુદ્ધનો ઉત્સાહ જોવા માટે ત્રણેય લોકના બધા જીવો ત્યાં ભેગા થયા હતા, તેથી આખું આકાશ ખૂબ જ ભીડભાડથી ભરાઈ ગયું હતું.
અશઙ્કિતાગતે તે તુ દેવ્યૌ દદૃશતુર્ નભઃ । નભશ્ચરગણાક્રાન્તમ્ અમ્બુદૈર્ ઇવ માલિતમ્
એ બંને રાણીઓ નિર્ભયતાપૂર્વક આવી અને આકાશમાં દેવતાઓના સમૂહોથી ભરેલું દૃશ્ય જોયું, જે વાદળોથી શોભાયમાન લાગતું હતું.
સિદ્ધચારણગન્ધર્વગણવિદ્યાધરાન્વિતમ્ । શૂરગ્રહણસંરબ્ધસ્વર્ગલોકાપ્સરોવૃતમ્
તે ત્યાં સિદ્ધો, ચારણો, ગંધર્વો અને વિદ્યાધરો સાથે ભરેલું હતું, અને સ્વર્ગની અપ્સરાઓ શૂરવીરોને પકડવા આતુર હતી.
રક્તમાંસમુખોન્નૃત્યદ્ભૂતરક્ષઃપિશાચકમ્ । વૃષ્ટિપુષ્પભરાપૂર્ણહસ્તવિદ્યાધરાઙ્ગનમ્
ત્યાં ભૂત, રાક્ષસ અને પિશાચો લોહી અને માંસથી ભરેલા મોઢાં સાથે નૃત્ય કરતા હતા, અને વિદ્યાધરા સ્ત્રીઓના હાથોમાં પુષ્પવૃષ્ટિથી ભરપૂર ફૂલ હતા.
વેતાલયક્ષકુમ્ભાણ્ડૈર્ દ્વન્દ્વાલોકનસાદરૈઃ । આયુધાપાતરક્ષાર્થગૃહીતાદ્રિતટૈર્ વૃતમ્
તે સ્થળને વેતાળ, યક્ષ અને કુંભાંડોએ ઘેરી લીધું હતું, જે યુદ્ધના દ્રશ્યોને શ્રદ્ધાપૂર્વક જોઈ રહ્યા હતા. આસપાસના પર્વતશિખરોને પણ હથિયારોના હુમલાથી બચવા માટે પકડી રાખવામાં આવ્યા હતા.
અસ્ત્રમાર્ગનભોભાગવિદ્રવદ્ભૂતમણ્ડલમ્ । સ્વર્ગાર્હશૂરાનયનવ્યગ્રેન્દ્રભટભાસુરમ્
આકાશમાં હથિયારો ઉડી રહ્યા હતા અને ભૂતોના ટોળાં ડરીને ભાગી રહ્યા હતા. ઇન્દ્રના તેજસ્વી સૈનિકો અને બહાદુરો એ સમગ્ર વિસ્તારને પ્રકાશિત કરી રહ્યા હતા.