અસ્વતન્ત્રાઃ પ્રધાવન્તિ પદાર્થાસ્ સર્વ એવ યત્ । બ્રહ્માણ્ડં પાર્થિવં ભાગં તદ્ અધશ્ શૂન્યમ્ અન્યથા
બધા પદાર્થો પોતાની ઈચ્છાથી નહિ, પણ પરાધીન થઈને ફરતા રહે છે; બ્રહ્માન્ડનો પૃથ્વીનો ભાગ 'નીચે' કહેવાય છે, પણ એ સિવાય બધું ખાલી છે.
પિપીલિકાનામ્ ભ્રમતાં વ્યોમ્નિ વર્તુલલોષ્ટકે । દશદિક્કમ્ અધઃપાદાઃ પૃષ્ઠમ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉદાહૃતમ્
આકાશમાં ગોળ માટીના ઢગલાં પર ફરતી ચીટીઓ માટે, દસ દિશાઓ એમ જ કહેવાય છે—પગ જે દિશામાં છે એ 'નીચે' અને પીઠ જે દિશામાં છે એ 'ઉપર' કહેવાય છે.
વૃક્ષવલ્મીકજાલેન કેષાઞ્ચિદ્ ધૃદિ ભૂતલમ્ । સેન્દ્વર્કામરદૈત્યેન વેષ્ટિતં વ્યોમ નિર્મલમ્
કેટલાક લોકોના મનમાં ધરતી વૃક્ષો અને વાંદરોના બિલોથી ઢંકાયેલી છે; અને નિર્મળ આકાશને સૂર્ય, ચંદ્ર, દેવતાઓ અને દાનવો ઘેરીને બેઠાં છે.
સમ્ભૂતં મરુભૂતેન સગ્રામપુરપર્વતમ્ । ઇદઙ્કલ્પમ્ અલૂનેન પક્વાક્ષોટમ્ ઇવ ત્વચા
આ જગત, જેમાં ગામો, શહેરો અને પર્વતો છે, તે રણ જેવું તત્વથી ઊભું થયું છે અને જેમ પાકેલી હડફળને તેની છાલ ઢાંકે છે તેમ, એ અખૂટ તત્વે આ બધું આવરી લીધું છે.
યથા વિન્ધ્યવનાભોગે પ્રસ્ફુરન્તિ કરેણવઃ । તથા તસ્મિન્ પરાભોગે બ્રહ્માણ્ડત્રસરેણવઃ
જેમ વિંધ્યના જંગલોમાં હાથીઓ ફરતાં હોય છે, તેમ એ મહાન વિસ્તારમાં બ્રહ્માંડની નદીઓ વહેતી રહે છે.
તસ્મિન્ સર્વં તતસ્ સર્વં તત્ સર્વં સર્વતશ્ ચ તત્ । તચ્ ચ સર્વમયં નિત્યં તથા તદ્ અણુકં પ્રતિ
એમાં બધું છે, બધું એમાંથી આવે છે, એ જ બધું છે અને સર્વત્ર વ્યાપેલું છે; અને એ હંમેશાં બધામાં, નાનામાં નાનાં કણમાં પણ વ્યાપક છે.
શુદ્ધબોધમયે તસ્મિન્ પરમાલોકવારિધૌ । અજસ્રમ્ એત્ય ગચ્છન્તિ બ્રહ્માણ્ડાખ્યાસ્ તરઙ્ગકાઃ
શુદ્ધ ચેતનાથી ભરેલા પરમ પ્રકાશના સમુદ્રમાં, બ્રહ્માંડ નામના તરંગો સતત ઊઠે છે અને ઓગળી જાય છે.
અન્તશ્શૂન્યાસ્ સ્થિતાઃ કેચિત્ સકલ્પક્ષયરાત્રયઃ । તરઙ્ગા ઇવ તોયાબ્ધૌ પ્રોહ્યન્તે શૂન્યતાર્ણવે
કેટલાંક અંદરથી ખાલી રહીને, સર્વ વિચારોના અંતની રાત જેમ સ્થિર રહે છે; પાણીના દરિયામાં તરંગો જેમ, એમ તેઓ શૂન્યતાના દરિયામાં ઓગળી જાય છે.
કેષાઞ્ચિદ્ અન્તઃ કલ્પાન્તઃ પ્રવૃત્તો ઘર્ઘરારવઃ । ન શ્રુતો ઽન્યૈર્ ન ચ જ્ઞાતસ્ સ્વભાવરસનાકુલૈઃ
કેટલાંકમાં, કલ્પના અંતે અંદરથી ઘૂંઘાટ જેવો અવાજ ઊઠે છે, પણ જે પોતાનાં સ્વભાવના રસમાં લીન છે, એવા બીજાને એ અવાજ સંભળાતો નથી કે ખબર પણ પડતી નથી.
અન્યેષાં પ્રથમારમ્ભેષૂદ્બુભૂષા વિજૃમ્ભતે । સર્ગસંસિક્તબીજાનાં કોશે ઽઙ્કુરલતા યથા
બીજાઓમાં, શરૂઆતમાં જ પ્રગટ થવાની ઇચ્છા ફાટી નીકળે છે, જેમ સર્જનથી ભીંજાયેલા બીજના કોશમાં નાજુક અંકુર ઊગે છે.
મહાપ્રલયસમ્પત્તૌ સૂર્યાર્ચિર્વિદ્રુતાશ્રયાઃ । પ્રવૃત્તા ગલિતું કેચિત્ તાપે હિમકણા યથા
મહાપ્રલયના સમયે, જેમ તાપમાં હિમકણો ઓગળી જાય છે એમ, કેટલાક જીવ સૂર્યની કિરણોથી આશ્રય ગુમાવી ઓગળી જવા લાગે છે.
આકલ્પં નિપતન્ત્ય્ એવ કેચિદ્ અપ્રાપ્તભૂમયઃ । યાવદ્ વિશીર્ય જાયન્તે તથાસંવિન્મયાઃ કિલ
કેટલાક, પોતાની યોગ્ય જગ્યા સુધી ન પહોંચ્યા, લાંબા સમય સુધી પડતા રહે છે અને આખરે વિખૂટી ફરીથી માત્ર ચેતનાથી બનેલા રૂપમાં જન્મે છે એવું કહેવામાં આવે છે.
સ્તબ્ધા એવ સ્થિતાઃ કેચિત્ કેષોણ્ડુકમ્ ઇવામ્બરે । વાયોસ્ સ્પન્દા ઇવાભાન્તિ તથાપ્રોદિતસમ્પદઃ
કેટલાક જીવ તો એકદમ સ્થિર રહી જાય છે, જાણે આકાશમાં વાળની ગાંઠ લટકી હોય; એમની સ્થિતિ વાયુના હલનચલન જેવી દેખાય છે, એમ એમની સ્થિતિ બનેલી હોય છે.
આચારાદ્ વેદશાસ્ત્રાણામ્ અન્ય એવાન્યથોદિતઃ । આરમ્ભો વિતતો ઽન્યેષામ્ અનિત્થં સંસ્થિતક્રમઃ
વેદશાસ્ત્રોના આચરણથી બીજાઓ માટે જુદી રીત દર્શાવવામાં આવી છે; કેટલાક માટે શરૂઆત લાંબી ચાલે છે અને એમનું જીવનક્રમ પણ અલગ રીતે ગોઠવાયેલું હોય છે.
કેચિદ્ બ્રહ્માદિપુરુષાઃ કેચિદ્ વિષ્ણ્વાદિસર્ગપાઃ । કેચિચ્ ચાન્યે પ્રજાનાથાઃ કેચિન્ નિર્નાથજન્તવઃ
કેટલાક બ્રહ્મા જેવા મહાન પુરુષો છે, કેટલાક વિષ્ણુ જેવા સર્જનહાર છે, કેટલાક પ્રજાપતિ છે અને કેટલાક એવા જીવ છે જેમના પર કોઈ સ્વામી નથી.
કેચિદ્ વિચિત્રસર્ગેશાઃ કેચિત્ તિર્યઙ્મયાન્તરાઃ । કેચિદ્ એકાર્ણવાપૂર્ણા જલેતરવિવર્જિતાઃ
કેટલાક અદ્ભુત સર્જનના સ્વામી છે, કેટલાક પશુરૂપમાં છે, કેટલાક માત્ર એક જ મહાસાગરથી ભરેલા છે, જ્યાં પાણી કે બીજું કંઈ નથી.
કેચિચ્ છિલાઙ્ગનિષ્પિણ્ડાઃ કેચિત્ ક્રિમિપથાન્તરાઃ । કેચિદ્ દેવમયા એવ કેચિન્ નરમયાન્તરાઃ
કેટલાક પથ્થર અને ધાતુના ગાંઠા છે, કેટલાક કીડાની વાટમાં વસે છે, કેટલાક સંપૂર્ણ દેવરૂપ છે અને કેટલાક માનવરુપમાં પણ છે.
કેચિન્ નિત્યાન્ધકારાઢ્યાસ્ તથાશીલિતજન્તવઃ । કેચિન્ મષકસમ્પૂર્ણા ઉડુમ્બરફલશ્રિયઃ
કેટલાક હંમેશાં અંધકારથી ઘેરાયેલા છે અને એવા જીવોથી ભરેલા છે, કેટલાક મચ્છરોથી ભરપૂર છે અને અંજીર જેવા ફળોની શોભા ધરાવે છે.
નિત્યં શૂન્યાન્તરાઃ કેચિચ્ છૂન્યસ્પન્દાત્મજન્તવઃ । સર્ગેણ તાદૃશેનાન્યે પૂર્ણા યે ઽસ્મદ્ધિયામ્ ઇહ । કલ્પનામ્ અપિ નાયાન્તિ વ્યોમમૂકાચલા ઇવ
કેટલાક જીવો હંમેશા અંદરથી ખાલી હોય છે, એમની મૂળભૂત પ્રકૃતિ એ શાંતિથી ભરેલી ખાલીપામાંથી ઊભી થાય છે. બીજી બાજુ, અમારાં સમજ પ્રમાણે આ જગતમાં જે લોકો પૂર્ણ ગણાય છે, એ ખાલીપાની કલ્પના પણ કરી શકતા નથી—જેમ આકાશમાં ઊભેલા પર્વતો મૌન રહે છે.
તાદૃગન્તરમ્ એતેષાં મહાકાશં તતસ્ સ્થિતમ્ । આજીવિતં પ્રયચ્છદ્ભિર્ વિષ્ણ્વાદ્યૈર્ યન્ ન દીયતે
એમના અંતરમાં એવો વિશાળ વિસ્તાર છે, એવું મહાન આકાશ છે, જે જીવન આપનારા વિષ્ણુ અને બીજા દેવતાઓ પણ આપી શકતા નથી.
પ્રત્યેકમ્ અણ્ડગોલસ્ય સ્થિતઃ કડ્ઢકરત્નવત્ । ભૂતાકૃષ્ટિકરો ભાગઃ પાર્થિવસ્ સ સ્વભાવતઃ
દરેક બ્રહ્માંડમાં, તેની સ્વભાવથી, પૃથ્વીનો એવો ભાગ છે જે ચુંબકની જેમ તત્વોને પોતાની તરફ આકર્ષે છે, જેમ કોઈ રત્ન લોખંડને ખેંચે છે.
યસ્ સર્ગવિભવો ઽસ્માકં ધિયામ્ અવિષયસ્ તતઃ । તજ્જગત્કથને શક્તિર્ ન મમાસ્તિ મહામતે
સૃષ્ટિની જે મૂળ પ્રકૃતિ છે, એ અમારી બુદ્ધિની પહોંચથી દૂર છે. એટલે, હે મહાજ્ઞાની, એ જગતનું વર્ણન કરવાની મારી પાસે શક્તિ નથી.
ભીમાન્ધકારગહને સુમહત્ય્ અરણ્યે નૃત્યન્ત્ય્ અદર્શિતપરસ્પરમ્ એવ મત્તાઃ । યક્ષા યથા પ્રવિતતે પરમામ્બરે ઽન્તર્ એવં સ્ફુરન્તિ સુબહૂનિ મહાજગન્તિ
જેમ મોટાં અને ઘન અંધકારથી ભરેલા જંગલમાં મસ્ત યક્ષો એકબીજાને દેખાયા વિના નાચે છે, તેમ સર્વોચ્ચ આકાશમાં અનેક મહાન જગતો ઉદ્ભવે છે અને ઝળહળે છે.
એવમ્ આકલયન્ત્યૌ તે નિર્ગત્ય જગતો નિજમ્ । અન્તઃપુરં દદૃશતુર્ ઝગિતીવ વિનિદ્રિતે
આ રીતે વિચાર કરતાં, તેઓ બંને જગતમાંથી બહાર નીકળી પોતાના મહેલને જોયું, જે ઊંઘેલી શાંત નગરી જેવું લાગતું હતું.
સ્થિતપુષ્પભરાપૂર્ણમહારાજમહાશવમ્ । શવપાર્શ્વોપવિષ્ટાન્તશ્ચિત્તલીલાશરીરકમ્
તેઓએ ફૂલોના હારોથી ભરેલું મોટું રાજાશાહી મૃતદેહ જોયું અને તેની બાજુમાં મનની રમણીઓથી બનેલું સૂક્ષ્મ શરીર બેઠેલું હતું.
ઘનરાત્રિતયાલ્પાલ્પમહાનિદ્રજનાકુલમ્ । ધૂપચન્દનકર્પૂરકુઙ્કુમામોદમન્થરમ્
તે સ્થળ ઘેરી અંધારી ત્રણ રાતોની ઊંઘમાં ગરકાવ થયેલા લોકોથી ભરેલું હતું અને ત્યાં ધૂપ, ચંદન, કપૂર અને કુંકુમની સુગંધ ફેલાયેલી હતી.
તમ્ આલોક્ય પુનર્ ભર્તુસ્ સંસારં ગન્તુમ્ આદૃતા । પપાત લીલા સઙ્કલ્પદેહેનાત્રૈવ તન્નભઃ
તેને જોઈને, પોતાનાં પતિના સંસારમાં ફરી પ્રવેશવાની ઉત્સુકતા સાથે, લીલા માત્ર કલ્પનાથી બનેલા શરીર સાથે, એ જ આકાશમાં અહીં જ પડી ગઈ.
વિવેશ ભર્તૃસઙ્કલ્પસંસારં કઞ્ચિદ્ આતતમ્ । સંસારાવરણં ભિત્ત્વા ભિત્ત્વા બ્રહ્માણ્ડકર્પરમ્
તે પતિની કલ્પનાથી સર્જાયેલા સંસારના વિશાળ વિસ્તારમાં પ્રવેશી ગઈ, સંસારના આવરણને અને બ્રહ્માંડના પડને ભેદી ગઈ.
પ્રાપ સાર્ધં તયા દેવ્યા પુનર્ આવરણાન્વિતમ્ । બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપં સ્ફારં તં પ્રવિશ્ય તથા જવાત્
એ દેવીએ સાથે રહીને, ફરીથી આવરણથી ઢંકાયેલા વિશાળ બ્રહ્માંડના મંડપ સુધી પહોંચી, અને પહેલાં જે રીતે, એમાં ઝડપથી પ્રવેશી ગઈ.
દદર્શ ભર્તૃસઙ્કલ્પજગજ્ જમ્બાલપલ્વલમ્ । સા હંસી શૈલકમલં તમોજલદપઙ્કિલમ્
પતિની કલ્પનાથી ઊભેલા જગતને તેણે જોયું, જાણે હંસીએ અંધકારમય અજ્ઞાનના પાણીથી મલિન થયેલું પર્વતકમળ જોઈ લીધું હોય, એમ એ સંસાર એક કાદવાળું જળાશય લાગ્યું.