પૃથિવ્યપ્તેજસામ્ અત્ર નભસ્વન્નભસોર્ અપિ । યથોત્તરં દશગુણાન્ અતીત્યાવરકાન્ ક્ષણાત્
અહીં પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ—દરેક તત્ત્વ એના પહેલા તત્ત્વને દસગણું વટાવી, પલકમાં નીચલા તત્ત્વને પાર કરી જાય છે.
દદર્શ પરમાકાશં તત્ પ્રમાણવિવર્જિતમ્ । તથા તતં જગદ્ ઇદં યથા તત્રાણુમાત્રકમ્
તેણે કોઈ માપ ન હોય એવું પરમ આકાશ જોયું અને એમાં આખું જગત એટલું નાનું દેખાયું જાણે એ માત્ર એક રજકણ હોય.
તાદૃક્ષાવરણાન્ સર્ગાન્ બ્રહ્માણ્ડેષુ દદર્શ સા । કોટિશસ્ સ્ફુરિતા વ્યોમ્નિ ત્રસરેણુર્ ઇવાતપે
એમણે બ્રહ્માંડોમાં આવા આવરણવાળા અનેક સર્જનો જોયા, જે આકાશમાં અનગણિત અને તેજમાં ઝળહળતાં રજકણ જેવી લાગતાં.
મહાકાશમહામ્ભોધૌ મહાશૂન્યત્વવારિણિ । મહાચિદ્દ્રવભાવોત્થાન્ બુદ્બુદાન્ અર્બુદક્રમાન્
મહાન આકાશના મહાસાગરમાં, મહાશૂન્યતાના જળમાં, એમણે મહાન ચૈતન્યના પ્રવાહમાંથી ઉદ્ભવતા અનેક ફૂગાં અને જૂથો જોયા.
કાંશ્ચિદ્ આપતતો ઽધસ્તાત્ કાંશ્ચિચ્ ચોપરિ ગચ્છતઃ । કાંશ્ચિત્ તિર્યગ્ગતીન્ અન્યાન્ સ્થિતાન્ સ્તબ્ધાન્ સ્વસંવિદા
કેટલાંક નીચે પડી રહ્યા છે, કેટલાક ઉપર જઈ રહ્યા છે, કેટલાક બાજુ તરફ ચાલી રહ્યા છે અને કેટલાક પોતાનાં જ ધ્યાનમાં સ્થિર રહી ગયા છે.
યત્ર યત્રોદિતા સંવિદ્ યેષાં યેષાં યથા યથા । તત્ર તત્રોદિતં રૂપં તેષાં તેષાં તથા તથા
જેને જ્યાં અને જેમ જાગૃતિ થાય છે, ત્યાં અને એ રીતે જ તેમનું સ્વરૂપ દેખાય છે.
ન ચૈવ તત્ર નામોર્ધ્વં નાધો ન ચ ગમાગમાઃ । અન્યદ્ એવ પદં કિઞ્ચિદ્ અસ્મદ્દેહાગમં હિ તત્
અહીં તો ખરેખર ઉપર કે નીચે, આવવું કે જવું કંઈ જ નથી; એ તો એક અલગ જ અવસ્થા છે, કારણ કે એ આપણા શરીરનું ત્યાં પહોંચવું છે.
ઉત્પદ્યોત્પદ્યતે તત્ર સ્વયં સંવિત્ સ્વભાવતઃ । સ્વસઙ્કલ્પૈશ્ શમં યાતિ બાલસઙ્કલ્પજાલવત્
ત્યાં જાગૃતિ પોતે જ વારંવાર ઊભી થાય છે અને પોતાના વિચારોથી, એ બાળકના કલ્પનાના જાળાની જેમ, શાંત થઈ જાય છે.
કિમ્ અધસ્ સ્યાત્ કિમ્ ઊર્ધ્વં સ્યાત્ કિં તિર્યક્ તત્ર ભાસુરે । ઇતિ બ્રૂહિ મમ બ્રહ્મન્ન્ ઇહૈવ યદિ ન સ્થિતિઃ
હે બ્રાહ્મણ, જો અહીં કોઈ નિશ્ચિત સ્થાન નથી, તો આ તેજસ્વી જગતમાં નીચે શું કહેવાય, ઉપર શું કહેવાય, અને ક્યા બાજુ શું કહેવાય છે? મને કહો.
સસર્વાવરણાન્ય્ અત્ર મહત્ય્ અન્તવિવર્જિતે । બ્રહ્મણો ઽણ્ડાનિ ભાસન્તે વ્યોમ્નિ કેશોણ્ડુકો યથા
આ અવિરત અને વિશાળ આકાશમાં, બ્રહ્માન્ડો પોતાના બધા આવરણો સાથે એ રીતે ઝળહળી ઊઠે છે, જેમ આકાશમાં નાના ફૂગા દેખાય.
અસ્વતન્ત્રાઃ પ્રધાવન્તિ પદાર્થાસ્ સર્વ એવ યત્ । બ્રહ્માણ્ડં પાર્થિવં ભાગં તદ્ અધશ્ શૂન્યમ્ અન્યથા
બધા પદાર્થો પોતાની ઈચ્છાથી નહિ, પણ પરાધીન થઈને ફરતા રહે છે; બ્રહ્માન્ડનો પૃથ્વીનો ભાગ 'નીચે' કહેવાય છે, પણ એ સિવાય બધું ખાલી છે.
પિપીલિકાનામ્ ભ્રમતાં વ્યોમ્નિ વર્તુલલોષ્ટકે । દશદિક્કમ્ અધઃપાદાઃ પૃષ્ઠમ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉદાહૃતમ્
આકાશમાં ગોળ માટીના ઢગલાં પર ફરતી ચીટીઓ માટે, દસ દિશાઓ એમ જ કહેવાય છે—પગ જે દિશામાં છે એ 'નીચે' અને પીઠ જે દિશામાં છે એ 'ઉપર' કહેવાય છે.
વૃક્ષવલ્મીકજાલેન કેષાઞ્ચિદ્ ધૃદિ ભૂતલમ્ । સેન્દ્વર્કામરદૈત્યેન વેષ્ટિતં વ્યોમ નિર્મલમ્
કેટલાક લોકોના મનમાં ધરતી વૃક્ષો અને વાંદરોના બિલોથી ઢંકાયેલી છે; અને નિર્મળ આકાશને સૂર્ય, ચંદ્ર, દેવતાઓ અને દાનવો ઘેરીને બેઠાં છે.
સમ્ભૂતં મરુભૂતેન સગ્રામપુરપર્વતમ્ । ઇદઙ્કલ્પમ્ અલૂનેન પક્વાક્ષોટમ્ ઇવ ત્વચા
આ જગત, જેમાં ગામો, શહેરો અને પર્વતો છે, તે રણ જેવું તત્વથી ઊભું થયું છે અને જેમ પાકેલી હડફળને તેની છાલ ઢાંકે છે તેમ, એ અખૂટ તત્વે આ બધું આવરી લીધું છે.
યથા વિન્ધ્યવનાભોગે પ્રસ્ફુરન્તિ કરેણવઃ । તથા તસ્મિન્ પરાભોગે બ્રહ્માણ્ડત્રસરેણવઃ
જેમ વિંધ્યના જંગલોમાં હાથીઓ ફરતાં હોય છે, તેમ એ મહાન વિસ્તારમાં બ્રહ્માંડની નદીઓ વહેતી રહે છે.
તસ્મિન્ સર્વં તતસ્ સર્વં તત્ સર્વં સર્વતશ્ ચ તત્ । તચ્ ચ સર્વમયં નિત્યં તથા તદ્ અણુકં પ્રતિ
એમાં બધું છે, બધું એમાંથી આવે છે, એ જ બધું છે અને સર્વત્ર વ્યાપેલું છે; અને એ હંમેશાં બધામાં, નાનામાં નાનાં કણમાં પણ વ્યાપક છે.
શુદ્ધબોધમયે તસ્મિન્ પરમાલોકવારિધૌ । અજસ્રમ્ એત્ય ગચ્છન્તિ બ્રહ્માણ્ડાખ્યાસ્ તરઙ્ગકાઃ
શુદ્ધ ચેતનાથી ભરેલા પરમ પ્રકાશના સમુદ્રમાં, બ્રહ્માંડ નામના તરંગો સતત ઊઠે છે અને ઓગળી જાય છે.
અન્તશ્શૂન્યાસ્ સ્થિતાઃ કેચિત્ સકલ્પક્ષયરાત્રયઃ । તરઙ્ગા ઇવ તોયાબ્ધૌ પ્રોહ્યન્તે શૂન્યતાર્ણવે
કેટલાંક અંદરથી ખાલી રહીને, સર્વ વિચારોના અંતની રાત જેમ સ્થિર રહે છે; પાણીના દરિયામાં તરંગો જેમ, એમ તેઓ શૂન્યતાના દરિયામાં ઓગળી જાય છે.
કેષાઞ્ચિદ્ અન્તઃ કલ્પાન્તઃ પ્રવૃત્તો ઘર્ઘરારવઃ । ન શ્રુતો ઽન્યૈર્ ન ચ જ્ઞાતસ્ સ્વભાવરસનાકુલૈઃ
કેટલાંકમાં, કલ્પના અંતે અંદરથી ઘૂંઘાટ જેવો અવાજ ઊઠે છે, પણ જે પોતાનાં સ્વભાવના રસમાં લીન છે, એવા બીજાને એ અવાજ સંભળાતો નથી કે ખબર પણ પડતી નથી.
અન્યેષાં પ્રથમારમ્ભેષૂદ્બુભૂષા વિજૃમ્ભતે । સર્ગસંસિક્તબીજાનાં કોશે ઽઙ્કુરલતા યથા
બીજાઓમાં, શરૂઆતમાં જ પ્રગટ થવાની ઇચ્છા ફાટી નીકળે છે, જેમ સર્જનથી ભીંજાયેલા બીજના કોશમાં નાજુક અંકુર ઊગે છે.
મહાપ્રલયસમ્પત્તૌ સૂર્યાર્ચિર્વિદ્રુતાશ્રયાઃ । પ્રવૃત્તા ગલિતું કેચિત્ તાપે હિમકણા યથા
મહાપ્રલયના સમયે, જેમ તાપમાં હિમકણો ઓગળી જાય છે એમ, કેટલાક જીવ સૂર્યની કિરણોથી આશ્રય ગુમાવી ઓગળી જવા લાગે છે.
આકલ્પં નિપતન્ત્ય્ એવ કેચિદ્ અપ્રાપ્તભૂમયઃ । યાવદ્ વિશીર્ય જાયન્તે તથાસંવિન્મયાઃ કિલ
કેટલાક, પોતાની યોગ્ય જગ્યા સુધી ન પહોંચ્યા, લાંબા સમય સુધી પડતા રહે છે અને આખરે વિખૂટી ફરીથી માત્ર ચેતનાથી બનેલા રૂપમાં જન્મે છે એવું કહેવામાં આવે છે.
સ્તબ્ધા એવ સ્થિતાઃ કેચિત્ કેષોણ્ડુકમ્ ઇવામ્બરે । વાયોસ્ સ્પન્દા ઇવાભાન્તિ તથાપ્રોદિતસમ્પદઃ
કેટલાક જીવ તો એકદમ સ્થિર રહી જાય છે, જાણે આકાશમાં વાળની ગાંઠ લટકી હોય; એમની સ્થિતિ વાયુના હલનચલન જેવી દેખાય છે, એમ એમની સ્થિતિ બનેલી હોય છે.
આચારાદ્ વેદશાસ્ત્રાણામ્ અન્ય એવાન્યથોદિતઃ । આરમ્ભો વિતતો ઽન્યેષામ્ અનિત્થં સંસ્થિતક્રમઃ
વેદશાસ્ત્રોના આચરણથી બીજાઓ માટે જુદી રીત દર્શાવવામાં આવી છે; કેટલાક માટે શરૂઆત લાંબી ચાલે છે અને એમનું જીવનક્રમ પણ અલગ રીતે ગોઠવાયેલું હોય છે.
કેચિદ્ બ્રહ્માદિપુરુષાઃ કેચિદ્ વિષ્ણ્વાદિસર્ગપાઃ । કેચિચ્ ચાન્યે પ્રજાનાથાઃ કેચિન્ નિર્નાથજન્તવઃ
કેટલાક બ્રહ્મા જેવા મહાન પુરુષો છે, કેટલાક વિષ્ણુ જેવા સર્જનહાર છે, કેટલાક પ્રજાપતિ છે અને કેટલાક એવા જીવ છે જેમના પર કોઈ સ્વામી નથી.
કેચિદ્ વિચિત્રસર્ગેશાઃ કેચિત્ તિર્યઙ્મયાન્તરાઃ । કેચિદ્ એકાર્ણવાપૂર્ણા જલેતરવિવર્જિતાઃ
કેટલાક અદ્ભુત સર્જનના સ્વામી છે, કેટલાક પશુરૂપમાં છે, કેટલાક માત્ર એક જ મહાસાગરથી ભરેલા છે, જ્યાં પાણી કે બીજું કંઈ નથી.
કેચિચ્ છિલાઙ્ગનિષ્પિણ્ડાઃ કેચિત્ ક્રિમિપથાન્તરાઃ । કેચિદ્ દેવમયા એવ કેચિન્ નરમયાન્તરાઃ
કેટલાક પથ્થર અને ધાતુના ગાંઠા છે, કેટલાક કીડાની વાટમાં વસે છે, કેટલાક સંપૂર્ણ દેવરૂપ છે અને કેટલાક માનવરુપમાં પણ છે.
કેચિન્ નિત્યાન્ધકારાઢ્યાસ્ તથાશીલિતજન્તવઃ । કેચિન્ મષકસમ્પૂર્ણા ઉડુમ્બરફલશ્રિયઃ
કેટલાક હંમેશાં અંધકારથી ઘેરાયેલા છે અને એવા જીવોથી ભરેલા છે, કેટલાક મચ્છરોથી ભરપૂર છે અને અંજીર જેવા ફળોની શોભા ધરાવે છે.
નિત્યં શૂન્યાન્તરાઃ કેચિચ્ છૂન્યસ્પન્દાત્મજન્તવઃ । સર્ગેણ તાદૃશેનાન્યે પૂર્ણા યે ઽસ્મદ્ધિયામ્ ઇહ । કલ્પનામ્ અપિ નાયાન્તિ વ્યોમમૂકાચલા ઇવ
કેટલાક જીવો હંમેશા અંદરથી ખાલી હોય છે, એમની મૂળભૂત પ્રકૃતિ એ શાંતિથી ભરેલી ખાલીપામાંથી ઊભી થાય છે. બીજી બાજુ, અમારાં સમજ પ્રમાણે આ જગતમાં જે લોકો પૂર્ણ ગણાય છે, એ ખાલીપાની કલ્પના પણ કરી શકતા નથી—જેમ આકાશમાં ઊભેલા પર્વતો મૌન રહે છે.
તાદૃગન્તરમ્ એતેષાં મહાકાશં તતસ્ સ્થિતમ્ । આજીવિતં પ્રયચ્છદ્ભિર્ વિષ્ણ્વાદ્યૈર્ યન્ ન દીયતે
એમના અંતરમાં એવો વિશાળ વિસ્તાર છે, એવું મહાન આકાશ છે, જે જીવન આપનારા વિષ્ણુ અને બીજા દેવતાઓ પણ આપી શકતા નથી.