ઇત ઉત્તરમ્ અન્યા સ્યાત્ પદવી કા નુ કીદૃશી । કથં ચ પાતની ભવ્યા કથ્યતામ્ ઇતિ દેવિ મે
અહીંથી આગળ કઈ બીજી દિશા છે? એ કેવી છે? આગળ પડવાનું કેવું રહેશે? દેવી, મને કહો.
ઇત ઉત્તરમ્ અગ્રે તે બ્રહ્માણ્ડપુટકર્પરમ્ । યસ્ય વજ્રાદયો નામ ધૂલિલેશાસ્ સમુત્થિતાઃ
આગળ, તારી સામે બ્રહ્માંડનું બહારનું આવરણ છે, જ્યાંથી વજ્ર વગેરે નામના ધૂળના કણો ઊભા થાય છે.
ઇતિ પ્રકથયન્ત્યૌ તે પ્રાપ્તે બ્રહ્માણ્ડકર્પરમ્ । ભ્રમર્યાવ્ ઇવ શૈલસ્ય કુડ્યં નિબિડમણ્ડલમ્
આ રીતે વાત કરતાં તેઓ બ્રહ્માંડના કવચ સુધી પહોંચ્યા, જાણે કોઈ મધમાખીઓ પહાડની ગાઢ ગોળ દીવાલને ફરતી હોય એમ.
અક્લેષેનૈવ તે તસ્માન્ નિર્ગતે ગગનાદ્ ઇવ । નિશ્ચયત્વં હિ યદ્ વસ્તુ તદ્ વજ્રગતિ નેતરત્
ત્યાંથી તેઓ સહેલાઈથી પસાર થઈ ગયા, જાણે આકાશમાંથી જાય એમ; કારણ કે જે વસ્તુમાં પૂર્ણ નિશ્ચય હોય છે, તેની ગતિ વજ્ર જેવી અડગ હોય છે, બીજું કંઈ નહીં.
નિરાવરણવિજ્ઞાના સા દદર્શ તતસ્ તતઃ । જલાદ્યાવરણાન્ પારે બ્રહ્માણ્ડસ્યાતિભાસુરાન્
જ્યારે અવરોધરહિત જ્ઞાનથી તેણે બ્રહ્માંડની બહાર પાણીના આવરણને પાર કરીને, અત્યંત તેજસ્વી લોકોએ નજર કરી.
બ્રાહ્માદ્ અણ્ડાદ્ દશગુણં તોયતત્ત્વં વ્યવસ્થિતમ્ । આસ્થિતં વેષ્ટયિત્વા તત્ ત્વગ્ ઇવાક્ષોટપૃષ્ઠગા
બ્રહ્માંડથી બહાર, પાણીનું તત્વ દસગણું વિશાળ છે, જે બ્રહ્માંડને ઘેરીને સ્થિર છે, જેમ કે બદામના દાણા પર છાલ હોય છે.
તસ્માદ્ દશગુણો વહ્નિસ્ તસ્માદ્ દશગુણો ઽનિલઃ । તતો દશગુણં વ્યોમ તતઃ પરમમ્ અમ્બરમ્
આથી અગ્નિ દસગણો છે, પછી પવન એથી દસગણો છે, પછી આકાશ એથી દસગણું છે, અને એથી પણ ઉપર શ્રેષ્ઠ આકાશ છે.
તસ્મિન્ પરમકે વ્યોમ્નિ મધ્યાદ્યન્તવિકલ્પનાઃ । ન કાશ્ચન સમુદ્યન્તિ વન્ધ્યાપુત્રકથા ઇવ
એ શ્રેષ્ઠ આકાશમાં આરંભ, મધ્ય કે અંતની કલ્પનાઓ ઉદભવતી જ નથી, જેમ કે વાંઝિયાની સંતાનની વાર્તા.
કેવલં વિમલં શાન્તં તદ્ અનાદિ ગતભ્રમમ્ । આદ્યન્તમધ્યરહિતં મહત્ય્ આત્મનિ તિષ્ઠતિ
એ માત્ર શુદ્ધ, નિર્વિકાર અને શાંત છે; એ અનાદિ છે, ભ્રમથી મુક્ત છે, આરંભ, અંત કે મધ્યથી રહિત છે અને વિશાળ આત્મામાં સ્થિર છે.
આકલ્પમ્ ઉત્તમબલેન શિવાપતિશ્ ચેત્ તસ્મિન્ બલાદ્ ગરુડકેતુરથોત્પતેશ્ ચેત્ । તદ્ધ્યાનતો ઽવલભતે વિમલે ઽમ્બરે ઽન્તમ્ આકલ્પમ્ એકજવગામ્ય્ અથ મારુતો ઽપિ
જો શ્રેષ્ઠ શક્તિથી શિવપતિ કે ગરુડધ્વજ એમાં ઉડી જાય, તો એના ધ્યાનથી શુદ્ધ આકાશનો અંત પ્રાપ્ત થાય છે; એ જ રીતે એકાગ્ર ગતિથી પવન પણ ત્યાં પહોંચી જાય છે.
પૃથિવ્યપ્તેજસામ્ અત્ર નભસ્વન્નભસોર્ અપિ । યથોત્તરં દશગુણાન્ અતીત્યાવરકાન્ ક્ષણાત્
અહીં પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ—દરેક તત્ત્વ એના પહેલા તત્ત્વને દસગણું વટાવી, પલકમાં નીચલા તત્ત્વને પાર કરી જાય છે.
દદર્શ પરમાકાશં તત્ પ્રમાણવિવર્જિતમ્ । તથા તતં જગદ્ ઇદં યથા તત્રાણુમાત્રકમ્
તેણે કોઈ માપ ન હોય એવું પરમ આકાશ જોયું અને એમાં આખું જગત એટલું નાનું દેખાયું જાણે એ માત્ર એક રજકણ હોય.
તાદૃક્ષાવરણાન્ સર્ગાન્ બ્રહ્માણ્ડેષુ દદર્શ સા । કોટિશસ્ સ્ફુરિતા વ્યોમ્નિ ત્રસરેણુર્ ઇવાતપે
એમણે બ્રહ્માંડોમાં આવા આવરણવાળા અનેક સર્જનો જોયા, જે આકાશમાં અનગણિત અને તેજમાં ઝળહળતાં રજકણ જેવી લાગતાં.
મહાકાશમહામ્ભોધૌ મહાશૂન્યત્વવારિણિ । મહાચિદ્દ્રવભાવોત્થાન્ બુદ્બુદાન્ અર્બુદક્રમાન્
મહાન આકાશના મહાસાગરમાં, મહાશૂન્યતાના જળમાં, એમણે મહાન ચૈતન્યના પ્રવાહમાંથી ઉદ્ભવતા અનેક ફૂગાં અને જૂથો જોયા.
કાંશ્ચિદ્ આપતતો ઽધસ્તાત્ કાંશ્ચિચ્ ચોપરિ ગચ્છતઃ । કાંશ્ચિત્ તિર્યગ્ગતીન્ અન્યાન્ સ્થિતાન્ સ્તબ્ધાન્ સ્વસંવિદા
કેટલાંક નીચે પડી રહ્યા છે, કેટલાક ઉપર જઈ રહ્યા છે, કેટલાક બાજુ તરફ ચાલી રહ્યા છે અને કેટલાક પોતાનાં જ ધ્યાનમાં સ્થિર રહી ગયા છે.
યત્ર યત્રોદિતા સંવિદ્ યેષાં યેષાં યથા યથા । તત્ર તત્રોદિતં રૂપં તેષાં તેષાં તથા તથા
જેને જ્યાં અને જેમ જાગૃતિ થાય છે, ત્યાં અને એ રીતે જ તેમનું સ્વરૂપ દેખાય છે.
ન ચૈવ તત્ર નામોર્ધ્વં નાધો ન ચ ગમાગમાઃ । અન્યદ્ એવ પદં કિઞ્ચિદ્ અસ્મદ્દેહાગમં હિ તત્
અહીં તો ખરેખર ઉપર કે નીચે, આવવું કે જવું કંઈ જ નથી; એ તો એક અલગ જ અવસ્થા છે, કારણ કે એ આપણા શરીરનું ત્યાં પહોંચવું છે.
ઉત્પદ્યોત્પદ્યતે તત્ર સ્વયં સંવિત્ સ્વભાવતઃ । સ્વસઙ્કલ્પૈશ્ શમં યાતિ બાલસઙ્કલ્પજાલવત્
ત્યાં જાગૃતિ પોતે જ વારંવાર ઊભી થાય છે અને પોતાના વિચારોથી, એ બાળકના કલ્પનાના જાળાની જેમ, શાંત થઈ જાય છે.
કિમ્ અધસ્ સ્યાત્ કિમ્ ઊર્ધ્વં સ્યાત્ કિં તિર્યક્ તત્ર ભાસુરે । ઇતિ બ્રૂહિ મમ બ્રહ્મન્ન્ ઇહૈવ યદિ ન સ્થિતિઃ
હે બ્રાહ્મણ, જો અહીં કોઈ નિશ્ચિત સ્થાન નથી, તો આ તેજસ્વી જગતમાં નીચે શું કહેવાય, ઉપર શું કહેવાય, અને ક્યા બાજુ શું કહેવાય છે? મને કહો.
સસર્વાવરણાન્ય્ અત્ર મહત્ય્ અન્તવિવર્જિતે । બ્રહ્મણો ઽણ્ડાનિ ભાસન્તે વ્યોમ્નિ કેશોણ્ડુકો યથા
આ અવિરત અને વિશાળ આકાશમાં, બ્રહ્માન્ડો પોતાના બધા આવરણો સાથે એ રીતે ઝળહળી ઊઠે છે, જેમ આકાશમાં નાના ફૂગા દેખાય.
અસ્વતન્ત્રાઃ પ્રધાવન્તિ પદાર્થાસ્ સર્વ એવ યત્ । બ્રહ્માણ્ડં પાર્થિવં ભાગં તદ્ અધશ્ શૂન્યમ્ અન્યથા
બધા પદાર્થો પોતાની ઈચ્છાથી નહિ, પણ પરાધીન થઈને ફરતા રહે છે; બ્રહ્માન્ડનો પૃથ્વીનો ભાગ 'નીચે' કહેવાય છે, પણ એ સિવાય બધું ખાલી છે.
પિપીલિકાનામ્ ભ્રમતાં વ્યોમ્નિ વર્તુલલોષ્ટકે । દશદિક્કમ્ અધઃપાદાઃ પૃષ્ઠમ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉદાહૃતમ્
આકાશમાં ગોળ માટીના ઢગલાં પર ફરતી ચીટીઓ માટે, દસ દિશાઓ એમ જ કહેવાય છે—પગ જે દિશામાં છે એ 'નીચે' અને પીઠ જે દિશામાં છે એ 'ઉપર' કહેવાય છે.
વૃક્ષવલ્મીકજાલેન કેષાઞ્ચિદ્ ધૃદિ ભૂતલમ્ । સેન્દ્વર્કામરદૈત્યેન વેષ્ટિતં વ્યોમ નિર્મલમ્
કેટલાક લોકોના મનમાં ધરતી વૃક્ષો અને વાંદરોના બિલોથી ઢંકાયેલી છે; અને નિર્મળ આકાશને સૂર્ય, ચંદ્ર, દેવતાઓ અને દાનવો ઘેરીને બેઠાં છે.
સમ્ભૂતં મરુભૂતેન સગ્રામપુરપર્વતમ્ । ઇદઙ્કલ્પમ્ અલૂનેન પક્વાક્ષોટમ્ ઇવ ત્વચા
આ જગત, જેમાં ગામો, શહેરો અને પર્વતો છે, તે રણ જેવું તત્વથી ઊભું થયું છે અને જેમ પાકેલી હડફળને તેની છાલ ઢાંકે છે તેમ, એ અખૂટ તત્વે આ બધું આવરી લીધું છે.
યથા વિન્ધ્યવનાભોગે પ્રસ્ફુરન્તિ કરેણવઃ । તથા તસ્મિન્ પરાભોગે બ્રહ્માણ્ડત્રસરેણવઃ
જેમ વિંધ્યના જંગલોમાં હાથીઓ ફરતાં હોય છે, તેમ એ મહાન વિસ્તારમાં બ્રહ્માંડની નદીઓ વહેતી રહે છે.
તસ્મિન્ સર્વં તતસ્ સર્વં તત્ સર્વં સર્વતશ્ ચ તત્ । તચ્ ચ સર્વમયં નિત્યં તથા તદ્ અણુકં પ્રતિ
એમાં બધું છે, બધું એમાંથી આવે છે, એ જ બધું છે અને સર્વત્ર વ્યાપેલું છે; અને એ હંમેશાં બધામાં, નાનામાં નાનાં કણમાં પણ વ્યાપક છે.
શુદ્ધબોધમયે તસ્મિન્ પરમાલોકવારિધૌ । અજસ્રમ્ એત્ય ગચ્છન્તિ બ્રહ્માણ્ડાખ્યાસ્ તરઙ્ગકાઃ
શુદ્ધ ચેતનાથી ભરેલા પરમ પ્રકાશના સમુદ્રમાં, બ્રહ્માંડ નામના તરંગો સતત ઊઠે છે અને ઓગળી જાય છે.
અન્તશ્શૂન્યાસ્ સ્થિતાઃ કેચિત્ સકલ્પક્ષયરાત્રયઃ । તરઙ્ગા ઇવ તોયાબ્ધૌ પ્રોહ્યન્તે શૂન્યતાર્ણવે
કેટલાંક અંદરથી ખાલી રહીને, સર્વ વિચારોના અંતની રાત જેમ સ્થિર રહે છે; પાણીના દરિયામાં તરંગો જેમ, એમ તેઓ શૂન્યતાના દરિયામાં ઓગળી જાય છે.
કેષાઞ્ચિદ્ અન્તઃ કલ્પાન્તઃ પ્રવૃત્તો ઘર્ઘરારવઃ । ન શ્રુતો ઽન્યૈર્ ન ચ જ્ઞાતસ્ સ્વભાવરસનાકુલૈઃ
કેટલાંકમાં, કલ્પના અંતે અંદરથી ઘૂંઘાટ જેવો અવાજ ઊઠે છે, પણ જે પોતાનાં સ્વભાવના રસમાં લીન છે, એવા બીજાને એ અવાજ સંભળાતો નથી કે ખબર પણ પડતી નથી.
અન્યેષાં પ્રથમારમ્ભેષૂદ્બુભૂષા વિજૃમ્ભતે । સર્ગસંસિક્તબીજાનાં કોશે ઽઙ્કુરલતા યથા
બીજાઓમાં, શરૂઆતમાં જ પ્રગટ થવાની ઇચ્છા ફાટી નીકળે છે, જેમ સર્જનથી ભીંજાયેલા બીજના કોશમાં નાજુક અંકુર ઊગે છે.