મેઘમાર્ગમ્ અતિક્રમ્ય વાતસ્કન્ધાવનિં તથા । સૌરં માર્ગમ્ અથાક્રમ્ય ચાન્દ્રં માર્ગમ્ અતીત્ય ચ
મેઘોના માર્ગને પાર કરીને, પછી પવનના પ્રદેશને પણ વટાવી, પછી સૂર્યના માર્ગને ઓળંગી અને ચંદ્રના માર્ગને પણ પાર કરી લીધા.
ધ્રુવમાર્ગોત્તરં ગત્વા સાધ્યાનાં માર્ગમ્ એવ ચ । સિદ્ધાનાં સમતીત્યોર્વીમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય સ્વર્ગમણ્ડલમ્
પોલાર તારાના ઉત્તર માર્ગને વટાવી અને સાધ્ય દેવતાઓના માર્ગને પણ ઓળંગી, સિદ્ધોના લોકને પાર કરીને, ધરતીને વટાવી, સ્વર્ગના મંડળ સુધી પહોંચી ગઈ.
બ્રહ્મલોકાન્તરે ગત્વા તુષિતાનાં ચ મણ્ડલમ્ । ગોલોકં શિવલોકં ચ પિતૃલોકમ્ અતીત્ય ચ
બ્રહ્માના લોકના અંદરના ભાગમાં જઈ, તુષિત દેવતાઓના મંડળને પણ વટાવી, ગૌલોક, શિવલોક અને પિતૃલોકને પણ પાર કરી લીધા.
વિદેહાનાં ચ દેવાનાં દૂરમ્ ઉત્તીર્ય દૂરગમ્ । દૂરાદ્ દૂરતરં ગત્વા કિઞ્ચિદ્ રુદ્ધા બભૂવ સા
શરીરવિહિન દેવતાઓને પણ દૂરથી દૂર વટાવી, ખૂબ જ દૂર સુધી જઈ, અંતે થોડું અટકાઈ ગઈ.
પશ્ચાદ્ આલોકયામ્ આસ સમતીતં નભસ્તલમ્ । યાવન્ ન કિઞ્ચિચ્ ચન્દ્રાર્કતારાદ્ય્ આલક્ષ્યતે હ્ય્ અધઃ
પછી તેણે પાછું જોઈને એ આકાશને નિહાળ્યું, જે તે પસાર થઈ ગઈ હતી, જ્યાં સુધી નીચે ચાંદ્ર, સૂર્ય કે તારાઓ કે બીજું કંઈ પણ દેખાતું ન રહ્યું.
તમસ્ સ્તિમિતગમ્ભીરમ્ આશાકુહરપૂરકમ્ । એકાર્ણવોદરપ્રખ્યં શિલોદરઘનં સ્થિતમ્
એણે અંધકાર જોયો, જે સ્થિર અને ઊંડો હતો, જગ્યા-જગ્યાના ખોખલાથી ભરેલો, એક જ મહાસાગરના પેટ જેવો, અને પર્વતના અંદરના ભાગ જેટલો ઘન હતો.
તદ્ દેવિ ભાસ્કરાદીનાં ક્વાધસ્ તેજો ગતં વદ । શિલાજઠરનિસ્સ્પન્દં મુષ્ટિગ્રાહ્યં તમઃ કુતઃ
હે દેવી, મને કહો, નીચે સૂર્યાદિકોનું તેજ ક્યાં ગયું? પર્વતના પેટ જેવું નિઃસંચળ અને હાથમાં પકડાય એવું અંધકાર અહીં કેમ ઉભું થયું?
એતાવતીમ્ ઇમાં વ્યોમ્નઃ પદવીમ્ આગતાસિ ભોઃ । અર્કાદીન્ય્ અપિ તેજાંસિ યતો દૃશ્યન્ત એવ નો
હે ભણેલા, તું આકાશની આટલી દૂરની પથ પર આવી પહોંચી છે; અહીં તો સૂર્યાદિકોનું તેજ પણ હવે દેખાતું નથી.
યથા મહાન્ધકૂપાધઃ ખદ્યોતો નાવલોક્યતે । પૃષ્ઠગેન તથેહાતો નાધસ્ સૂર્યો ઽવલોક્યતે
જેમ ઊંડા અંધકારમય કૂવામાંથી એક નાનકડી જ્યોત દેખાતી નથી, એમ જ અહીં નીચેની બાજુથી સૂર્ય પણ પીઠ પાછળથી દેખાતો નથી.
અહો નુ પદવીમ્ એતાં દૂરામ્ આવામ્ ઉપાગતે । સૂર્યો ઽપ્ય્ અધો ઽણુકણવન્ ન મનાગ્ અપિ લક્ષ્યતે
અરે, આપણે તો એટલી દૂર આવી ગયા છીએ કે નીચે સૂર્ય પણ એક નાનકડા કણ જેટલો પણ દેખાતો નથી.
ઇત ઉત્તરમ્ અન્યા સ્યાત્ પદવી કા નુ કીદૃશી । કથં ચ પાતની ભવ્યા કથ્યતામ્ ઇતિ દેવિ મે
અહીંથી આગળ કઈ બીજી દિશા છે? એ કેવી છે? આગળ પડવાનું કેવું રહેશે? દેવી, મને કહો.
ઇત ઉત્તરમ્ અગ્રે તે બ્રહ્માણ્ડપુટકર્પરમ્ । યસ્ય વજ્રાદયો નામ ધૂલિલેશાસ્ સમુત્થિતાઃ
આગળ, તારી સામે બ્રહ્માંડનું બહારનું આવરણ છે, જ્યાંથી વજ્ર વગેરે નામના ધૂળના કણો ઊભા થાય છે.
ઇતિ પ્રકથયન્ત્યૌ તે પ્રાપ્તે બ્રહ્માણ્ડકર્પરમ્ । ભ્રમર્યાવ્ ઇવ શૈલસ્ય કુડ્યં નિબિડમણ્ડલમ્
આ રીતે વાત કરતાં તેઓ બ્રહ્માંડના કવચ સુધી પહોંચ્યા, જાણે કોઈ મધમાખીઓ પહાડની ગાઢ ગોળ દીવાલને ફરતી હોય એમ.
અક્લેષેનૈવ તે તસ્માન્ નિર્ગતે ગગનાદ્ ઇવ । નિશ્ચયત્વં હિ યદ્ વસ્તુ તદ્ વજ્રગતિ નેતરત્
ત્યાંથી તેઓ સહેલાઈથી પસાર થઈ ગયા, જાણે આકાશમાંથી જાય એમ; કારણ કે જે વસ્તુમાં પૂર્ણ નિશ્ચય હોય છે, તેની ગતિ વજ્ર જેવી અડગ હોય છે, બીજું કંઈ નહીં.
નિરાવરણવિજ્ઞાના સા દદર્શ તતસ્ તતઃ । જલાદ્યાવરણાન્ પારે બ્રહ્માણ્ડસ્યાતિભાસુરાન્
જ્યારે અવરોધરહિત જ્ઞાનથી તેણે બ્રહ્માંડની બહાર પાણીના આવરણને પાર કરીને, અત્યંત તેજસ્વી લોકોએ નજર કરી.
બ્રાહ્માદ્ અણ્ડાદ્ દશગુણં તોયતત્ત્વં વ્યવસ્થિતમ્ । આસ્થિતં વેષ્ટયિત્વા તત્ ત્વગ્ ઇવાક્ષોટપૃષ્ઠગા
બ્રહ્માંડથી બહાર, પાણીનું તત્વ દસગણું વિશાળ છે, જે બ્રહ્માંડને ઘેરીને સ્થિર છે, જેમ કે બદામના દાણા પર છાલ હોય છે.
તસ્માદ્ દશગુણો વહ્નિસ્ તસ્માદ્ દશગુણો ઽનિલઃ । તતો દશગુણં વ્યોમ તતઃ પરમમ્ અમ્બરમ્
આથી અગ્નિ દસગણો છે, પછી પવન એથી દસગણો છે, પછી આકાશ એથી દસગણું છે, અને એથી પણ ઉપર શ્રેષ્ઠ આકાશ છે.
તસ્મિન્ પરમકે વ્યોમ્નિ મધ્યાદ્યન્તવિકલ્પનાઃ । ન કાશ્ચન સમુદ્યન્તિ વન્ધ્યાપુત્રકથા ઇવ
એ શ્રેષ્ઠ આકાશમાં આરંભ, મધ્ય કે અંતની કલ્પનાઓ ઉદભવતી જ નથી, જેમ કે વાંઝિયાની સંતાનની વાર્તા.
કેવલં વિમલં શાન્તં તદ્ અનાદિ ગતભ્રમમ્ । આદ્યન્તમધ્યરહિતં મહત્ય્ આત્મનિ તિષ્ઠતિ
એ માત્ર શુદ્ધ, નિર્વિકાર અને શાંત છે; એ અનાદિ છે, ભ્રમથી મુક્ત છે, આરંભ, અંત કે મધ્યથી રહિત છે અને વિશાળ આત્મામાં સ્થિર છે.
આકલ્પમ્ ઉત્તમબલેન શિવાપતિશ્ ચેત્ તસ્મિન્ બલાદ્ ગરુડકેતુરથોત્પતેશ્ ચેત્ । તદ્ધ્યાનતો ઽવલભતે વિમલે ઽમ્બરે ઽન્તમ્ આકલ્પમ્ એકજવગામ્ય્ અથ મારુતો ઽપિ
જો શ્રેષ્ઠ શક્તિથી શિવપતિ કે ગરુડધ્વજ એમાં ઉડી જાય, તો એના ધ્યાનથી શુદ્ધ આકાશનો અંત પ્રાપ્ત થાય છે; એ જ રીતે એકાગ્ર ગતિથી પવન પણ ત્યાં પહોંચી જાય છે.
પૃથિવ્યપ્તેજસામ્ અત્ર નભસ્વન્નભસોર્ અપિ । યથોત્તરં દશગુણાન્ અતીત્યાવરકાન્ ક્ષણાત્
અહીં પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ—દરેક તત્ત્વ એના પહેલા તત્ત્વને દસગણું વટાવી, પલકમાં નીચલા તત્ત્વને પાર કરી જાય છે.
દદર્શ પરમાકાશં તત્ પ્રમાણવિવર્જિતમ્ । તથા તતં જગદ્ ઇદં યથા તત્રાણુમાત્રકમ્
તેણે કોઈ માપ ન હોય એવું પરમ આકાશ જોયું અને એમાં આખું જગત એટલું નાનું દેખાયું જાણે એ માત્ર એક રજકણ હોય.
તાદૃક્ષાવરણાન્ સર્ગાન્ બ્રહ્માણ્ડેષુ દદર્શ સા । કોટિશસ્ સ્ફુરિતા વ્યોમ્નિ ત્રસરેણુર્ ઇવાતપે
એમણે બ્રહ્માંડોમાં આવા આવરણવાળા અનેક સર્જનો જોયા, જે આકાશમાં અનગણિત અને તેજમાં ઝળહળતાં રજકણ જેવી લાગતાં.
મહાકાશમહામ્ભોધૌ મહાશૂન્યત્વવારિણિ । મહાચિદ્દ્રવભાવોત્થાન્ બુદ્બુદાન્ અર્બુદક્રમાન્
મહાન આકાશના મહાસાગરમાં, મહાશૂન્યતાના જળમાં, એમણે મહાન ચૈતન્યના પ્રવાહમાંથી ઉદ્ભવતા અનેક ફૂગાં અને જૂથો જોયા.
કાંશ્ચિદ્ આપતતો ઽધસ્તાત્ કાંશ્ચિચ્ ચોપરિ ગચ્છતઃ । કાંશ્ચિત્ તિર્યગ્ગતીન્ અન્યાન્ સ્થિતાન્ સ્તબ્ધાન્ સ્વસંવિદા
કેટલાંક નીચે પડી રહ્યા છે, કેટલાક ઉપર જઈ રહ્યા છે, કેટલાક બાજુ તરફ ચાલી રહ્યા છે અને કેટલાક પોતાનાં જ ધ્યાનમાં સ્થિર રહી ગયા છે.
યત્ર યત્રોદિતા સંવિદ્ યેષાં યેષાં યથા યથા । તત્ર તત્રોદિતં રૂપં તેષાં તેષાં તથા તથા
જેને જ્યાં અને જેમ જાગૃતિ થાય છે, ત્યાં અને એ રીતે જ તેમનું સ્વરૂપ દેખાય છે.
ન ચૈવ તત્ર નામોર્ધ્વં નાધો ન ચ ગમાગમાઃ । અન્યદ્ એવ પદં કિઞ્ચિદ્ અસ્મદ્દેહાગમં હિ તત્
અહીં તો ખરેખર ઉપર કે નીચે, આવવું કે જવું કંઈ જ નથી; એ તો એક અલગ જ અવસ્થા છે, કારણ કે એ આપણા શરીરનું ત્યાં પહોંચવું છે.
ઉત્પદ્યોત્પદ્યતે તત્ર સ્વયં સંવિત્ સ્વભાવતઃ । સ્વસઙ્કલ્પૈશ્ શમં યાતિ બાલસઙ્કલ્પજાલવત્
ત્યાં જાગૃતિ પોતે જ વારંવાર ઊભી થાય છે અને પોતાના વિચારોથી, એ બાળકના કલ્પનાના જાળાની જેમ, શાંત થઈ જાય છે.
કિમ્ અધસ્ સ્યાત્ કિમ્ ઊર્ધ્વં સ્યાત્ કિં તિર્યક્ તત્ર ભાસુરે । ઇતિ બ્રૂહિ મમ બ્રહ્મન્ન્ ઇહૈવ યદિ ન સ્થિતિઃ
હે બ્રાહ્મણ, જો અહીં કોઈ નિશ્ચિત સ્થાન નથી, તો આ તેજસ્વી જગતમાં નીચે શું કહેવાય, ઉપર શું કહેવાય, અને ક્યા બાજુ શું કહેવાય છે? મને કહો.
સસર્વાવરણાન્ય્ અત્ર મહત્ય્ અન્તવિવર્જિતે । બ્રહ્મણો ઽણ્ડાનિ ભાસન્તે વ્યોમ્નિ કેશોણ્ડુકો યથા
આ અવિરત અને વિશાળ આકાશમાં, બ્રહ્માન્ડો પોતાના બધા આવરણો સાથે એ રીતે ઝળહળી ઊઠે છે, જેમ આકાશમાં નાના ફૂગા દેખાય.