એકનિષ્ઠા સમિચ્છાકગોમયેન્ધનસઞ્ચયે । મ્લાનકમ્બલસંવીતસિરાલક્ષા સગાત્રિકા
એનું એકમાત્ર ધ્યાન ગાયના છાણ અને લાકડાં ભેગા કરવામાં જ હોય છે; એ ધૂંધળી કમ્બળ ઓઢે છે અને ભારે વજન ઉઠાવવાથી શરીર પર નિશાન પડેલા હોય છે.
તર્ણકીકર્ણજાહસ્થક્રિમિનિષ્કાસતત્પરા । ગૃહશાકવનાસેકસત્વરા ગૃહકર્મણાં
કાન, વાળ અને હાથમાંથી જીવાત કાઢવામાં એ સતત વ્યસ્ત રહે છે; ઘર માટે જંગલી શાક લાવવા ઉતાવળે દોડે છે અને ઘરનાં કામમાં હંમેશા લાગી રહે છે.
નીલતીરતરઙ્ગાક્તતૃણતર્પિતતર્ણકા । પ્રતિક્ષણં ગૃહદ્વારકૃતચન્દનવર્ણકા
નદીના નીલા કિનારે લહેરોથી ભીંજાયેલા ઘાસથી ગાયોને ખવડાવે છે, અને દર સમયે ઘરના દ્વાર પર ચંદન લગાવે છે.
નીત્યર્થં ગૃહભૃત્યાનાં સાદિનાં કૃતવાચ્યતા । મર્યાદાનિયમાદ્ અબ્ધિવેલેવાનિશમ્ અચ્યુતા
ઘરના નોકરો અને પશુઓના હિત માટે હંમેશાં બોલવા તૈયાર રહે છે, અને નિયમો અને મર્યાદામાં અડગ રહીને, સમુદ્રના કિનારા જેવી મર્યાદા રાખે છે.
જીર્ણપર્ણસવર્ણૈકકર્ણદોલાધિરૂઢયા । કષ્ટતાપજરાભીતજીવભૃત્યેવ ચિહ્નિતા
જૂના પાનના રંગની એક કાનની વાળી ઝૂલતી હોય છે, અને મુશ્કેલી અને વૃદ્ધાવસ્થાથી થાકી ગયેલી દાસી જેવી, જીવનની કઠિનાઈઓ અને ભયના ચિહ્નો ધરાવે છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સઞ્ચરન્તી સા શિખરિગ્રામકોટરે । સઞ્ચરન્ત્યાસ્ સરસ્વત્યા દર્શયામ્ આસ સા સ્વયમ્
આ રીતે કહીને, તે પર્વતના ગામની ખીણમાં ફરવા લાગી; જ્યારે તે ફરતી હતી, ત્યારે સરસ્વતી પોતે તેની સામે પ્રગટ થઈ.
ઇયં મે પાટલાષણ્ડમણ્ડિતા પુષ્પવાટિકા । ઇયં મે પુષ્પિતોદ્યાનમણ્ડપાકારવાટિકા
આ ફૂલોથી ભરેલી બગીચી, લાલ રંગના વૃક્ષોના જૂથોથી શોભાયમાન છે, મારી છે; આ ફૂલોથી ખિલેલી બગીચા જેવી છાવણી પણ મારી જ છે.
ઇયં પુષ્કરિણીતીરદ્રુમગ્રથિતતર્ણકા । ઇયં સા કર્ણિકાનામ્ની તર્ણિકા ભુક્તપર્ણિકા
આ કમળની તળાવના કિનારે વૃક્ષો અને લીલીછમ ઘાસથી જડાયેલો પટો પણ મારોજ છે; આ કર્ણિકા નામની તરણીકાનું પાન પણ ખાઈ લેવાયું છે, એ પણ મારી જ છે.
ઇયં સા મેદસા ક્ષીણા વરાકી જલહારિકા । અદ્યાષ્ટમં દિનં બાષ્પપૂર્ણાક્ષી પરિરોદિતિ
આ બિચારી, ચરબી ઘટી ગઈ છે અને પાણી વગર દુખી છે, મારી જ છે; આજે આઠમો દિવસ છે, એ આંખોમાં આંસુ ભરાઈને રડી રહી છે.
ઇહ દેવિ મયા પ્રોક્તમ્ ઇહોષિતમ્ ઇહ સ્થિતમ્ । ઇહ સુપ્તમ્ ઇહાતીતમ્ ઇદં દત્તમ્ ઇહાહૃતમ્
હે દેવી, અહીં મેં વાત કરી છે, અહીં જ રહ્યો છું, અહીં જ ઊંઘ્યો છું, અહીં જ સમય વિતાવ્યો છે, અહીં જ આપ્યું છે અને અહીં જ લીધું છે.
એષ મે જ્યેષ્ઠશર્માખ્યઃ પુત્રો રોદિતિ મન્દિરે । એષા મે જઙ્ગલે ધેનુર્ દોઘ્દ્રી ચરતિ શાદ્વલમ્
આ મારા મોટાભાઈ જેનું નામ શર્મા છે, એ ઘર અંદર રડી રહ્યો છે; અને આ મારી ગાય જંગલમાં લીલાં ઘાસમાં ચરતી અને દૂધ આપતી ફરે છે.
ગૃહે ઽવસન્નં દાહાય રૂક્ષં ક્ષારવિધૂસરમ્ । સ્વં દેહમ્ ઇહ પઞ્ચાખ્યં પશ્યેમં પ્રઘનં મમ
ઘરમાં રાખેલું, બળવા તૈયાર, સુકાયું અને ક્ષારવાળી ધૂળથી ઢંકાયેલું, આ મારું શરીર છે, જેને પાંચ તત્વવાળું કહે છે, ભારે અને ઘન છે, એ જુઓ.
તુમ્બીલતાભિર્ ઉગ્રાભિસ્ તૃષ્ણાભિર્ ઇવ વેષ્ટિતમ્ । મહાનસસ્થાનમ્ ઇદં મમ દેહમ્ ઇવાપરમ્
આ રસોડું, કઠણ તુંબડીલતાથી ઘેરાયેલું છે, જાણે તીવ્ર તરસે ઘેરાયું હોય એમ; આ રસોડાનું સ્થાન પણ મારા બીજા શરીર જેવું જ છે.
એતે રોદનતામ્રાક્ષા બન્ધવો ભુવિ બન્ધનમ્ । અઙ્ગદાર્પિતરુદ્રાક્ષા આહરન્ત્ય્ અનલેન્ધનમ્
આ સંબંધીઓ, રડવાથી આંખો લાલ થયેલી, દુનિયામાં બંધનરૂપ છે; અને જે હાથમાં રુદ્રાક્ષ પહેરે છે, એ અગ્નિ માટે લાકડાં લાવે છે.
અનારતં શિલાકચ્છગુચ્છાચ્છોટનકારિભિઃ । તરઙ્ગૈસ્ તુઙ્ગિતાકારસ્પૃષ્ટતીરલતાદલૈઃ
પથ્થર અને શંખના સમૂહો સતત અથડાતા, ઊંચી લહેરો કિનારે વેલની પાંદડીઓને સ્પર્શ કરતી રહે છે.
શીકરાકીર્ણપર્યન્તશાદ્વલસ્થલવેલ્લિતૈઃ । શિલાફલહકાસ્ફાલફેનિલોત્ફાલશીકરૈઃ
કિનારાઓ પર છાંટા, લહેરાતી લીલીછાયા, અને પથ્થર, ફળ અને શંખના અથડામણથી ઊભી થયેલી ફેન અને છાંટા ફેલાયેલા છે.
તુષારીકૃતમધ્યાહ્નદિવાકરકરોત્કરૈઃ । ફુલ્લપુષ્પોત્કરાસારપ્રદાનોત્કતટદ્રુમૈઃ
મધ્યાહ્નના સૂર્યકિરણો તુષારની જેમ ચમક આપે છે, અને કિનારાઓ પર ફૂલોથી ભરેલા વૃક્ષો ફૂલોની ઝાંખી આપવા તત્પર છે.
વિદ્રુમૈર્ ઇવ સઙ્ક્રાન્તફુલ્લકિંશુકકાન્તિભિઃ । વ્યાપ્તયા પુષ્પરાશીનાં સમુલ્લાસનકારિભિઃ
વિદ્રુમ જેવી ફૂલેલા કિંશુક વૃક્ષોની કાંતિથી, અને આનંદથી ફૂટી પડતા ફૂલોના ઢગલાંથી એ જગ્યા ભરાઈ ગઈ છે.
ઉહ્યમાનફલાપૂરસુવ્યગ્રગ્રામબાલયા । મહાકલકલાવર્તસક્તયા ગ્રામ્યકુલ્યયા
ગામના બાળકો ફળો ભેગાં કરવામાં વ્યસ્ત છે, અને ગામની નદીના મોટાં ઘોળાં ઘોળાં વહેણમાં મગ્ન થઈને વહેતા જાય છે.
વેષ્ટિતસ્ તરલાસ્ફાલજલધૌતતલોપમઃ । ઘનપત્ત્રતરુચ્છત્ત્રચ્છાયાસતતશીતલઃ
આ નદીના કાંઠા ઝડપથી વળાંકા ખાતા અને પાણીથી ધોવાયેલા છે, અને ઘણા પાનવાળા વૃક્ષોની ઘેરી છાંયામાં હંમેશાં ઠંડક રહે છે.
અયમ્ આલક્ષ્યતે પુષ્પલતાવલનસુન્દરઃ । લલદ્ગુલુચ્છકચ્છન્નગવાક્ષો ગૃહમણ્ડપઃ
અહીં ફૂલોથી ભરેલી વેલીઓથી શોભતો, લટકતા ડાળીઓથી છાંયાવાળાં ખિડા્કીઓ ધરાવતો એક ઘરમંડપ દેખાય છે.
અત્ર મે સંસ્થિતો ભર્તા જીવાકાશલવાકૃતિઃ । ચતુસ્સમુદ્રપર્યન્તમેખલાયા ભુવઃ પતિઃ
અહીં મારા પતિ નિવાસ કરે છે, જે જીવાત્માની જેમ સૂક્ષ્મ છે અને ચાર મહાસાગરોથી ઘેરાયેલાં ધરતીના સ્વામી છે.
આસ્મૃતં પૂર્વમ્ એતેન કિલાસીદ્ અભિવાઞ્છિતમ્ । શીઘ્રં સ્યામ્ ઇવ રાજેતિ તીવ્રસંવેગધર્મિણા
પહેલાં, એણે ખૂબ જ ઉત્સાહથી આ ઇચ્છા કરી હતી—'હું જલદીથી રાજા બની જાઉં'.
દિનૈર્ અષ્ટભિર્ એવાસૌ તેન રાજ્યં સમૃદ્ધિમત્ । ચિરકાલપ્રત્યયદં પ્રાપ્તવાન્ પરમેશ્વરિ
હે પરમેશ્વરી, એ જ ઇચ્છાના બળે એણે માત્ર આઠ દિવસમાં જ સમૃદ્ધ રાજ્ય મેળવી લીધું, જે સામાન્ય રીતે બહુ લાંબા સમય પછી જ મળે.
અત્રાસૌ ભર્તૃજીવો મે ગૃહે વ્યોમ્નિ સ્થિતો નૃપઃ । અદૃશ્યઃ ખે યથા વાયુર્ આમોદો વા યથાનિલે
અહીં મારા પતિ, રાજાનો જીવ, મારા ઘરમાં જ, આકાશમાં જેમ અદૃશ્ય વાયુ રહે છે અથવા વાયુમાં સુગંધ રહે છે એમ, દેખાતો નહોતો પણ હાજર હતો.
ઇહૈવાઙ્ગુષ્ઠમાત્રાન્તે તદ્ વ્યોમ્નીવ પદં સ્થિતમ્ । મદ્ભર્તૃરાજ્યં મમ તુ ગતં યોજનકોટિતામ્
અહીં જ, અંગૂઠા જેટલી જગ્યા જેટલા ભાગમાં, એ રાજ્ય આકાશમાં સ્થિર થયેલું હતું; પણ મારા પતિનું રાજ્ય તો કરોડો યોજન દૂર સુધી ફેલાયેલું હતું.
આવાં ખમ્ એવ તત્ ખં ચ ભર્તૃરાજ્યં મમેશ્વરિ । પૂર્ણં સહસ્રૈશ્ શૈલાનામ્ અહો માયેયમ્ આતતા
અમે બંને આકાશ છીએ, અને મારા પતિનું રાજ્ય પણ એજ આકાશ છે, હે ઈશ્વરી! છતાં એમાં હજારો પર્વતો ભરેલા દેખાય છે—આ માયા કેટલી અદ્ભુત છે!
તદ્ દેવિ ભર્તુર્ નિકટં પુનર્ ગન્તું મમેપ્સિતમ્ । તદ્ એહિ તત્ર ગચ્છાવઃ કિં દૂરં વ્યવસાયિનામ્
હે દેવી, હવે મને ફરીથી મારા પતિ પાસે જવાનું મન થાય છે; તો આવો, આપણે ત્યાં જઈએ—દૃઢ મનવાળા માટે ક્યાંયે અંતર નથી હોતું.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રણતા દેવીં સા પ્રવિશ્યાશુ મણ્ડપમ્ । વિહઙ્ગીવ તયા સાર્ધં પુપ્લુવે ઽસિનિભં નભઃ
આ રીતે કહીને અને દેવીને વંદન કરીને, તેણે ઝડપથી મંડપમાં પ્રવેશ કર્યો; પછી એ બંને પંખી જેવી આકાશમાં ઉડી ગઈ, જે તલવાર જેવી કાળી હતી.
ભિન્નાઞ્જનચયપ્રખ્યં સૌમ્યૈકાર્ણવસુન્દરમ્ । નારાયણાઙ્ગસદૃશં ભૃઙ્ગપૃષ્ઠામલછવિમ્
આકાશ તૂટેલા કાજળના ગાઢ વાદળ જેવું લાગતું, એક શાંત સમુદ્રથી સુંદર હતું, નારાયણના શરીર જેવું, અને ભમરા ની પીઠ જેવી ચમકથી ઉજળું લાગતું.