તત્ર તે પેતતુર્ દેવ્યૌ ગ્રામે ઽન્તશ્શીતલાત્મનિ । ભોગમોક્ષશ્રિયૌ શાન્તે પુંસીવ વિદિતાત્મનિ
ત્યાં, એ ગામમાં, બે દેવીઓ ઠંડા અને શાંત મનવાળા શરીરમાં ઉતરી આવી, જેમ ભોગ અને મુક્તિ જેવી બે સંપત્તિઓ પોતાનું સ્વરૂપ જાણનારા શાંત મનુષ્યમાં પ્રવેશ કરે છે.
કાલેનૈતાવતા લીલા તેનાભ્યાસેન સાભવત્ । શુદ્ધજ્ઞાનૈકદેહત્વાત્ ત્રિકાલામલદર્શિની
સમય જતાં, એ અભ્યાસથી લીલા માત્ર શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ બની ગઈ અને ત્રણેય સમયને નિર્વિકાર રીતે જોઈ શકવાની શક્તિ પ્રાપ્ત કરી.
અથ સસ્માર સર્વાસ્ તાઃ પ્રાક્તનીસ્ સંસૃતેર્ ગતીઃ । સ્વાસ્ સ્વયં સ્વરસેનૈવ પ્રાગ્જન્મમરણાદિકાઃ
પછી તેણે પોતાની સ્વાભાવિક શક્તિથી, પૂર્વ જન્મો, મૃત્યુ અને સંસારના બધા પૂર્વના માર્ગો સ્પષ્ટપણે યાદ કરી લીધા.
દેવિ દેશમ્ ઇમં દૃષ્ટ્વા ત્વત્પ્રસાદાત્ સ્મરામ્ય્ અહમ્ । ઇહ તત્ પ્રાક્તનં સર્વં ચેષ્ટિતં વેષ્ટિતાન્તરમ્
દેવી, તારી કૃપાથી આ સ્થળ જોઈને મને અહીંના બધા પૂર્વજના પ્રસંગો, દરેક કરમ અને વિવિધ પરિસ્થિતિઓ યાદ આવી જાય છે.
ઇહાભૂવમ્ અહં જીર્ણા સિરાલાઙ્ગી કૃશાસિતા । બ્રાહ્મણી શુષ્કદર્ભાગ્રભેદરૂક્ષકરોદરા
અહીં હું એક વૃદ્ધ સ્ત્રી હતી, મારી હાડપિંજર જેવી બારીક અને કાળી કાયાથી, બ્રાહ્મણની પત્ની તરીકે, સુકાઈ ગયેલા દર્ભ ઘાસ તોડવાથી મારા હાથ અને પેટ ખડખડિયા અને કઠણ થઈ ગયા હતા.
ભર્તુઃ કુલકરી ભાર્યા દોહમન્થાનશોભિની । માતા સકલપુત્રાણામ્ અતિથીનાં પ્રિયઙ્કરી
હું ઘરનાં વડાની પત્ની હતી, ઘી કાઢવા માટે દહીં મથવામાં કુશળ, બધા બાળકોની મા અને મહેમાનોને ખુશ રાખતી.
દેવદ્વિજસતાં ભક્તા સિક્તાઙ્ગી ઘૃતગોરસૈઃ । ગર્ગરીચરુકુમ્ભાદિભાણ્ડોપસ્કરશોધિની
દેવતાઓ, બ્રાહ્મણો અને સારા લોકો પ્રત્યે ભક્તિ ધરાવતી, મારા અંગો ઘી અને દુધથી ભીંજાયેલા, અને હું ગર્ગરી, ચરુ, કુંભ જેવા વાસણો સાફ કરતી.
નિત્યમ્ અન્નલવાક્તૈકકાચકમ્બુપ્રકોષ્ઠકા । જામાતૃદુહિતૃભ્રાતૃપિતૃમાતૃપ્રપૂજિની
હંમેશા ભોજન, મીઠું, એક જ કપડું, કળશ અને અનાજ ભરવાના ઘરનાં કામમાં વ્યસ્ત, અને જમાઈ, દીકરી, ભાઈ, પિતા અને માતા વગેરેનું સન્માન કરતી.
આદેહં સદ્મવૃત્ત્યૈવ પ્રક્ષીણદિનયામિની । વાચં ચિરં ચિરમ્ ઇતિ વદન્ત્ય્ અનિશમ્ આકુલા
ઘરનાં કામકાજથી અને અનેક દિવસ-રાત પસાર થતાં શરીર થાકી ગયું છે; એ સ્ત્રી ચિંતામાં સતત એક જ વાત વારંવાર બોલતી રહે છે, કદી અટકતી નથી.
કાહં ક ઇવ સંસાર ઇતિ સ્વપ્ને ઽપ્ય્ અસઙ્કથા । જાયા શ્રોત્રિયમૂઢસ્ય તાદૃશસ્યૈવ દુર્ધિયઃ
હું કોણ છું? આ જગત શું છે? — આવા પ્રશ્નો તો એવા મૂર્ખ અને અજ્ઞાન પતિની પત્નીને સપનામાં પણ ક્યારેય ઉઠતા નથી.
એકનિષ્ઠા સમિચ્છાકગોમયેન્ધનસઞ્ચયે । મ્લાનકમ્બલસંવીતસિરાલક્ષા સગાત્રિકા
એનું એકમાત્ર ધ્યાન ગાયના છાણ અને લાકડાં ભેગા કરવામાં જ હોય છે; એ ધૂંધળી કમ્બળ ઓઢે છે અને ભારે વજન ઉઠાવવાથી શરીર પર નિશાન પડેલા હોય છે.
તર્ણકીકર્ણજાહસ્થક્રિમિનિષ્કાસતત્પરા । ગૃહશાકવનાસેકસત્વરા ગૃહકર્મણાં
કાન, વાળ અને હાથમાંથી જીવાત કાઢવામાં એ સતત વ્યસ્ત રહે છે; ઘર માટે જંગલી શાક લાવવા ઉતાવળે દોડે છે અને ઘરનાં કામમાં હંમેશા લાગી રહે છે.
નીલતીરતરઙ્ગાક્તતૃણતર્પિતતર્ણકા । પ્રતિક્ષણં ગૃહદ્વારકૃતચન્દનવર્ણકા
નદીના નીલા કિનારે લહેરોથી ભીંજાયેલા ઘાસથી ગાયોને ખવડાવે છે, અને દર સમયે ઘરના દ્વાર પર ચંદન લગાવે છે.
નીત્યર્થં ગૃહભૃત્યાનાં સાદિનાં કૃતવાચ્યતા । મર્યાદાનિયમાદ્ અબ્ધિવેલેવાનિશમ્ અચ્યુતા
ઘરના નોકરો અને પશુઓના હિત માટે હંમેશાં બોલવા તૈયાર રહે છે, અને નિયમો અને મર્યાદામાં અડગ રહીને, સમુદ્રના કિનારા જેવી મર્યાદા રાખે છે.
જીર્ણપર્ણસવર્ણૈકકર્ણદોલાધિરૂઢયા । કષ્ટતાપજરાભીતજીવભૃત્યેવ ચિહ્નિતા
જૂના પાનના રંગની એક કાનની વાળી ઝૂલતી હોય છે, અને મુશ્કેલી અને વૃદ્ધાવસ્થાથી થાકી ગયેલી દાસી જેવી, જીવનની કઠિનાઈઓ અને ભયના ચિહ્નો ધરાવે છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સઞ્ચરન્તી સા શિખરિગ્રામકોટરે । સઞ્ચરન્ત્યાસ્ સરસ્વત્યા દર્શયામ્ આસ સા સ્વયમ્
આ રીતે કહીને, તે પર્વતના ગામની ખીણમાં ફરવા લાગી; જ્યારે તે ફરતી હતી, ત્યારે સરસ્વતી પોતે તેની સામે પ્રગટ થઈ.
ઇયં મે પાટલાષણ્ડમણ્ડિતા પુષ્પવાટિકા । ઇયં મે પુષ્પિતોદ્યાનમણ્ડપાકારવાટિકા
આ ફૂલોથી ભરેલી બગીચી, લાલ રંગના વૃક્ષોના જૂથોથી શોભાયમાન છે, મારી છે; આ ફૂલોથી ખિલેલી બગીચા જેવી છાવણી પણ મારી જ છે.
ઇયં પુષ્કરિણીતીરદ્રુમગ્રથિતતર્ણકા । ઇયં સા કર્ણિકાનામ્ની તર્ણિકા ભુક્તપર્ણિકા
આ કમળની તળાવના કિનારે વૃક્ષો અને લીલીછમ ઘાસથી જડાયેલો પટો પણ મારોજ છે; આ કર્ણિકા નામની તરણીકાનું પાન પણ ખાઈ લેવાયું છે, એ પણ મારી જ છે.
ઇયં સા મેદસા ક્ષીણા વરાકી જલહારિકા । અદ્યાષ્ટમં દિનં બાષ્પપૂર્ણાક્ષી પરિરોદિતિ
આ બિચારી, ચરબી ઘટી ગઈ છે અને પાણી વગર દુખી છે, મારી જ છે; આજે આઠમો દિવસ છે, એ આંખોમાં આંસુ ભરાઈને રડી રહી છે.
ઇહ દેવિ મયા પ્રોક્તમ્ ઇહોષિતમ્ ઇહ સ્થિતમ્ । ઇહ સુપ્તમ્ ઇહાતીતમ્ ઇદં દત્તમ્ ઇહાહૃતમ્
હે દેવી, અહીં મેં વાત કરી છે, અહીં જ રહ્યો છું, અહીં જ ઊંઘ્યો છું, અહીં જ સમય વિતાવ્યો છે, અહીં જ આપ્યું છે અને અહીં જ લીધું છે.
એષ મે જ્યેષ્ઠશર્માખ્યઃ પુત્રો રોદિતિ મન્દિરે । એષા મે જઙ્ગલે ધેનુર્ દોઘ્દ્રી ચરતિ શાદ્વલમ્
આ મારા મોટાભાઈ જેનું નામ શર્મા છે, એ ઘર અંદર રડી રહ્યો છે; અને આ મારી ગાય જંગલમાં લીલાં ઘાસમાં ચરતી અને દૂધ આપતી ફરે છે.
ગૃહે ઽવસન્નં દાહાય રૂક્ષં ક્ષારવિધૂસરમ્ । સ્વં દેહમ્ ઇહ પઞ્ચાખ્યં પશ્યેમં પ્રઘનં મમ
ઘરમાં રાખેલું, બળવા તૈયાર, સુકાયું અને ક્ષારવાળી ધૂળથી ઢંકાયેલું, આ મારું શરીર છે, જેને પાંચ તત્વવાળું કહે છે, ભારે અને ઘન છે, એ જુઓ.
તુમ્બીલતાભિર્ ઉગ્રાભિસ્ તૃષ્ણાભિર્ ઇવ વેષ્ટિતમ્ । મહાનસસ્થાનમ્ ઇદં મમ દેહમ્ ઇવાપરમ્
આ રસોડું, કઠણ તુંબડીલતાથી ઘેરાયેલું છે, જાણે તીવ્ર તરસે ઘેરાયું હોય એમ; આ રસોડાનું સ્થાન પણ મારા બીજા શરીર જેવું જ છે.
એતે રોદનતામ્રાક્ષા બન્ધવો ભુવિ બન્ધનમ્ । અઙ્ગદાર્પિતરુદ્રાક્ષા આહરન્ત્ય્ અનલેન્ધનમ્
આ સંબંધીઓ, રડવાથી આંખો લાલ થયેલી, દુનિયામાં બંધનરૂપ છે; અને જે હાથમાં રુદ્રાક્ષ પહેરે છે, એ અગ્નિ માટે લાકડાં લાવે છે.
અનારતં શિલાકચ્છગુચ્છાચ્છોટનકારિભિઃ । તરઙ્ગૈસ્ તુઙ્ગિતાકારસ્પૃષ્ટતીરલતાદલૈઃ
પથ્થર અને શંખના સમૂહો સતત અથડાતા, ઊંચી લહેરો કિનારે વેલની પાંદડીઓને સ્પર્શ કરતી રહે છે.
શીકરાકીર્ણપર્યન્તશાદ્વલસ્થલવેલ્લિતૈઃ । શિલાફલહકાસ્ફાલફેનિલોત્ફાલશીકરૈઃ
કિનારાઓ પર છાંટા, લહેરાતી લીલીછાયા, અને પથ્થર, ફળ અને શંખના અથડામણથી ઊભી થયેલી ફેન અને છાંટા ફેલાયેલા છે.
તુષારીકૃતમધ્યાહ્નદિવાકરકરોત્કરૈઃ । ફુલ્લપુષ્પોત્કરાસારપ્રદાનોત્કતટદ્રુમૈઃ
મધ્યાહ્નના સૂર્યકિરણો તુષારની જેમ ચમક આપે છે, અને કિનારાઓ પર ફૂલોથી ભરેલા વૃક્ષો ફૂલોની ઝાંખી આપવા તત્પર છે.
વિદ્રુમૈર્ ઇવ સઙ્ક્રાન્તફુલ્લકિંશુકકાન્તિભિઃ । વ્યાપ્તયા પુષ્પરાશીનાં સમુલ્લાસનકારિભિઃ
વિદ્રુમ જેવી ફૂલેલા કિંશુક વૃક્ષોની કાંતિથી, અને આનંદથી ફૂટી પડતા ફૂલોના ઢગલાંથી એ જગ્યા ભરાઈ ગઈ છે.
ઉહ્યમાનફલાપૂરસુવ્યગ્રગ્રામબાલયા । મહાકલકલાવર્તસક્તયા ગ્રામ્યકુલ્યયા
ગામના બાળકો ફળો ભેગાં કરવામાં વ્યસ્ત છે, અને ગામની નદીના મોટાં ઘોળાં ઘોળાં વહેણમાં મગ્ન થઈને વહેતા જાય છે.
વેષ્ટિતસ્ તરલાસ્ફાલજલધૌતતલોપમઃ । ઘનપત્ત્રતરુચ્છત્ત્રચ્છાયાસતતશીતલઃ
આ નદીના કાંઠા ઝડપથી વળાંકા ખાતા અને પાણીથી ધોવાયેલા છે, અને ઘણા પાનવાળા વૃક્ષોની ઘેરી છાંયામાં હંમેશાં ઠંડક રહે છે.