સાલતાલીતમાલાઢ્યનીલપલ્વલમાલિતમ્ । વલીવલયવિન્યાસવિલાસવલિતધ્રુવમ્
જ્યાં સાળ, તાળ અને તમાલના વૃક્ષોની ઘણી વનરાજી છે, નીલા કમળના તળાવોથી કિનારા શોભે છે, અને વળાંક ધરાવતા વહેણોથી કિનારા સુંદર રીતે વળાંગેલા છે.
આલોલપલ્લવલતાવલિતાલયાનામ્ ઉત્ફુલ્લકન્દલસિલિન્ધ્રસુગન્ધિતાનામ્ । સારાવવારિવલનાકુલગોકુલાનામ્ આનીલષષ્પકુસુમસ્થલશોભિતાનામ્
જ્યાં લટકતી વેલીઓ અને હલનારી પાંદડીઓના ઘર ખીલેલા કૂંપળો અને સુગંધિત કમળના ડાંઠથી મહેકે છે, જ્યાં ગાયોના ઝુંડ મધભર્યા વહેણે ભેગા થાય છે, અને પવનથી છવાયેલા કોમળ ફૂલોથી ધરતી શોભાયમાન છે.
તીરદ્રુમપ્રકરગુપ્તસરિદ્રયાણામ્ નીરન્ધ્રપુષ્પિતલતોગ્રવિતાનકાનામ્ । ઉદ્યાનકુન્દમકરન્દસુગન્ધિતાનામ્ ગન્ધાન્ધષટ્પદકુલાન્તરિતામ્બુદાનામ્
પવિત્ર વૃક્ષોના ઘન ઝાડીઓમાં છુપાયેલી નદીઓ, ખીલેલા લતાના છાંયાવાળા, જ્યાં જાસુદના સુગંધથી બગીચાઓ મહેકે છે અને સુગંધથી મસ્ત થયેલા મધમાખીઓના ઝુંડ વાદળોને ઢાંકી દે છે—
સૌન્દર્યતર્જિતપુરન્દરમન્દિરાણામ્ રાજીવરાજિરજસારુણિતામ્બરાણામ્ । રંહોવહદ્ગિરિનદીરવઘર્ઘરાણામ્ કુન્દાવદાતજલદદ્યુતિભાસુરાણામ્
જ્યાં મહેલોની સુંદરતા ઇન્દ્રના મહેલને પણ હરાવે છે, કમળના પરાગથી આકાશ લાલચટ્ટ થાય છે, પહાડમાંથી વહેતી નદીઓના ઘોઘાટ આનંદથી ગુંજે છે અને સફેદ વાદળો જાસુદના ફૂલ જેવી કાંતિથી ચમકે છે—
સૌધસ્થલોલ્લસિતપુષ્પલતાલયાનાં લીલાવિલોલકલકણ્ઠવિહઙ્ગમાનામ્ । ઉલ્લાસિકૌસુમદલાસ્તરણસ્થયૂનામ્ આપાદમ્ આવલિતમાલ્યવિલાસિનીનામ્
જ્યાં મહેલની છત પર ખીલેલી લતાવાળા બાગમાં રમતી કોયલીઓ ફરતી રહે છે, તાજા ફૂલોથી પથાર બિછાયા છે અને યુવતીઓ માથાથી પગ સુધી હારોથી સજાયેલી આરામથી પથાર પર બેસી છે—
સર્વં તુ સુન્દરનવાઙ્કુરદન્તુરાણામ્ હેલોલ્લસદ્વનલતાકુલમાર્ગગાણામ્ । સઞ્જાતકોમલલતોપલસઙ્કુલાનામ્ વર્ષત્પયોદપટસંવલિતાલયાણામ્
બધું જ નવા, કોમળ અંકુરોથી ઢંકાયું છે, જીવંત લતાવાળા જંગલના રસ્તાઓ વળાંક લે છે, નરમ પાંદડીઓની ગૂંચ વળી છે અને ઘર-ઘર વરસાદના વાદળોની ચાદરથી ઢંકાયેલા છે—
નીહારહારિહરિતસ્થલવિસ્તૃતાનામ્ સૌધસ્થમેઘતડિદાકુલિતાઙ્ગનાનામ્ । નીલોત્પલોલ્લસિતસૌરભસુન્દરાણામ્ હુઙ્કારહારિહરિતોન્મુખગોકુલાનામ્
અહીંની જમીન પર હરિયાળી ફેલાઈ છે, જે ધુમ્મસને દૂર કરે છે; મકાનની છત પર મેઘ વચ્ચે વીજળી જેવી શોભા ધરાવતી સ્ત્રીઓ ભેગી છે; હવામાં નીલકમળના ખિલેલા ફૂલોની સુગંધ વ્યાપી છે; અને ગાયોના ઝુંડ ઠંડા પવનથી આનંદિત થઈને મોઢું ઉપર કરી ઊભા છે.
વિધ્વસ્તમુગ્ધમૃગશાવગૃહાઙ્ગનાનામ્ ઉન્મત્તબર્હિગણશીકરનિર્ઝરાણામ્ । સૌગન્ધ્યમત્તપવનાહૃતસૌરભાનામ્ વપ્રૌષધિજ્વલનવિસ્મૃતદીપકાનામ્
અહીંના આંગણાંમાં ભયભીત હરણછોકરાંઓએ જગ્યા ખાલી કરી છે; મોરોના ટોળા આનંદમાં ઝૂમીને ઝરણાના છાંટામાં નાચે છે; સુગંધથી મત્ત થયેલી પવન સર્વત્ર સુગંધ ફેલાવે છે; અને ઔષધીના પ્રકાશમાં દીવા ભૂલી જવામાં આવે છે.
કોલાહલાકુલકુલાયકુલાકુલાનામ્ કુલ્યાકુલાકલકલાશ્રુતસઙ્કથાનામ્ । મુક્તાફલપ્રકરસુન્દરબિન્દુપાતશીતાખિલદ્રુમલતાતૃણપલ્લવાનામ્
અહીં અનેક પક્ષીઓના કલરવથી વાતાવરણ ગૂંજી ઉઠ્યું છે; નદીના ધીમા કલકલ અવાજમાં વાતચીત થાય છે; અને મુક્તાના દાણા જેવા ઠંડા ટીપાં દરેક વૃક્ષ, વેલ અને ઘાસના પાંદડાં પર શોભે છે.
લક્ષ્મીમ્ અનસ્તમિતપુષ્પવિકાસભાજામ્ । શક્નોતિ કઃ કલયિતું ગિરિમન્દિરાણામ્
આ પહાડના મહેલો, જ્યાં ક્યારેય ન મલિન થનારા ખીલેલા ફૂલોની શોભા સતત રહે છે, તેની વૈભવનું વર્ણન કોણ કરી શકે?
તત્ર તે પેતતુર્ દેવ્યૌ ગ્રામે ઽન્તશ્શીતલાત્મનિ । ભોગમોક્ષશ્રિયૌ શાન્તે પુંસીવ વિદિતાત્મનિ
ત્યાં, એ ગામમાં, બે દેવીઓ ઠંડા અને શાંત મનવાળા શરીરમાં ઉતરી આવી, જેમ ભોગ અને મુક્તિ જેવી બે સંપત્તિઓ પોતાનું સ્વરૂપ જાણનારા શાંત મનુષ્યમાં પ્રવેશ કરે છે.
કાલેનૈતાવતા લીલા તેનાભ્યાસેન સાભવત્ । શુદ્ધજ્ઞાનૈકદેહત્વાત્ ત્રિકાલામલદર્શિની
સમય જતાં, એ અભ્યાસથી લીલા માત્ર શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ બની ગઈ અને ત્રણેય સમયને નિર્વિકાર રીતે જોઈ શકવાની શક્તિ પ્રાપ્ત કરી.
અથ સસ્માર સર્વાસ્ તાઃ પ્રાક્તનીસ્ સંસૃતેર્ ગતીઃ । સ્વાસ્ સ્વયં સ્વરસેનૈવ પ્રાગ્જન્મમરણાદિકાઃ
પછી તેણે પોતાની સ્વાભાવિક શક્તિથી, પૂર્વ જન્મો, મૃત્યુ અને સંસારના બધા પૂર્વના માર્ગો સ્પષ્ટપણે યાદ કરી લીધા.
દેવિ દેશમ્ ઇમં દૃષ્ટ્વા ત્વત્પ્રસાદાત્ સ્મરામ્ય્ અહમ્ । ઇહ તત્ પ્રાક્તનં સર્વં ચેષ્ટિતં વેષ્ટિતાન્તરમ્
દેવી, તારી કૃપાથી આ સ્થળ જોઈને મને અહીંના બધા પૂર્વજના પ્રસંગો, દરેક કરમ અને વિવિધ પરિસ્થિતિઓ યાદ આવી જાય છે.
ઇહાભૂવમ્ અહં જીર્ણા સિરાલાઙ્ગી કૃશાસિતા । બ્રાહ્મણી શુષ્કદર્ભાગ્રભેદરૂક્ષકરોદરા
અહીં હું એક વૃદ્ધ સ્ત્રી હતી, મારી હાડપિંજર જેવી બારીક અને કાળી કાયાથી, બ્રાહ્મણની પત્ની તરીકે, સુકાઈ ગયેલા દર્ભ ઘાસ તોડવાથી મારા હાથ અને પેટ ખડખડિયા અને કઠણ થઈ ગયા હતા.
ભર્તુઃ કુલકરી ભાર્યા દોહમન્થાનશોભિની । માતા સકલપુત્રાણામ્ અતિથીનાં પ્રિયઙ્કરી
હું ઘરનાં વડાની પત્ની હતી, ઘી કાઢવા માટે દહીં મથવામાં કુશળ, બધા બાળકોની મા અને મહેમાનોને ખુશ રાખતી.
દેવદ્વિજસતાં ભક્તા સિક્તાઙ્ગી ઘૃતગોરસૈઃ । ગર્ગરીચરુકુમ્ભાદિભાણ્ડોપસ્કરશોધિની
દેવતાઓ, બ્રાહ્મણો અને સારા લોકો પ્રત્યે ભક્તિ ધરાવતી, મારા અંગો ઘી અને દુધથી ભીંજાયેલા, અને હું ગર્ગરી, ચરુ, કુંભ જેવા વાસણો સાફ કરતી.
નિત્યમ્ અન્નલવાક્તૈકકાચકમ્બુપ્રકોષ્ઠકા । જામાતૃદુહિતૃભ્રાતૃપિતૃમાતૃપ્રપૂજિની
હંમેશા ભોજન, મીઠું, એક જ કપડું, કળશ અને અનાજ ભરવાના ઘરનાં કામમાં વ્યસ્ત, અને જમાઈ, દીકરી, ભાઈ, પિતા અને માતા વગેરેનું સન્માન કરતી.
આદેહં સદ્મવૃત્ત્યૈવ પ્રક્ષીણદિનયામિની । વાચં ચિરં ચિરમ્ ઇતિ વદન્ત્ય્ અનિશમ્ આકુલા
ઘરનાં કામકાજથી અને અનેક દિવસ-રાત પસાર થતાં શરીર થાકી ગયું છે; એ સ્ત્રી ચિંતામાં સતત એક જ વાત વારંવાર બોલતી રહે છે, કદી અટકતી નથી.
કાહં ક ઇવ સંસાર ઇતિ સ્વપ્ને ઽપ્ય્ અસઙ્કથા । જાયા શ્રોત્રિયમૂઢસ્ય તાદૃશસ્યૈવ દુર્ધિયઃ
હું કોણ છું? આ જગત શું છે? — આવા પ્રશ્નો તો એવા મૂર્ખ અને અજ્ઞાન પતિની પત્નીને સપનામાં પણ ક્યારેય ઉઠતા નથી.
એકનિષ્ઠા સમિચ્છાકગોમયેન્ધનસઞ્ચયે । મ્લાનકમ્બલસંવીતસિરાલક્ષા સગાત્રિકા
એનું એકમાત્ર ધ્યાન ગાયના છાણ અને લાકડાં ભેગા કરવામાં જ હોય છે; એ ધૂંધળી કમ્બળ ઓઢે છે અને ભારે વજન ઉઠાવવાથી શરીર પર નિશાન પડેલા હોય છે.
તર્ણકીકર્ણજાહસ્થક્રિમિનિષ્કાસતત્પરા । ગૃહશાકવનાસેકસત્વરા ગૃહકર્મણાં
કાન, વાળ અને હાથમાંથી જીવાત કાઢવામાં એ સતત વ્યસ્ત રહે છે; ઘર માટે જંગલી શાક લાવવા ઉતાવળે દોડે છે અને ઘરનાં કામમાં હંમેશા લાગી રહે છે.
નીલતીરતરઙ્ગાક્તતૃણતર્પિતતર્ણકા । પ્રતિક્ષણં ગૃહદ્વારકૃતચન્દનવર્ણકા
નદીના નીલા કિનારે લહેરોથી ભીંજાયેલા ઘાસથી ગાયોને ખવડાવે છે, અને દર સમયે ઘરના દ્વાર પર ચંદન લગાવે છે.
નીત્યર્થં ગૃહભૃત્યાનાં સાદિનાં કૃતવાચ્યતા । મર્યાદાનિયમાદ્ અબ્ધિવેલેવાનિશમ્ અચ્યુતા
ઘરના નોકરો અને પશુઓના હિત માટે હંમેશાં બોલવા તૈયાર રહે છે, અને નિયમો અને મર્યાદામાં અડગ રહીને, સમુદ્રના કિનારા જેવી મર્યાદા રાખે છે.
જીર્ણપર્ણસવર્ણૈકકર્ણદોલાધિરૂઢયા । કષ્ટતાપજરાભીતજીવભૃત્યેવ ચિહ્નિતા
જૂના પાનના રંગની એક કાનની વાળી ઝૂલતી હોય છે, અને મુશ્કેલી અને વૃદ્ધાવસ્થાથી થાકી ગયેલી દાસી જેવી, જીવનની કઠિનાઈઓ અને ભયના ચિહ્નો ધરાવે છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સઞ્ચરન્તી સા શિખરિગ્રામકોટરે । સઞ્ચરન્ત્યાસ્ સરસ્વત્યા દર્શયામ્ આસ સા સ્વયમ્
આ રીતે કહીને, તે પર્વતના ગામની ખીણમાં ફરવા લાગી; જ્યારે તે ફરતી હતી, ત્યારે સરસ્વતી પોતે તેની સામે પ્રગટ થઈ.
ઇયં મે પાટલાષણ્ડમણ્ડિતા પુષ્પવાટિકા । ઇયં મે પુષ્પિતોદ્યાનમણ્ડપાકારવાટિકા
આ ફૂલોથી ભરેલી બગીચી, લાલ રંગના વૃક્ષોના જૂથોથી શોભાયમાન છે, મારી છે; આ ફૂલોથી ખિલેલી બગીચા જેવી છાવણી પણ મારી જ છે.
ઇયં પુષ્કરિણીતીરદ્રુમગ્રથિતતર્ણકા । ઇયં સા કર્ણિકાનામ્ની તર્ણિકા ભુક્તપર્ણિકા
આ કમળની તળાવના કિનારે વૃક્ષો અને લીલીછમ ઘાસથી જડાયેલો પટો પણ મારોજ છે; આ કર્ણિકા નામની તરણીકાનું પાન પણ ખાઈ લેવાયું છે, એ પણ મારી જ છે.
ઇયં સા મેદસા ક્ષીણા વરાકી જલહારિકા । અદ્યાષ્ટમં દિનં બાષ્પપૂર્ણાક્ષી પરિરોદિતિ
આ બિચારી, ચરબી ઘટી ગઈ છે અને પાણી વગર દુખી છે, મારી જ છે; આજે આઠમો દિવસ છે, એ આંખોમાં આંસુ ભરાઈને રડી રહી છે.
ઇહ દેવિ મયા પ્રોક્તમ્ ઇહોષિતમ્ ઇહ સ્થિતમ્ । ઇહ સુપ્તમ્ ઇહાતીતમ્ ઇદં દત્તમ્ ઇહાહૃતમ્
હે દેવી, અહીં મેં વાત કરી છે, અહીં જ રહ્યો છું, અહીં જ ઊંઘ્યો છું, અહીં જ સમય વિતાવ્યો છે, અહીં જ આપ્યું છે અને અહીં જ લીધું છે.