સમસ્તસદ્મસુ ક્ષીણમાક્ષિકાક્ષિપ્તમક્ષિકમ્ । ફુલ્લાશોકદ્રુમોદ્દ્યોતકૃતલાક્ષિકમન્દિરમ્
બધા ઘરોમાં મધમાખીઓ હવે બહુ ઓછી રહી ગઈ છે, જાણે કોઈએ હાંકી દીધી હોય. છતાં, ફૂલેલા અશોકના વૃક્ષોથી મહેલ સુંદર લાલ રંગે ઝગમગી ઉઠ્યાં છે.
શીકરાસારમરુતા નિત્યાર્દ્રવિકચદ્દ્રુમમ્ । કદમ્બમુકુલપ્રોતસપ્તચ્છદચ્છદોત્કરમ્
હંમેશા શીતળ પવનથી વૃક્ષોની પાંદડીઓ તાજી રહે છે; કદંબના કળીઓ અને સપ્તછદના પાંદડાં ગૂંચવાયેલા છે.
વૃતિવ્રાતલતાફુલ્લકેતકોત્કરમાલિનમ્ । બૃહત્પ્રણાલીપટલીરણદ્રુટરુટારવમ્
લતાવૃંદો ફૂલેલા કેતકીના ગુચ્છોથી શોભાયમાન છે, અને પહોળા પાંદડાવાળા વૃક્ષોમાં પક્ષીઓના કલરવથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું છે.
વાતાયનગુહાનિર્યત્સૌધવિશ્રાન્તવારિદમ્ । પૂર્ણપુષ્કરિણીપઙ્ક્તિપૂતરાજપથાન્તરમ્
ખિડીકીઓ અને મહેલની અંદરની ઓટલીઓમાંથી ઠંડો પવન વહી રહ્યો છે, અને રાજમાર્ગો પૂરા કમળવાળા તળાવોની પંક્તિઓથી પવિત્ર બન્યા છે.
નીરન્ધ્રવિટપચ્છાયાશીતલામલશાદ્વલમ્ । સર્વપુષ્પાસ્રવદ્બિન્દુપ્રતિબિમ્બિતતારકમ્
ઘણી ઘની છાંયાવાળી ડાળીઓથી ઢંકાયેલું, ઠંડુ અને શુદ્ધ તાજી ઘાસથી ભરેલું, જ્યાં દરેક ફૂલમાંથી ટપકતા પાણીનાં ટીપાંઓમાં તારાઓનો પ્રતિબિંબ દેખાય છે.
અનારતપતત્પુષ્પહિમવર્ષસિતાલયમ્ । વિચિત્રમઞ્જરીપુષ્પપત્ત્રપલ્વલપાદપમ્
અવિરત પડતા ફૂલો અને હિમના વરસાદથી હંમેશા ઠંડું રહેતું, અદ્ભુત ફૂલની મંજરીઓ, પાંદડા અને કમળના છોડોથી શોભાયમાન આવાસ.
ગૃહકક્ષ્યાન્તરાલીનમેઘગુપ્તચિરણ્ટિકમ્ । સૌધસ્થમેઘવિદ્યુદ્ભિર્ અનાદેયપ્રદીપકમ્
ઘર જેવી અંદરની ઓરડીઓ અને વાટિકાઓ ધરાવતું, જૂના ખૂણાઓ મેઘોથી છુપાયેલા, ઉપરના વાદળોની વીજળીથી પ્રકાશિત, જેને બીજાં દીવા જોઈએ જ નહીં.
કન્દરાનિલઝાઙ્કારઘનઘુઙ્ઘુમમણ્ડપમ્ । ચરચ્ચકોરહારીતહરિણીહારિમન્દિરમ્
ગુફાઓમાં પવનના ઘુંઘાટથી ગુંજતું મંડપ, ચાલતાં ચકોર, પોપટ અને હરણોની હારોથી શણગારેલું મહેલ.
ઉન્નિદ્રકન્દલોદ્વાન્તમાંસલામોદમન્થરૈઃ । મરુદ્ભિર્ મન્દમ્ આદાતુમ્ આરબ્ધૈર્ લોલપલ્લવમ્
જ્યાં પવન નરમ કૂંપળો અને ભીની જમીનની સુગંધથી ભરેલો હોય છે, અને ધીરે ધીરે હલનારી, રમતી પાંદડીઓને હલાવતો હોય છે.
લાવકાલાપલીલાયામ્ આલીનલલનાકુલમ્ । કોકકોકિલકાકોલકોલાહલસમાકુલમ્
જ્યાં લાવા અને મધમાખીઓની રમતી ટોળીઓ ભેગી થાય છે, અને કોયલ તથા કોકિલાના મધુર અને જીવંત અવાજોથી વાતાવરણ ગૂંજી ઉઠે છે.
સાલતાલીતમાલાઢ્યનીલપલ્વલમાલિતમ્ । વલીવલયવિન્યાસવિલાસવલિતધ્રુવમ્
જ્યાં સાળ, તાળ અને તમાલના વૃક્ષોની ઘણી વનરાજી છે, નીલા કમળના તળાવોથી કિનારા શોભે છે, અને વળાંક ધરાવતા વહેણોથી કિનારા સુંદર રીતે વળાંગેલા છે.
આલોલપલ્લવલતાવલિતાલયાનામ્ ઉત્ફુલ્લકન્દલસિલિન્ધ્રસુગન્ધિતાનામ્ । સારાવવારિવલનાકુલગોકુલાનામ્ આનીલષષ્પકુસુમસ્થલશોભિતાનામ્
જ્યાં લટકતી વેલીઓ અને હલનારી પાંદડીઓના ઘર ખીલેલા કૂંપળો અને સુગંધિત કમળના ડાંઠથી મહેકે છે, જ્યાં ગાયોના ઝુંડ મધભર્યા વહેણે ભેગા થાય છે, અને પવનથી છવાયેલા કોમળ ફૂલોથી ધરતી શોભાયમાન છે.
તીરદ્રુમપ્રકરગુપ્તસરિદ્રયાણામ્ નીરન્ધ્રપુષ્પિતલતોગ્રવિતાનકાનામ્ । ઉદ્યાનકુન્દમકરન્દસુગન્ધિતાનામ્ ગન્ધાન્ધષટ્પદકુલાન્તરિતામ્બુદાનામ્
પવિત્ર વૃક્ષોના ઘન ઝાડીઓમાં છુપાયેલી નદીઓ, ખીલેલા લતાના છાંયાવાળા, જ્યાં જાસુદના સુગંધથી બગીચાઓ મહેકે છે અને સુગંધથી મસ્ત થયેલા મધમાખીઓના ઝુંડ વાદળોને ઢાંકી દે છે—
સૌન્દર્યતર્જિતપુરન્દરમન્દિરાણામ્ રાજીવરાજિરજસારુણિતામ્બરાણામ્ । રંહોવહદ્ગિરિનદીરવઘર્ઘરાણામ્ કુન્દાવદાતજલદદ્યુતિભાસુરાણામ્
જ્યાં મહેલોની સુંદરતા ઇન્દ્રના મહેલને પણ હરાવે છે, કમળના પરાગથી આકાશ લાલચટ્ટ થાય છે, પહાડમાંથી વહેતી નદીઓના ઘોઘાટ આનંદથી ગુંજે છે અને સફેદ વાદળો જાસુદના ફૂલ જેવી કાંતિથી ચમકે છે—
સૌધસ્થલોલ્લસિતપુષ્પલતાલયાનાં લીલાવિલોલકલકણ્ઠવિહઙ્ગમાનામ્ । ઉલ્લાસિકૌસુમદલાસ્તરણસ્થયૂનામ્ આપાદમ્ આવલિતમાલ્યવિલાસિનીનામ્
જ્યાં મહેલની છત પર ખીલેલી લતાવાળા બાગમાં રમતી કોયલીઓ ફરતી રહે છે, તાજા ફૂલોથી પથાર બિછાયા છે અને યુવતીઓ માથાથી પગ સુધી હારોથી સજાયેલી આરામથી પથાર પર બેસી છે—
સર્વં તુ સુન્દરનવાઙ્કુરદન્તુરાણામ્ હેલોલ્લસદ્વનલતાકુલમાર્ગગાણામ્ । સઞ્જાતકોમલલતોપલસઙ્કુલાનામ્ વર્ષત્પયોદપટસંવલિતાલયાણામ્
બધું જ નવા, કોમળ અંકુરોથી ઢંકાયું છે, જીવંત લતાવાળા જંગલના રસ્તાઓ વળાંક લે છે, નરમ પાંદડીઓની ગૂંચ વળી છે અને ઘર-ઘર વરસાદના વાદળોની ચાદરથી ઢંકાયેલા છે—
નીહારહારિહરિતસ્થલવિસ્તૃતાનામ્ સૌધસ્થમેઘતડિદાકુલિતાઙ્ગનાનામ્ । નીલોત્પલોલ્લસિતસૌરભસુન્દરાણામ્ હુઙ્કારહારિહરિતોન્મુખગોકુલાનામ્
અહીંની જમીન પર હરિયાળી ફેલાઈ છે, જે ધુમ્મસને દૂર કરે છે; મકાનની છત પર મેઘ વચ્ચે વીજળી જેવી શોભા ધરાવતી સ્ત્રીઓ ભેગી છે; હવામાં નીલકમળના ખિલેલા ફૂલોની સુગંધ વ્યાપી છે; અને ગાયોના ઝુંડ ઠંડા પવનથી આનંદિત થઈને મોઢું ઉપર કરી ઊભા છે.
વિધ્વસ્તમુગ્ધમૃગશાવગૃહાઙ્ગનાનામ્ ઉન્મત્તબર્હિગણશીકરનિર્ઝરાણામ્ । સૌગન્ધ્યમત્તપવનાહૃતસૌરભાનામ્ વપ્રૌષધિજ્વલનવિસ્મૃતદીપકાનામ્
અહીંના આંગણાંમાં ભયભીત હરણછોકરાંઓએ જગ્યા ખાલી કરી છે; મોરોના ટોળા આનંદમાં ઝૂમીને ઝરણાના છાંટામાં નાચે છે; સુગંધથી મત્ત થયેલી પવન સર્વત્ર સુગંધ ફેલાવે છે; અને ઔષધીના પ્રકાશમાં દીવા ભૂલી જવામાં આવે છે.
કોલાહલાકુલકુલાયકુલાકુલાનામ્ કુલ્યાકુલાકલકલાશ્રુતસઙ્કથાનામ્ । મુક્તાફલપ્રકરસુન્દરબિન્દુપાતશીતાખિલદ્રુમલતાતૃણપલ્લવાનામ્
અહીં અનેક પક્ષીઓના કલરવથી વાતાવરણ ગૂંજી ઉઠ્યું છે; નદીના ધીમા કલકલ અવાજમાં વાતચીત થાય છે; અને મુક્તાના દાણા જેવા ઠંડા ટીપાં દરેક વૃક્ષ, વેલ અને ઘાસના પાંદડાં પર શોભે છે.
લક્ષ્મીમ્ અનસ્તમિતપુષ્પવિકાસભાજામ્ । શક્નોતિ કઃ કલયિતું ગિરિમન્દિરાણામ્
આ પહાડના મહેલો, જ્યાં ક્યારેય ન મલિન થનારા ખીલેલા ફૂલોની શોભા સતત રહે છે, તેની વૈભવનું વર્ણન કોણ કરી શકે?
તત્ર તે પેતતુર્ દેવ્યૌ ગ્રામે ઽન્તશ્શીતલાત્મનિ । ભોગમોક્ષશ્રિયૌ શાન્તે પુંસીવ વિદિતાત્મનિ
ત્યાં, એ ગામમાં, બે દેવીઓ ઠંડા અને શાંત મનવાળા શરીરમાં ઉતરી આવી, જેમ ભોગ અને મુક્તિ જેવી બે સંપત્તિઓ પોતાનું સ્વરૂપ જાણનારા શાંત મનુષ્યમાં પ્રવેશ કરે છે.
કાલેનૈતાવતા લીલા તેનાભ્યાસેન સાભવત્ । શુદ્ધજ્ઞાનૈકદેહત્વાત્ ત્રિકાલામલદર્શિની
સમય જતાં, એ અભ્યાસથી લીલા માત્ર શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ બની ગઈ અને ત્રણેય સમયને નિર્વિકાર રીતે જોઈ શકવાની શક્તિ પ્રાપ્ત કરી.
અથ સસ્માર સર્વાસ્ તાઃ પ્રાક્તનીસ્ સંસૃતેર્ ગતીઃ । સ્વાસ્ સ્વયં સ્વરસેનૈવ પ્રાગ્જન્મમરણાદિકાઃ
પછી તેણે પોતાની સ્વાભાવિક શક્તિથી, પૂર્વ જન્મો, મૃત્યુ અને સંસારના બધા પૂર્વના માર્ગો સ્પષ્ટપણે યાદ કરી લીધા.
દેવિ દેશમ્ ઇમં દૃષ્ટ્વા ત્વત્પ્રસાદાત્ સ્મરામ્ય્ અહમ્ । ઇહ તત્ પ્રાક્તનં સર્વં ચેષ્ટિતં વેષ્ટિતાન્તરમ્
દેવી, તારી કૃપાથી આ સ્થળ જોઈને મને અહીંના બધા પૂર્વજના પ્રસંગો, દરેક કરમ અને વિવિધ પરિસ્થિતિઓ યાદ આવી જાય છે.
ઇહાભૂવમ્ અહં જીર્ણા સિરાલાઙ્ગી કૃશાસિતા । બ્રાહ્મણી શુષ્કદર્ભાગ્રભેદરૂક્ષકરોદરા
અહીં હું એક વૃદ્ધ સ્ત્રી હતી, મારી હાડપિંજર જેવી બારીક અને કાળી કાયાથી, બ્રાહ્મણની પત્ની તરીકે, સુકાઈ ગયેલા દર્ભ ઘાસ તોડવાથી મારા હાથ અને પેટ ખડખડિયા અને કઠણ થઈ ગયા હતા.
ભર્તુઃ કુલકરી ભાર્યા દોહમન્થાનશોભિની । માતા સકલપુત્રાણામ્ અતિથીનાં પ્રિયઙ્કરી
હું ઘરનાં વડાની પત્ની હતી, ઘી કાઢવા માટે દહીં મથવામાં કુશળ, બધા બાળકોની મા અને મહેમાનોને ખુશ રાખતી.
દેવદ્વિજસતાં ભક્તા સિક્તાઙ્ગી ઘૃતગોરસૈઃ । ગર્ગરીચરુકુમ્ભાદિભાણ્ડોપસ્કરશોધિની
દેવતાઓ, બ્રાહ્મણો અને સારા લોકો પ્રત્યે ભક્તિ ધરાવતી, મારા અંગો ઘી અને દુધથી ભીંજાયેલા, અને હું ગર્ગરી, ચરુ, કુંભ જેવા વાસણો સાફ કરતી.
નિત્યમ્ અન્નલવાક્તૈકકાચકમ્બુપ્રકોષ્ઠકા । જામાતૃદુહિતૃભ્રાતૃપિતૃમાતૃપ્રપૂજિની
હંમેશા ભોજન, મીઠું, એક જ કપડું, કળશ અને અનાજ ભરવાના ઘરનાં કામમાં વ્યસ્ત, અને જમાઈ, દીકરી, ભાઈ, પિતા અને માતા વગેરેનું સન્માન કરતી.
આદેહં સદ્મવૃત્ત્યૈવ પ્રક્ષીણદિનયામિની । વાચં ચિરં ચિરમ્ ઇતિ વદન્ત્ય્ અનિશમ્ આકુલા
ઘરનાં કામકાજથી અને અનેક દિવસ-રાત પસાર થતાં શરીર થાકી ગયું છે; એ સ્ત્રી ચિંતામાં સતત એક જ વાત વારંવાર બોલતી રહે છે, કદી અટકતી નથી.
કાહં ક ઇવ સંસાર ઇતિ સ્વપ્ને ઽપ્ય્ અસઙ્કથા । જાયા શ્રોત્રિયમૂઢસ્ય તાદૃશસ્યૈવ દુર્ધિયઃ
હું કોણ છું? આ જગત શું છે? — આવા પ્રશ્નો તો એવા મૂર્ખ અને અજ્ઞાન પતિની પત્નીને સપનામાં પણ ક્યારેય ઉઠતા નથી.