તમ્ એવ મણ્ડપાકાશકોણકં શૂન્યમાત્રકમ્ । ચતુસ્સમુદ્રપર્યન્તં ભૂતલં સો ઽનુભૂતવાન્
એ જ મંડપ જે ખાલી જગ્યા જેવું હતું, તેને તેણે ચાર સમુદ્રોથી ઘેરાયેલું આખું ભૂમિરૂપે અનુભવ્યું.
આકાશાત્મનિ ભૂપીઠે તસ્મિંસ્ તદ્ રાજપત્તનમ્ । રાજસદ્માનુભવતિ સ ચ સા ચાપ્ય્ અરુન્ધતી
આકાશ જેવું જે ભૂમિનું આસન હતું, એ પર તેણે અને અરુંધતીએ રાજધાની અને રાજમહેલનો અનુભવ કર્યો.
લીલાભિધાના સઞ્જાતા તયા ચ જ્ઞપ્તિર્ અર્ચિતા । જ્ઞપ્ત્યા સહ સમુલ્લઙ્ઘ્ય ખમ્ આશ્ચર્યમનોરમમ્
ત્યાં લીલા નામની એક સ્ત્રી પ્રગટ થઈ, અને તેણે જ્ઞાનને પૂજ્યું; પછી જ્ઞાન સાથે મળીને તે અદ્ભુત અને આનંદદાયક આકાશમાં આગળ વધી.
પ્રાદેશમાત્રે નભસિ સા તત્રૈવ ગૃહોદરે । બ્રહ્માણ્ડાન્તરમ્ આસાદ્ય ગિરિં વાસવમન્દિરમ્
માત્ર હાથની લંબાઈ જેટલા આકાશમાં, એ જ ઘરના અંદર, તેણે બીજું બ્રહ્માંડ, એક પર્વત અને ઇન્દ્રનું મહેલ પામ્યું.
બ્રહ્માણ્ડાત્ પરિનિર્ગત્ય સ્વગૃહે સ્થિતિમ્ આયયૌ । સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં પ્રાપ્ય યથા તલ્પગતઃ પુમાન્
તે બ્રહ્માંડમાંથી બહાર આવીને પોતાના ઘરમાં પાછો ગયો, જેમ પથારીમાં પડેલો માણસ એક સ્વપ્નમાંથી બીજામાં પ્રવેશ કરે છે.
પ્રતિભામાત્રમ્ એવૈતત્ સર્વમ્ આકાશમાત્રકમ્ । ન બ્રહ્માણ્ડં ન સંસારો ન કુડ્યાદિ ન દૂરતા
આ બધું માત્ર ચેતનાની છબી છે, માત્ર આકાશ જેવું છે; અહીં કોઈ બ્રહ્માંડ નથી, કોઈ સંસાર નથી, કોઈ દીવાલ કે અંતર નથી.
સ્વચિત્તમ્ એવ કચતિ તયોસ્ તાદૃઙ્ મનોહરમ્ । વાસનામાત્રસોલ્લેખં ક્વ બ્રહ્માણ્ડં ક્વ સંસૃતિઃ
માત્ર પોતાનું મન જ તેજ આપે છે, અને બંને માટે એ જ રીતે આકર્ષક છે; જ્યાં બધું માત્ર સંસ્કારોથી જ ઊભું થાય છે, ત્યાં બ્રહ્માંડ ક્યાં અને સંસાર ક્યાં?
નિરાવરણમ્ એવેદં જ્ઞપ્ત્યાકાશમ્ અનન્તકમ્ । કિઞ્ચિત્ સ્વચિત્તેનોન્નીતં સ્પન્દયુક્ત્યેવ મારુતઃ
આ જ્ઞાનનું આકાશ ખરેખર અવરોધરહિત અને અનંત છે; પોતાનાં મનથી જે કંઈ ઉદભવે છે, એ પવનની જેમ સ્પંદનથી જ દેખાય છે.
ચિદાકાશમ્ અજં શાન્તં સર્વત્રૈવ હિ સર્વદા । ચિત્ત્વાજ્ જગદ્ ઇવાભાતિ સ્વયમ્ એવાત્મનાત્મનિ
ચેતનાનું આકાશ જન્મ રહિત અને શાંત છે, હંમેશા અને સર્વત્ર એવું જ રહે છે. મન દ્વારા જ જગત દેખાય છે, જે પોતે જ પોતાનામાં પ્રકાશિત થાય છે.
યેન બુદ્ધં તુ તસ્યૈતદ્ આકાશાદ્ અપિ શૂન્યકમ્ । ન બુદ્ધં યેન તસ્યૈતદ્ વજ્રસારાચલોપમમ્
જેને જાગૃતિ મળી છે, તેના માટે આ જગત આકાશથી પણ વધારે ખાલી લાગે છે; અને જેને જાગૃતિ નથી, તેના માટે આ જગત અડગ અને પર્વત જેટલું મજબૂત લાગે છે.
ગૃહ એવ યથા સ્વપ્ને નગરં ભાતિ ભાસ્વરમ્ । તથૈતદ્ અસદ્ એવાન્તશ્ ચિદ્ધાતૌ ભાતિ ભાસ્વરમ્
જેમ સ્વપ્નમાં ઘરમાં બેઠા બેઠા તેજસ્વી શહેર દેખાય છે, તેમ જ ચેતનાના તત્ત્વમાં આ અસત્ય જગત પણ તેજથી ઝગમગતું દેખાય છે.
યથા મરુજલે ઽમ્બુત્વં કટકત્વં ચ હેમનિ । અસત્ સદ્ ઇવ ભાતીદં તથા દૃશ્યત્વમ્ આત્મનિ
જેમ રણમાં પાણી દેખાય છે અને સોનામાં કંગણનું સ્વરૂપ દેખાય છે, તેમ આ અસત્ય જગત પણ સાચું લાગે છે અને દેખાવ પણ આત્મામાં જ ઊભો થાય છે.
એવમ્ આકલયન્ત્યૌ તે લલને લલનાકૃતી । ગૃહાન્ નિર્યયતુર્ બાહ્યં ચારુચઙ્ક્રમણક્રમૈઃ
એ રીતે બંને કન્યાઓ વિચારી રહી હતી, ત્યારે તેઓ સુંદર આકારવાળી, ઘરમાંથી બહાર નીકળી, મીઠા અને ધીમા પગલાં સાથે બહાર ચાલવા લાગી.
અદૃશ્યે ગ્રામલોકેન પ્રેક્ષમાણે પુરો ગિરિમ્ । ચુમ્બિતાકાશકુહરં સંસ્પ્ર્ષ્ટાદિત્યમણ્ડલમ્
ગામના લોકો નજરે ન દેખાતા, બંનેએ આગળ પહાડ તરફ જોયું, જ્યાં ગુફાઓ આકાશે અડેલી હતી અને શિખરો પર سور્યની કિરણો પડતી હતી.
નાનાવર્ણાખિલોત્ફુલ્લવિચિત્રવનકમ્બલમ્ । નાનાનિર્ઝરનિર્ધૂતકૂજદ્વનવિહઙ્ગમમ્
પહાડ વિવિધ રંગના咲ેલા જંગલોથી ઢંકાયેલો હતો, અનેક ઝરણાઓના પાણીથી પંખીઓ કૂકતી અને ઉડતી હતી.
વિચિત્રમઞ્જરીપુઞ્જપિઞ્જરામ્બુદમણ્ડલમ્ । અભ્રકચ્છગુલુચ્છાગ્રવિશ્રાન્તખગસારવમ્
અનોખા ફૂલોના ગુચ્છો, કેસરિયા રંગના વાદળો અને અભ્રના ટોચ પર આરામ કરતી પંખીઓના ટોળા ત્યાં દેખાતા હતા.
સારવઞ્જુલવિસ્તારગુપ્તાખિલસરિત્તટમ્ । અસમાપ્તશિલાશ્વભ્રલતાનર્તનમારુતમ્
બધી નદીઓના કિનારા પહોળા સરવંજુલ વૃક્ષોથી છુપાઈ ગયા હતા, અને અધૂરી પથ્થરો, ખીણો અને નૃત્ય કરતી વેલો વચ્ચે પવન રમતો હતો.
પુષ્પાભ્રપિહિતાકાશકોશકુટ્ટકવારિદમ્ । પતદ્દીર્ઘસરિત્સ્રોતસ્સિતમુક્તાકલાપકમ્
ફૂલ જેવા વાદળોએ આકાશને ઢાંકી દીધું હતું, ખાડાઓમાં વરસાદનું પાણી ભરાયું હતું, અને લાંબી નદીઓ ચમકતી મુક્તાની ગાંઠો વહેંચતી હતી.
ચલદ્વૃક્ષવનવ્યૂહવાતઘટ્ટિતદિક્તટમ્ । નાનાવનાકુલોપાન્તચ્છાયાસતતશીતલમ્
પવનથી હલનારી વૃક્ષો અને જંગલોની પાંખીઓ હલાઈ ઉઠી હતી, દિશાઓના કિનારા પણ ધ્રુજતા હતા, અને જંગલના કિનારે ઘનછાયાંથી હંમેશા ઠંડક છવાઈ રહી હતી.
અથ તે લલને તત્ર તદા દદૃશતુસ્ સ્વયમ્ । તં ગિરિગ્રામકં વ્યોમ્નસ્ સ્વર્ગખણ્ડમ્ ઇવ ચ્યુતમ્
પછી એ બે યુવતીઓએ ત્યાં પોતે જ એ પર્વત ગામડું જોયું, જે જાણે આકાશમાંથી પડેલું સ્વર્ગનો એક ટુકડો હોય એમ લાગતું હતું.
વહત્પ્રણાલીપટલં પૂર્ણપુષ્કરિણીજલમ્ । દ્વિજૈઃ કુરુકુચૈઃ કૂજત્ સુષિરશ્વભ્રકચ્છલમ્
વહેતી નાળીઓ અને નદીઓમાં પૂરી કમળવાળી તળાવનું પાણી છલકાય છે, જ્યાં વાંકા ચાંચવાળા પક્ષીઓની કૂજનથી ગૂંજી ઉઠે છે અને ખાડા તથા ગુફાઓમાં એ અવાજો પ્રતિધ્વનિત થાય છે.
ગર્જદ્ગોવૃન્દહુઙ્કારકરાલાખિલકુઞ્જકમ્ । ગુઞ્જાગુલ્મકષણ્ડાઢ્યં સચ્છાયઘનમારુતમ્
અહીંના વનવાસમાં ગાયોના ઝુંડોની ગર્જના અને ઘોંઘાટથી આખું જંગલ ગૂંજી ઉઠે છે, મધમાખીઓની ગુંજન અને ઘન ઘાસના ઝાડથી ભરપૂર છે, તેમજ ઘનછાયાં અને ઠંડી પવનથી શીતળતા પ્રસરે છે.
દુષ્પ્રવેશાર્કકિરણં પૃથઙ્ નીહારધૂસરમ્ । ઉદઞ્ચન્મઞ્જરીપુઞ્જજટાલવિશિખાન્તરમ્
અહીં ધૂંધ અને ધૂળથી સૂર્યકિરણો પણ મુશ્કેલથી જ અંદર પહોંચે છે, અને ફૂલોના ઘન સમૂહ વચ્ચેની જગ્યા ગાઢ છાયાથી ઢંકાઈ જાય છે.
શિલાફલહકસ્ફારપ્રોચ્છલચ્છુક્લનિર્ઝરૈઃ । સ્મારિતાચલનિર્ધૂતક્ષીરોદધિજલશ્રિયમ્
પથ્થરો અને પહાડીઓ પરથી પહોળા અને ચોખ્ખા ધોધ વહે છે, જેને જોઈને એવું લાગે છે કે જાણે પર્વતો દ્વારા ઉલાળવામાં આવેલ ક્ષીરસાગરનું જળ અહીં છલકાય છે.
ફલમાલામહાભારભાસુરૈર્ અજિરદ્રુમૈઃ । આનીય પુષ્પસમ્ભારં તિષ્ઠદ્ભિર્ ઇવ સઙ્કુલમ્
આંગણાંમાં ભારે ફળોથી ઝૂકી રહેલા વૃક્ષો ઊભા છે, જેમણે અનેક ફૂલો ભેગાં કર્યા હોય એમ આખું આંગણું ભરી દીધું છે.
તરત્તરલઝાઙ્કારકારિમારુતકમ્પિતૈઃ । કીર્ણપુષ્પમહાવૃષ્ટિં દ્રુમૈર્ ઇવ રસાકુલૈઃ
ઝટપટ હલનારી પવનની લહેરથી કંપાતા વૃક્ષો રસથી ભરપૂર છે અને તેઓ ફૂલોની મોટી વરસાદ વરસાવે છે.
અશઙ્કિતશિલાકૂટસ્રવદબ્બિન્દુઝાઙ્કૃતૈઃ । કિઞ્ચિત્કૃતરવં ગુપ્તૈર્ અશઙ્કૈશ્ શઙ્કિતૈઃ ખગૈઃ
ક્યારેક છુપાયેલા અને ક્યારેક સાવધ રહેલા પક્ષીઓ, પથ્થરના ટોચ પરથી ટપકતા પાણીના ટીપાંથી ચોંકી જાય છે, છતાં હળવી અવાજે બોલે છે.
ઉત્ફાલલહરીપ્રાન્તશીકરાસ્વાદનાકુલૈઃ । નદ્યામ્ ઉડ્ડયનાવર્તવૃત્તિભિર્ વિહગૈર્ વૃતમ્
નદીના કિનારે ઉછળતી લહેરોના છાંટાંનો સ્વાદ લેવા ઉત્સુક પક્ષીઓ, વળાંકોમાં ફરતાં, આખી નદીમાં ફેલાયેલા છે.
ઉત્તાલતાલવિશ્રાન્તકાકાલોકનશઙ્કિતૈઃ । બાલૈઃ પ્રગોપિતામિક્ષાખણ્ડં જીર્ણસ્વભૂપ્તકૈઃ
ઊંચા તાડના વૃક્ષો પર બેઠેલા કાગડાંને જોઈને ડરેલા બાળકો, ગામના વૃદ્ધોએ ચાવીને ફેંકેલા ઈખના ટુકડાંઓને ઉડાડી દે છે.
પુષ્પશેખરસમ્ભારવસનગ્રામબાલકમ્ । કદમ્બનિમ્બજમ્બીરગહનોપાન્તશીતલમ્
ફૂલોથી બનેલી વેણી પહેરેલા ગામના છોકરાઓ, કપડાં પણ ફૂલોથી જ બનાવેલા, કદંબ, લીમડો અને જામફળના ઘનછાયા ઝાડોની કિનારે ઠંડક માણે છે.