ભોગકલ્લોલવલનાવિકલાકુલચેતનઃ । જાડ્યજર્જરચિદ્વૃત્તિસ્ સંસારામ્ભોધિકચ્છપઃ
ભોગની લહેરો અને ઘૂમરાટમાં મન ઉથલપાથલ થતું રહે છે; આળસ અને જડતાથી તેની ચાલ ધીમી અને થાકેલી બની ગઈ છે, એ સંસારના મહાસાગરમાં કાચબાની જેમ છે.
ચિત્રાણિ રાજકાર્યાણિ કુર્વન્ન્ અત્યાકુલાન્ય્ અપિ । સુપ્તઃ તેજસ્સ્થિતતયા ન જાગર્તિ ભવભ્રમે
રંગબેરંગી રાજકામ—even બહુ મુશ્કેલ હોય ત્યારે પણ—કરતો રહે છે, છતાં પોતાનાં તેજમાં સ્થિર રહીને ઊંઘતો જ રહે છે અને સંસારના મોહમાંથી જાગતો નથી.
ઈશ્વરો ઽહમ્ અહં ભોગી સિદ્ધો ઽહં બલવાન્ સુખી । ઇત્ય્ અનન્તમહારજ્જ્વા વલિતો વશતાં ગતઃ
મારે બધું છે, હું આનંદ માણું છું, હું સિદ્ધ છું, મજબૂત છું, ખુશ છું—આવું વિચારીને એ અનંત મોટી દોરથી બંધાઈ ગયો છે અને એની વશમાં થઈ ગયો છે.
તત્ કસ્ય વદ ભર્તુસ્ ત્વાં સમીપે વરવર્ણિનિ । વાત્યા વનાન્તરં ગન્ધલેખામ્ ઇવ વનાન્ નયે
હવે કહો, સુંદરિ, કયો પતિ તને પોતાના નજીક લાવે છે? જેમ પવન જંગલમાંથી સુગંધની રેખા લાવે છે એમ.
અન્ય એવ સ સંસારસ્ સેવ્યો બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપઃ । અન્યા એવ ચ તા વત્સે વ્યવહારપરમ્પરાઃ
બાળક, આ સંસાર તો કંઈક જુદો જ છે—એ તો બ્રહ્માંડનું મહાન મંડપ છે; અને આ બધાં સંસારિક વ્યવહારની સાંકળો પણ અલગ જ પ્રકારની છે.
સંસારમણ્ડલાનીહ તાનિ પાર્શ્વે સ્થિતાન્ય્ અપિ । નૂનં યોજનકોટીનાં કોટયસ્ તેષ્વ્ ઇહાન્તરમ્
આ સંસારના ગોળો અહીં નજીક દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં એ અણગણતરીય કરોડો યોજન જેટલા દૂર છે.
આકાશમાત્રમ્ એતેષામ્ ઇદં પશ્ય વપુઃ પુરઃ । મેરુમન્દરકોટીનાં કોટયસ્ તેષ્વ્ ઇહ સ્થિતાઃ
આ બધાંના રૂપ તારા સામે માત્ર આકાશ જેવું ખાલી છે; એમાં કરોડો મેરુ અને મંદર પર્વતો ઊભા છે.
પરમાણૌ પરમાણૌ સર્ગવર્ગા નિરર્ગલમ્ । મહાચિતસ્ સ્ફુરન્ત્ય્ અન્તા રુચીવ ત્રસરેણવઃ
દરેક પરમાણુમાં સર્જનના જૂથો અવરોધ વિના ઊભા થાય છે; મહાન ચેતનાની સીમાએ એ ઝગમગતા કણોની જેમ ચમકે છે.
મહારમ્ભગુરૂણ્ય્ એવમ્ અપિ બ્રહ્માણ્ડકાનિ ચ । તુલાયાં ધાનકામાત્રમ્ અપિ તાનિ ભવન્તિ નો
આ વિશાળ બ્રહ્માંડો, જેટલા મોટા છે, તેટલા પણ તુલામાં એક તલના દાણાની વજન જેટલા પણ નથી.
નાનારત્નાચલોદ્દ્યોતો વનવદ્ ભાતિ ખે યથા । પૃથ્વ્યાદિભૂતરહિતા જગદ્વદ્ ભાતિ ચિત્ તથા
જે રીતે આકાશમાં અનેક રત્નોથી ભરેલા પર્વતો અને વનોની ચમક દેખાય છે, એ જ રીતે ચેતના પણ પૃથ્વી વગેરે તત્વો વગર દુનિયા રૂપે ઝળકે છે.
કચતિ જ્ઞપ્તિર્ એવેયં જગદ્ ઇત્યાદિનામભિઃ । ન તુ પૃથ્વ્યાદિ સમ્પન્નં સર્ગાદાવ્ એવ કિઞ્ચન
અહીં માત્ર જ્ઞાન જ 'જગત' વગેરે નામોથી પ્રકાશે છે; સર્જનના આરંભે પૃથ્વી વગેરે તત્વોથી બનેલું કશુંયું હકીકતમાં નથી.
યથા તરઙ્ગસ્ સરિતિ ભૂત્વા ભૂત્વા પુનર્ ભવેત્ । વિચિત્રાકારકલનાદેશા જાતાસ્ય્ અલં તથા
જે રીતે નદીમાં તરંગો વારંવાર ઊભા થાય છે, એ જ રીતે આ જગતની વિવિધ આકારો અને રચનાઓ પણ જન્મે છે.
એવમ્ એતજ્ જગન્માતર્ મયા મૃતમ્ ઇહાધુના । મમેદં રાજસં જન્મ તામસં નો ન સાત્ત્વિકમ્
હે જગતની માતા, હવે હું અહીં મૃત્યુ પામી ગઈ છું; મારું જન્મ રજોગુણથી ભરેલું હતું, તે તામસિક કે સાત્વિક નહોતું.
બ્રહ્મણસ્ ત્વ્ અવતીર્ણાયા અષ્ટૌ જન્મશતાનિ મે । નાનાયોનીન્ય્ અતીતાનિ પશ્યામીવાધુના પુરઃ
બ્રહ્માના અવતરણ પછી, મેં આઠસો જન્મો પસાર કર્યા છે; હવે હું મારા સામે અનેક જાતિઓમાં લીધેલા જન્મો જોઈ રહી છું.
સંસારમણ્ડલે દેવિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અભવં પુરા । લોકાન્તરાબ્જભ્રમરી વિદ્યાધરવરાઙ્ગના
હે દેવી, સંસારના ચક્રમાં, હું ક્યારેક બીજા લોકના કમળમાં મધમાખી હતી અને વિદ્યાાધર સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ કન્યા રહી હતી.
દુર્વાસનાકલુષિતા તતો ઽહં માનુષી સ્થિતા । સંસારમણ્ડલે ઽન્યસ્મિંસ્ તઙ્ગણેશ્વરકામિની
દુર્વાસનાઓથી દૂષિત થઈ, પછી હું માનવી સ્ત્રી બની; સંસારના બીજા લોકમાં, હું તંગણેશ્વરની પ્રિય હતી.
કરઞ્જકુઞ્જજમ્બીરકદમ્બવનવાસિની । પત્ત્રામ્બરધરા શ્યામા શબર્ય્ અહમ્ અથાભવમ્
કરંજન, કુંજ, જાંબીર અને કદંબના વનમાં રહેતી, પાનના વસ્ત્ર પહેરેલી, શ્યામવર્ણની, ત્યારે હું શબરી બની હતી.
વનવાસનયા મુગ્ધા સમ્પન્નાહમ્ અથો લતા । ગુલુચ્છનયના પત્ત્રહસ્તા વનનિવાસિની
વનમાં રહેતાં, વનજીવનથી નિષ્કપટ બની, પછી હું લતા બની; ગુલુચ્છા ફળ જેવા આંખો અને હાથમાં પાન લઈને વનમાં રહી હતી.
પુણ્યાશ્રમલતા સાહં મુનિસઙ્ગપવિત્રિતા । વનાગ્નિદગ્ધા તસ્યૈવ કન્યાભૂવં મહામુનેઃ
પવિત્ર આશ્રમની લતા તરીકે, મુનિજનની સંગતિથી શુદ્ધ થઈ, વનાગ્નિથી દાઝી, ત્યારબાદ એ મહાન મુનિની દીકરી બની હતી.
અસ્ત્રીત્વફલદાતૄણાં કર્મણાં પરિણામતઃ । રાજાહં ચાભવં શ્રીમાન્ સુરાષ્ટ્રેષુ સમાશ્ શતમ્
સ્ત્રીત્વ આપનારા કર્મોના પરિણામે, હું સુરાષ્ટ્રમાં શાનદાર રાજા બની અને સો વર્ષ સુધી રાજ કર્યું.
તાલીનાં તલકચ્છેષુ રાજદુષ્કૃતદોષતઃ । નકુલી નવવર્ષાણિ કુષ્ઠનષ્ટાઙ્ગિકાભવમ્
તાડના વૃક્ષના તળિયે રાજાના દુષ્કર્મોના કારણે, હું નવ વર્ષ સુધી કુષ્ટરોગથી પીડાતો નકુલ બન્યો હતો.
વર્ષાણ્ય્ અષ્ટૌ સુરાષ્ટ્રેષુ દેવિ ગોત્વં મયા કૃતમ્ । સોઢું દુર્જનદુષ્ટાજ્ઞબાલગોપાલલીલયા
દેવી, સોરઠમાં આઠ વર્ષ સુધી હું ગાય બનીને રહ્યો હતો અને દુષ્ટ લોકોની તકલીફો તથા અજ્ઞાન ગોપાળાઓની રમૂજી આજ્ઞાઓ સહન કરી હતી.
વિહઙ્ગ્યા વૈરિવિન્યસ્તા વાગુરા વિપિનાવનૌ । ક્લેશેન મહતા ચ્છિન્ના અદ્યેમા વાસના ઇવ
પંખી તરીકે, હું જંગલના મેદાનમાં શત્રુએ પાંજરામાં પકડ્યો હતો અને ભારે દુઃખ સાથે છૂટકારો મેળવ્યો હતો, જેમ કે હવે આ વાસનાઓ તૂટી રહી છે.
કર્ણિકાક્રોડશય્યાસુ વિશ્રાન્તમ્ અલિના સહ । પદ્મકુડ્મલકોશેષુ ભુક્તકિઞ્જલ્કયા રહઃ
હું કમળના કળીઓની ઓટમાં મધમાખી સાથે આરામ કરતો અને ગુપ્ત રીતે કમળના પરાગનો આનંદ માણતો હતો.
ભ્રાન્તમ્ ઉત્તુઙ્ગશૃઙ્ગાસુ હરિણ્યા હારિનેત્રયા । વનસ્થલીષુ રમ્યાસુ કિરાતહતમર્મયા
ઊંચા પર્વતનાં શિખરો પર અને સુંદર જંગલની ખુલ્લી જગ્યાઓમાં, સુંદર આંખો ધરાવતી હરણ સાથે હું ફરી રહ્યો હતો, ત્યારે એક શિકારીએ મારાં જીવલેણ અંગોમાં ઘા કર્યો.
દૃષ્ટમ્ અષ્ટાસુ દિક્ષ્વ્ અબ્ધિકલ્લોલૈર્ ઉહ્યમાનયા । મત્સ્યાશ્વકચ્છપાસ્ફોટરટનાટનતાડનમ્
આઠેય દિશામાં મેં જોયું કે દરિયાની લહેરો મને વહેંચી રહી છે, અને માછલીઓ, ઘોડા અને કાચબાઓના ફાટવાના, હિંમતભર્યા અને ટકરાવના અવાજો સંભળાતા હતા.
પીતં ચર્મણ્વતીતીરે ગાયન્ત્યા મધુરસ્વનમ્ । સારતસ્ સુરતે સ્વૈરં સમન્તાત્ સાધુરઞ્જિતઃ
ચામ જેવી કાંઠે, મધુર અવાજે ગાતા ગાતા મેં પીધું; આનંદમય મિલનમાં, સારા અને સજ્જનોની વચ્ચે હું મનમુકી રીતે આનંદ માણ્યો.
તાલીતમાલકુઞ્જેષુ તરલાનનનેત્રયા । ક્ષીવયેક્ષણવિક્ષોભૈઃ કૃતં કાન્તાવલોકનમ્
તાળ અને તમાલના ઝાડોની છાંયમાં, ચંચળ ચહેરા અને આંખો ધરાવતી સ્ત્રી સાથે, હું પ્રિયાને જોઈ રહ્યો હતો, એની નજરના ઉલ્લાસથી મોહિત થઈને.
કનકસ્યન્દસન્દોહસુન્દરૈર્ અઙ્કપઙ્કજૈઃ । સ્વર્ગાપ્સરોઽમ્બુજિન્યાશુતોષિતા સુરષટ્પદા
સોનાની ધારા જેવી ચમકતી, કમળ જેવી જાંઘો ધરાવતી સ્વર્ગની સરોવરની અપ્સરાએ, દેવતાઓ રૂપે આવેલા મધમાખીઓનું મન મોહી લીધું હતું.
મણિકાઞ્ચનમાણિક્યમુક્તાનિકરભૂતલે । કલ્પદ્રુમવને મેરોર્ યૂના સહ રતં કૃતમ્
મણિ અને સોનાથી શોભતા, મોતી અને લાલથી છલકાતા મેદાન પર, મેરુ પર્વતના કલ્પવૃક્ષોના વનમાં, યુવાન સાથીની સાથે આનંદ માણ્યો હતો.