ઇદાનીં તસ્ય ભર્તુસ્ ત્વં સમીપં યદિ ગચ્છસિ । તત્ તેન વ્યવહારસ્ તે પૂર્વવત્ સમ્પ્રવર્તતે
હવે, જો તું તારા પતિના નજીક જાય, તો તારો વ્યવહાર એના સાથે પહેલાં જેવો જ ચાલુ રહેશે.
ઇહૈવ મન્દિરાકાશે પતિર્ વિપ્રો મમાભવત્ । ઇહૈવ સ મૃતો ભૂત્વા સમ્પન્નો વસુધાધિપઃ
આજ મહેલના આકાશમાં જ, મારા પતિ બ્રાહ્મણ બન્યા હતા; અને અહીં જ, મૃત્યુ પામીને, તેઓ પૃથ્વીના રાજા બન્યા.
ઇહૈવ તસ્ય સંસારે તસ્મિન્ ભૂમણ્ડલાન્તરે । રાજધાનીપુરે તસ્મિન્ પુરન્ધ્ર્ય્ અસ્મિ વ્યવસ્થિતા
આ જ સંસારમાં, પૃથ્વીના બીજા ભાગમાં, રાજધાનીના શહેરમાં, હું રાણી તરીકે સ્થિર છું.
ઇહૈવાન્તઃપુરે તસ્મિન્ સ મૃતો મમ ભૂમિપઃ । ઇહૈવાન્તઃપુરાકાશે તસ્મિન્ન્ એવ પુનર્ નૃપઃ
આ જ અંતઃપુરમાં, ત્યાં મારા પતિ રાજાએ મૃત્યુ પામ્યો હતો; આ જ અંતઃપુરના આકાશમાં, એ ફરી રાજા થયો છે.
સમ્પન્નો વસુધાપીઠે નાનાજનપદેશ્વરઃ । સર્વો જવઞ્જવીભાવ ઇહૈવાયમ્ અવસ્થિતઃ
એ પૃથ્વીનું સિંહાસન મેળવી, અનેક પ્રદેશોનો સ્વામી થયો; આ બધું જ એક પળમાં અહીં જ ઘટ્યું છે.
અસ્મિન્ન્ એવ ગૃહાકાશે સર્વા બ્રહ્માણ્ડભૂતયઃ । સ્થિતાસ્ સમુદ્ગકોશસ્ય યથાન્તસ્ સર્ષપોત્કરાઃ
આ જ ઘરના આકાશમાં, આખું બ્રહ્માંડ સમાઈ ગયું છે, જેમ નાના ડબ્બામાં અનેક રાયડાં ભરી શકાય છે.
તદ્ અદૂરમ્ અહં મન્યે તદ્ ભર્તુર્ મમ મણ્ડલમ્ । ક્વચિત્ પાર્શ્વસ્થિતમ્ ઇહ યથા પશ્યામિ તત્ કુરુ
મને લાગે છે કે એ સ્થાન બહુ દૂર નથી; એ મારા પતિનું રાજ્ય છે. ક્યારેક એ અહીં મારી બાજુમાં દેખાય છે, જેમ હું એને જોઈ શકું છું—તમે પણ એ જ કરો.
ભૂતલારુન્ધતિસુતે ભર્તારસ્ તવ સમ્પ્રતિ । ત્રયો નામાથવાભૂવન્ બહવશ્ શતસમ્મિતાઃ
પૃથ્વી પરની અરુંધતિની પુત્રી, હાલ તારા ત્રણ પતિ છે, અથવા તો કદાચ ઘણા, સૈંકડો જેટલા પણ હોઈ શકે.
નેદીયસાં ત્રયાણાં તુ દ્વિજસ્ તે ભસ્મસાદ્ગતઃ । રાજા માલ્યામ્બરવૃતસ્ સંસ્થિતો ઽન્તઃપુરે શવઃ
આ ત્રણેમાંથી નજીકના એક બ્રાહ્મણ તો હવે રાખ બની ગયો છે; રાજા ફૂલના હાર અને વસ્ત્રોથી સજ્જ થઈને અંતઃપુરમાં મૃતદેહ તરીકે પડ્યો છે.
સંસારમણ્ડપે ઽપ્ય્ અસ્મિંસ્ તૃતીયો વસુધાધિપઃ । મહાસંસારજલધૌ પતિતો ભ્રમમ્ આગતઃ
આ સંસારના રંગમંચ પર ત્રીજો ધરતીનો રાજા મહાસંસારના દરિયામાં પડીને ભટકી રહ્યો છે.
ભોગકલ્લોલવલનાવિકલાકુલચેતનઃ । જાડ્યજર્જરચિદ્વૃત્તિસ્ સંસારામ્ભોધિકચ્છપઃ
ભોગની લહેરો અને ઘૂમરાટમાં મન ઉથલપાથલ થતું રહે છે; આળસ અને જડતાથી તેની ચાલ ધીમી અને થાકેલી બની ગઈ છે, એ સંસારના મહાસાગરમાં કાચબાની જેમ છે.
ચિત્રાણિ રાજકાર્યાણિ કુર્વન્ન્ અત્યાકુલાન્ય્ અપિ । સુપ્તઃ તેજસ્સ્થિતતયા ન જાગર્તિ ભવભ્રમે
રંગબેરંગી રાજકામ—even બહુ મુશ્કેલ હોય ત્યારે પણ—કરતો રહે છે, છતાં પોતાનાં તેજમાં સ્થિર રહીને ઊંઘતો જ રહે છે અને સંસારના મોહમાંથી જાગતો નથી.
ઈશ્વરો ઽહમ્ અહં ભોગી સિદ્ધો ઽહં બલવાન્ સુખી । ઇત્ય્ અનન્તમહારજ્જ્વા વલિતો વશતાં ગતઃ
મારે બધું છે, હું આનંદ માણું છું, હું સિદ્ધ છું, મજબૂત છું, ખુશ છું—આવું વિચારીને એ અનંત મોટી દોરથી બંધાઈ ગયો છે અને એની વશમાં થઈ ગયો છે.
તત્ કસ્ય વદ ભર્તુસ્ ત્વાં સમીપે વરવર્ણિનિ । વાત્યા વનાન્તરં ગન્ધલેખામ્ ઇવ વનાન્ નયે
હવે કહો, સુંદરિ, કયો પતિ તને પોતાના નજીક લાવે છે? જેમ પવન જંગલમાંથી સુગંધની રેખા લાવે છે એમ.
અન્ય એવ સ સંસારસ્ સેવ્યો બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપઃ । અન્યા એવ ચ તા વત્સે વ્યવહારપરમ્પરાઃ
બાળક, આ સંસાર તો કંઈક જુદો જ છે—એ તો બ્રહ્માંડનું મહાન મંડપ છે; અને આ બધાં સંસારિક વ્યવહારની સાંકળો પણ અલગ જ પ્રકારની છે.
સંસારમણ્ડલાનીહ તાનિ પાર્શ્વે સ્થિતાન્ય્ અપિ । નૂનં યોજનકોટીનાં કોટયસ્ તેષ્વ્ ઇહાન્તરમ્
આ સંસારના ગોળો અહીં નજીક દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં એ અણગણતરીય કરોડો યોજન જેટલા દૂર છે.
આકાશમાત્રમ્ એતેષામ્ ઇદં પશ્ય વપુઃ પુરઃ । મેરુમન્દરકોટીનાં કોટયસ્ તેષ્વ્ ઇહ સ્થિતાઃ
આ બધાંના રૂપ તારા સામે માત્ર આકાશ જેવું ખાલી છે; એમાં કરોડો મેરુ અને મંદર પર્વતો ઊભા છે.
પરમાણૌ પરમાણૌ સર્ગવર્ગા નિરર્ગલમ્ । મહાચિતસ્ સ્ફુરન્ત્ય્ અન્તા રુચીવ ત્રસરેણવઃ
દરેક પરમાણુમાં સર્જનના જૂથો અવરોધ વિના ઊભા થાય છે; મહાન ચેતનાની સીમાએ એ ઝગમગતા કણોની જેમ ચમકે છે.
મહારમ્ભગુરૂણ્ય્ એવમ્ અપિ બ્રહ્માણ્ડકાનિ ચ । તુલાયાં ધાનકામાત્રમ્ અપિ તાનિ ભવન્તિ નો
આ વિશાળ બ્રહ્માંડો, જેટલા મોટા છે, તેટલા પણ તુલામાં એક તલના દાણાની વજન જેટલા પણ નથી.
નાનારત્નાચલોદ્દ્યોતો વનવદ્ ભાતિ ખે યથા । પૃથ્વ્યાદિભૂતરહિતા જગદ્વદ્ ભાતિ ચિત્ તથા
જે રીતે આકાશમાં અનેક રત્નોથી ભરેલા પર્વતો અને વનોની ચમક દેખાય છે, એ જ રીતે ચેતના પણ પૃથ્વી વગેરે તત્વો વગર દુનિયા રૂપે ઝળકે છે.
કચતિ જ્ઞપ્તિર્ એવેયં જગદ્ ઇત્યાદિનામભિઃ । ન તુ પૃથ્વ્યાદિ સમ્પન્નં સર્ગાદાવ્ એવ કિઞ્ચન
અહીં માત્ર જ્ઞાન જ 'જગત' વગેરે નામોથી પ્રકાશે છે; સર્જનના આરંભે પૃથ્વી વગેરે તત્વોથી બનેલું કશુંયું હકીકતમાં નથી.
યથા તરઙ્ગસ્ સરિતિ ભૂત્વા ભૂત્વા પુનર્ ભવેત્ । વિચિત્રાકારકલનાદેશા જાતાસ્ય્ અલં તથા
જે રીતે નદીમાં તરંગો વારંવાર ઊભા થાય છે, એ જ રીતે આ જગતની વિવિધ આકારો અને રચનાઓ પણ જન્મે છે.
એવમ્ એતજ્ જગન્માતર્ મયા મૃતમ્ ઇહાધુના । મમેદં રાજસં જન્મ તામસં નો ન સાત્ત્વિકમ્
હે જગતની માતા, હવે હું અહીં મૃત્યુ પામી ગઈ છું; મારું જન્મ રજોગુણથી ભરેલું હતું, તે તામસિક કે સાત્વિક નહોતું.
બ્રહ્મણસ્ ત્વ્ અવતીર્ણાયા અષ્ટૌ જન્મશતાનિ મે । નાનાયોનીન્ય્ અતીતાનિ પશ્યામીવાધુના પુરઃ
બ્રહ્માના અવતરણ પછી, મેં આઠસો જન્મો પસાર કર્યા છે; હવે હું મારા સામે અનેક જાતિઓમાં લીધેલા જન્મો જોઈ રહી છું.
સંસારમણ્ડલે દેવિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અભવં પુરા । લોકાન્તરાબ્જભ્રમરી વિદ્યાધરવરાઙ્ગના
હે દેવી, સંસારના ચક્રમાં, હું ક્યારેક બીજા લોકના કમળમાં મધમાખી હતી અને વિદ્યાાધર સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ કન્યા રહી હતી.
દુર્વાસનાકલુષિતા તતો ઽહં માનુષી સ્થિતા । સંસારમણ્ડલે ઽન્યસ્મિંસ્ તઙ્ગણેશ્વરકામિની
દુર્વાસનાઓથી દૂષિત થઈ, પછી હું માનવી સ્ત્રી બની; સંસારના બીજા લોકમાં, હું તંગણેશ્વરની પ્રિય હતી.
કરઞ્જકુઞ્જજમ્બીરકદમ્બવનવાસિની । પત્ત્રામ્બરધરા શ્યામા શબર્ય્ અહમ્ અથાભવમ્
કરંજન, કુંજ, જાંબીર અને કદંબના વનમાં રહેતી, પાનના વસ્ત્ર પહેરેલી, શ્યામવર્ણની, ત્યારે હું શબરી બની હતી.
વનવાસનયા મુગ્ધા સમ્પન્નાહમ્ અથો લતા । ગુલુચ્છનયના પત્ત્રહસ્તા વનનિવાસિની
વનમાં રહેતાં, વનજીવનથી નિષ્કપટ બની, પછી હું લતા બની; ગુલુચ્છા ફળ જેવા આંખો અને હાથમાં પાન લઈને વનમાં રહી હતી.
પુણ્યાશ્રમલતા સાહં મુનિસઙ્ગપવિત્રિતા । વનાગ્નિદગ્ધા તસ્યૈવ કન્યાભૂવં મહામુનેઃ
પવિત્ર આશ્રમની લતા તરીકે, મુનિજનની સંગતિથી શુદ્ધ થઈ, વનાગ્નિથી દાઝી, ત્યારબાદ એ મહાન મુનિની દીકરી બની હતી.
અસ્ત્રીત્વફલદાતૄણાં કર્મણાં પરિણામતઃ । રાજાહં ચાભવં શ્રીમાન્ સુરાષ્ટ્રેષુ સમાશ્ શતમ્
સ્ત્રીત્વ આપનારા કર્મોના પરિણામે, હું સુરાષ્ટ્રમાં શાનદાર રાજા બની અને સો વર્ષ સુધી રાજ કર્યું.