સ્વપ્ને નગરમ્ ઉર્વી વા શૂન્યં ખાતં ચ બુધ્યતે । સ્વપ્નાઙ્ગના ચ કુરુતે શૂન્યાપ્ય્ અર્થક્રિયા નૃણામ્
સ્વપ્નમાં શહેર કે જમીન ખાલી કે ખોખલી લાગી શકે છે; અને સ્વપ્નની સ્ત્રી પણ, ભલે અસત્ય હોય, પુરુષો માટે અર્થપૂર્ણ કામો કરે છે.
ખં પૃથ્વ્યાદિતયા બુદ્ધં પૃથ્વ્યાદિ ભવતિ ક્ષણાત્ । મૂર્છયા પરલોકો ઽપિ પ્રત્યક્ષમ્ અનુભૂયતે
જ્યારે ખને પૃથ્વી વગેરે રૂપે જાણવામાં આવે છે, ત્યારે તે ક્ષણમાં પૃથ્વી વગેરે બની જાય છે; અને મોહથી તો પરલોક પણ સ્પષ્ટ અનુભવાય છે.
બાલો વ્યોમૈવ વેતાલં મ્રિયમાનો ઽમ્બરં વનમ્ । કેશોણ્ડુકં ખમ્ અન્યસ્ તુ ખમ્ અન્યો વેત્તિ મૌક્તિકમ્
બાળકને આકાશમાં વેતાળ દેખાય છે, મરતા માણસને આકાશ જંગલ જેવું લાગે છે, કોઈને વાળ ગોળા જેવો લાગે છે, બીજાને આકાશ કંઈક બીજું લાગે છે અને કોઈને તો આકાશમાં મુક્ત પણ દેખાય છે.
ત્રસ્તક્ષીવાર્ધનિદ્રાશ્ ચ નૌયાનાશ્ ચ સદૈવ ખે । વેતાલવચ્ ચ વૃક્ષાદિ પશ્યન્ત્ય્ અનુભવત્ય્ અપિ
જે લોકો ડરેલા હોય, અડધી ઊંઘમાં હોય અથવા નાવમાં બેઠા હોય, તેઓ હંમેશા આકાશમાં વૃક્ષો કે બીજી વસ્તુઓ વેતાળ જેવી જોઈ અને અનુભવે છે.
પ્રથાભાવિતમ્ એતેષાં પદાર્થાનામ્ અદો વપુઃ । અભ્યાસજનિતં ભાવિ નાસ્ત્ય્ એકં પરમાર્થતઃ
આ બધાં વસ્તુઓના રૂપ માનસિક કલ્પનાથી બનેલા છે; સતત અભ્યાસથી જે દેખાય છે એ જ લાગે છે, પણ હકીકતમાં એક પણ વસ્તુ સાચી નથી.
લીલયા તુ યથાવસ્તુ બુદ્ધં પૃથ્વ્યાદિ નાસ્તિ તત્ । આકાશમ્ એવ સંવિત્ત્યા ભાવિત્વાદિતયોદિતમ્
પણ જેને સાચું જ્ઞાન છે, તેને પૃથ્વી વગેરે વસ્તુઓ જેમ દેખાય છે એમ નથી લાગતી; માત્ર આકાશ જ ચેતનાથી ઊભું થયું છે એમ કહેવાય છે.
બ્રહ્માત્મૈકચિદાકાશમાત્રબોધવતો મુનેઃ । પુત્રમિત્રકલત્રાણિ કથં કાનિ કદા કુતઃ
જે મુનિએ બ્રહ્મ અને આત્મા રૂપ એક જ ચેતનાના આકાશને ઓળખ્યું છે, તેના માટે પુત્ર, મિત્ર કે પત્ની ક્યાંથી, ક્યારે કે કેવી રીતે હોઈ શકે?
હસ્તશ્ શિરસિ યદ્ દત્તો લીલયા જ્યેષ્ઠશર્મણઃ । તત્ પ્રવાહસ્થિતારમ્ભસમ્બોધાયાશ્ ચિતેઃ ફલમ્
જ્યેષ્ઠશર્મણે રમતમાં હાથ માથા પર મુક્યો એ મનના પ્રવાહના આરંભ અને સતત જાગૃતિનું ફળ છે.
બોધો હિ ચેતતિ યથૈવ તથા વિભાતિ સૂક્ષ્મસ્ તુ ખાદ્ અતિતરાં ચ તથા વિશુદ્ધઃ । સર્વત્ર રાઘવ સ એવ પદાર્થજાલં સ્વપ્નેષુ કલ્પિતપુરેષ્વ્ અનુભૂતમ્ એવ
જાગૃતિ જે રીતે વિચારે છે, એ જ રીતે દેખાય છે; એ ખૂબ જ સૂક્ષ્મ છે, આકાશથી પણ વધારે, અને તેથી નિર્મળ છે. હે રાઘવ, દરેક જગ્યાએ આ જ વસ્તુઓનું જાળું અનુભવાય છે, જેમ કે સ્વપ્નમાં કલ્પિત શહેરોમાં.
તસ્મિન્ ગિરિતટે ગ્રામે તસ્મિન્ મણ્ડપકોદરે । અન્તર્ધિમ્ આશ્વ્ આયયતુસ્ તત્રસ્થે એવ તે સ્ત્રિયૌ
એ પર્વતની ઢાળ પર, એ ગામમાં, એ મંડપની અંદર, એ બે સ્ત્રીઓ ત્યાં રહીને અંતર્ધાન પામી હતી.
અસ્માકં વનદેવીભ્યાં પ્રસાદઃ કૃત ઇત્ય્ અથ । શાન્તદુઃખે ગૃહજને પુણ્યપારપરે સ્થિતે
એવું લાગે છે કે આપણા વનદેવીઓએ કૃપા કરી છે; ઘરનાં લોકોના દુઃખ શાંત થઈ ગયા છે અને ઘર સારા પુણ્યમાં સ્થિર થયું છે.
મણ્ડપાકાશસંલીના લીલામ્ આહ સરસ્વતી । વ્યોમરૂપા વ્યોમરૂપાં સ્મયાત્ તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતામ્
મંડપની ખુલ્લી જગ્યા સાથે એકરૂપ થયેલી સરસ્વતીએ, આકાશ જેવો સ્વરૂપ ધરાવનારી અને સ્મિત સાથે મૌન રહેલીને રમતમાં વાત કરી.
સઙ્કલ્પસ્વપ્નયોર્ મોઘક્રિયાયાઃ કથનં મિથઃ । યથેહાર્થક્રિયાં ધત્તે તયોસ્ સા સઙ્કથા તથા
બન્ને વચ્ચે જે વાતચીત થઈ, એ કલ્પના અને સ્વપ્નની નિષ્ફળ ક્રિયાઓ વિશે હતી; જેમ આ દુનિયામાં કામો સાચા હેતુ માટે થાય છે, એમ જ તેમની ચર્ચા હતી.
પૃથ્વ્યાદિનાડીપ્રાણાદેર્ ઋતે ઽપ્ય્ અભ્યુદિતા તયોઃ । સા સઙ્કથનસંવિત્તિસ્ સ્વપ્નસઙ્કલ્પયોર્ ઇવ
પૃથ્વી, નાડીઓ કે પ્રાણ વિના પણ, બન્ને વચ્ચે વાતચીત ઉદ્ભવી; એ વાતચીતની જાગૃતિ પણ સ્વપ્ન અને કલ્પનાની જેમ હતી.
જ્ઞેયં જ્ઞાતમ્ અશેષેણ દૃષ્ટા દ્રષ્ટવ્યસંવિદઃ । ઈદૃશીયં બ્રહ્મસત્તા કિમ્ અન્યદ્ વદ પૃચ્છસિ
જે જાણવું હતું એ બધું હું જાણી ચૂકી છું; જોવાનું હતું એ બધું મારા દ્રષ્ટિને દેખાઈ ગયું છે. આ જ તો બ્રહ્મનું સાચું સ્વરૂપ છે—હવે તું બીજું શું પૂછે છે?
મૃતસ્ય ભર્તુર્ જીવો ઽસૌ યત્ર રાજ્યં કરોતિ મે । તત્રાહં કિં ન તૈર્ દૃષ્ટા દૃષ્ટાસ્મીહ સુતેન કિમ્
મારા સ્વર્ગસ્થ પતિની જીવાત્મા જ્યાં રાજ કરે છે, ત્યાંના લોકો મને કેમ નથી જોઈ શકતા? અને અહીં મારા પુત્રને હું કેમ દેખાઈ રહી છું?
અભ્યાસેન વિના વત્સે તદા તે દ્વૈતનિશ્ચયઃ । નૂનમ્ અસ્તઙ્ગતો નાભૂદ્ ઋતુસન્ધાવ્ ઋતુર્ યથા
પ્રિય વત્સે, અભ્યાસ વિના એ સમયે તારી દ્વૈતની માન્યતા ચોક્કસપણે ઓગળી નહોતી, જેમ ઋતુસંધિએ ઋતુ તરત જ બદલાતી નથી.
અદ્વૈતં યો ન યાતો ઽસૌ કથમ્ અદ્વૈતકર્મભિઃ । યુજ્યતે તાપસંસ્થસ્ય ચ્છાયાઙ્ગાનુભવઃ કુતઃ
જેને અદ્વૈત પ્રાપ્ત થયું નથી, તેને અદ્વૈતના કર્મો કેમ સુસંગત આવે? જેમ તપમાં સ્થિત વ્યક્તિને છાંયાની કે અંગોની અનુભૂતિ થઇ શકે નહીં.
લીલાસ્મીતિ વિનાભ્યાસં તત્ર નાસ્તઙ્ગતો ઽભવત્ । યદા ભાવસ્ તદા સત્યસઙ્કલ્પત્વમ્ અભૂન્ ન તે
લીલા, અભ્યાસ વિના ત્યાં કશુંયે લય પામ્યું નહોતું; જ્યારે એ અવસ્થા આવી, ત્યારે તારી પાસે સાચા સંકલ્પની શક્તિ નહોતી.
અદ્યાપિ સત્યાનુભવાસ્ સઙ્કલ્પાસ્ તેન માં યયુઃ । સમ્પશ્યત્વ્ ઇત્ય્ અભિમતં ફલિતં તવ સુન્દરિ
હજી પણ, સાચા અનુભવથી એ સંકલ્પો મારી પાસે આવી પહોંચ્યા છે; સુંદરિ, તારો 'હું સીધો અનુભવ કરું' એવો ઇચ્છા ફળીભૂત થઈ છે.
ઇદાનીં તસ્ય ભર્તુસ્ ત્વં સમીપં યદિ ગચ્છસિ । તત્ તેન વ્યવહારસ્ તે પૂર્વવત્ સમ્પ્રવર્તતે
હવે, જો તું તારા પતિના નજીક જાય, તો તારો વ્યવહાર એના સાથે પહેલાં જેવો જ ચાલુ રહેશે.
ઇહૈવ મન્દિરાકાશે પતિર્ વિપ્રો મમાભવત્ । ઇહૈવ સ મૃતો ભૂત્વા સમ્પન્નો વસુધાધિપઃ
આજ મહેલના આકાશમાં જ, મારા પતિ બ્રાહ્મણ બન્યા હતા; અને અહીં જ, મૃત્યુ પામીને, તેઓ પૃથ્વીના રાજા બન્યા.
ઇહૈવ તસ્ય સંસારે તસ્મિન્ ભૂમણ્ડલાન્તરે । રાજધાનીપુરે તસ્મિન્ પુરન્ધ્ર્ય્ અસ્મિ વ્યવસ્થિતા
આ જ સંસારમાં, પૃથ્વીના બીજા ભાગમાં, રાજધાનીના શહેરમાં, હું રાણી તરીકે સ્થિર છું.
ઇહૈવાન્તઃપુરે તસ્મિન્ સ મૃતો મમ ભૂમિપઃ । ઇહૈવાન્તઃપુરાકાશે તસ્મિન્ન્ એવ પુનર્ નૃપઃ
આ જ અંતઃપુરમાં, ત્યાં મારા પતિ રાજાએ મૃત્યુ પામ્યો હતો; આ જ અંતઃપુરના આકાશમાં, એ ફરી રાજા થયો છે.
સમ્પન્નો વસુધાપીઠે નાનાજનપદેશ્વરઃ । સર્વો જવઞ્જવીભાવ ઇહૈવાયમ્ અવસ્થિતઃ
એ પૃથ્વીનું સિંહાસન મેળવી, અનેક પ્રદેશોનો સ્વામી થયો; આ બધું જ એક પળમાં અહીં જ ઘટ્યું છે.
અસ્મિન્ન્ એવ ગૃહાકાશે સર્વા બ્રહ્માણ્ડભૂતયઃ । સ્થિતાસ્ સમુદ્ગકોશસ્ય યથાન્તસ્ સર્ષપોત્કરાઃ
આ જ ઘરના આકાશમાં, આખું બ્રહ્માંડ સમાઈ ગયું છે, જેમ નાના ડબ્બામાં અનેક રાયડાં ભરી શકાય છે.
તદ્ અદૂરમ્ અહં મન્યે તદ્ ભર્તુર્ મમ મણ્ડલમ્ । ક્વચિત્ પાર્શ્વસ્થિતમ્ ઇહ યથા પશ્યામિ તત્ કુરુ
મને લાગે છે કે એ સ્થાન બહુ દૂર નથી; એ મારા પતિનું રાજ્ય છે. ક્યારેક એ અહીં મારી બાજુમાં દેખાય છે, જેમ હું એને જોઈ શકું છું—તમે પણ એ જ કરો.
ભૂતલારુન્ધતિસુતે ભર્તારસ્ તવ સમ્પ્રતિ । ત્રયો નામાથવાભૂવન્ બહવશ્ શતસમ્મિતાઃ
પૃથ્વી પરની અરુંધતિની પુત્રી, હાલ તારા ત્રણ પતિ છે, અથવા તો કદાચ ઘણા, સૈંકડો જેટલા પણ હોઈ શકે.
નેદીયસાં ત્રયાણાં તુ દ્વિજસ્ તે ભસ્મસાદ્ગતઃ । રાજા માલ્યામ્બરવૃતસ્ સંસ્થિતો ઽન્તઃપુરે શવઃ
આ ત્રણેમાંથી નજીકના એક બ્રાહ્મણ તો હવે રાખ બની ગયો છે; રાજા ફૂલના હાર અને વસ્ત્રોથી સજ્જ થઈને અંતઃપુરમાં મૃતદેહ તરીકે પડ્યો છે.
સંસારમણ્ડપે ઽપ્ય્ અસ્મિંસ્ તૃતીયો વસુધાધિપઃ । મહાસંસારજલધૌ પતિતો ભ્રમમ્ આગતઃ
આ સંસારના રંગમંચ પર ત્રીજો ધરતીનો રાજા મહાસંસારના દરિયામાં પડીને ભટકી રહ્યો છે.