ક્ષતવિક્ષતસર્વાઙ્ગઃ કરુણાક્રન્દકર્કશઃ । ઉપવાસપરો ગ્રામો દીનો મૃતિપરસ્ સ્થિતઃ
ગામના દરેક અંગમાં ઘા લાગેલા છે, દુઃખદ રડાણાંથી ભરેલું છે, ઉપવાસમાં તત્પર છે અને મૃત્યુની આશામાં દુઃખી થઈને ઊભું છે.
દિવસં પ્રતિ વૃક્ષાણામ્ અવશ્યાયાસ્રુબિન્દવઃ । ગુચ્છલોચનકોશેભ્યસ્ તાપોષ્ણા નિપતન્ત્ય્ અધઃ
દરેક દિવસે વૃક્ષોની ગુચ્છિત આંખોમાંથી ઊષ્મા ભરેલા, ઓસની જેમ અશ્રુબિંદુઓ નીચે પડતાં રહે છે.
પ્રશાન્તજનસઞ્ચારા રથ્યાઃ ક્ષારવિધૂસરાઃ । વિધવા વિગતાનન્દાસ્ સંશૂન્યહૃદયં ગતાઃ
શાંતિપ્રિય લોકો વિહોણી ગલીઓ ખારથી સફેદ થઈ ગઈ છે; વિધવા, આનંદવિહોણી અને હૃદયશૂન્ય બની, એ ગલીઓ એકલવાયી થઈ ગઈ છે.
કોકિલાલિપ્રલાપિન્યો વૃષ્ટિબાષ્પહતા લતાઃ । ઉષ્ણોષ્ણશ્વસના દેહં ઘ્નન્તિ પલ્લવપાણિભિઃ
કોકિલ અને મધમાખીઓના રવથી લતાઓ બોલી રહી છે; વરસાદ અને આંસુઓથી પીડાઈ, ઉષ્ણ પવનના ઝોકથી તેમનું શરીર દુખી છે, અને પાંદડાં જેવી હાથથી પોતાને મારતી જાય છે.
આત્માનં શતધા કર્તું બૃહચ્છ્વભ્રાચ્ છિલાતલે । નિર્ઝરા નિપતન્ત્ય્ એતે તાપતપ્તશરીરકાઃ
આ ઝરણાઓ તાપથી તપ્ત થઈ, મોટા પથ્થરનાં ચીરોમાંથી પડીને પથ્થર પર અથડાય છે, જાણે પોતાને સો ટુકડામાં વહેંચવા માંગે છે.
નિસ્સઙ્કથા ગતશ્રીકા મૂકા વિલુલિતાશયાઃ । અન્ધેન તમસા પૂર્ણા ગૃહા ગહનતાં ગતાઃ
ગૃહો વાતચીત અને સમૃદ્ધિ વિહોણા, મૌન, વિચારો વિખેરાયેલા, અંધકારથી ભરેલા, હવે ઘન અને અપ્રવેશ્ય બની ગયા છે.
ઉદ્યાનપુષ્પષણ્ડેભ્યો રુદદ્ભ્યો ભ્રમરારવૈઃ । પૂતિગન્ધો વિનિર્યાતિ સ્વામોદાપરનામકઃ
બગીચાના ફૂલોની ગૂંચમાંથી, જ્યારે મધમાખીઓ દુઃખથી રડે છે, ત્યારે એક દુર્ગંધ બહાર આવે છે, જે પહેલાં જે સુગંધ હતી, એનું હવે બીજું નામ છે.
ચૂતદ્રુમવિલાસિન્યો વિરસાઃ પ્રતિવાસરમ્ । લતાઃ કૃશા વિલીયન્તે સઙ્કુચદ્ગુચ્છલોચનાઃ
આંબા વૃક્ષોની સાથી લતાઓ, રોજે રોજ પોતાનો રસ ગુમાવી રહી છે; સુકાઈ ગયેલી અને કૂંપળ જેવી આંખો સંકોચી ગયેલી એ વાળી લતાઓ હવે ધીમે ધીમે લુપ્ત થઈ રહી છે.
પ્રક્ષેપ્તુમ્ અમ્બુધૌ દેહં પ્રવૃત્તા ગન્તુમ્ આકુલાઃ । કુલ્યાઃ કલકલાલોલા લોલયન્ત્યસ્ તનું ભુવિ
નદીઓ, પોતાનું શરીર સમુદ્રમાં ફેંકવા ઉત્સુક છે અને અહીંથી જવું છે એવી તલપ સાથે, જમીન પર સતત હલનચલન કરતી જાય છે, તેમનું પાણી વહેતાં વહેતાં કલરવ કરે છે.
અશઙ્કમષકાપાતસ્પન્દમ્ અપ્ય્ અતિચાપલમ્ । કલયન્ત્યસ્ સ્થિતા વાપ્યો નિસ્સ્પન્દાનન્દમ્ આત્મનિ
તળાવો સ્થિર રહીને, એક નાનકડો મચ્છર પણ પડે તો તેને વધારે ચંચળતા ગણે છે, અને પોતાના અંદરના શાંતિમાં આનંદ અનુભવે છે.
ગાયત્કિન્નરગન્ધર્વવિદ્યાધરસુરાઙ્ગનમ્ । નૂનમ્ અદ્ય નભો જાતમ્ અસ્મત્તાતાભ્યલઙ્કૃતમ્
આજે આપણાં પિતાશ્રીના આગમનથી આકાશમાં કિન્નર, ગંધર્વ, વિદ્યાધર અને દેવીઓના ગીતો ગૂંજાઈ રહ્યા છે, જાણે આકાશ સુંદર રીતે શોભાઈ રહ્યું છે.
તદ્ દેવ્યૌ ક્રિયતાં તાવદ્ અસ્માકં શોકનાશનમ્ । મહતાં દર્શનં નામ ન કદાચન નિષ્ફલમ્
હવે આ દેવીઓ અમારો દુઃખ દૂર કરે એવી પ્રાર્થના કરીએ; કારણ કે મહાન લોકોનું દર્શન ક્યારેય વ્યર્થ જતું નથી.
ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં સા પુત્રં મૂર્ધ્નિ પસ્પર્શ પાણિના । પલ્લવેનાનતા નમ્રં મૂલગ્રન્થિમ્ ઇવાબ્જિની
આ રીતે પુત્રને કહ્યા પછી, માતાએ પોતાના હાથથી તેના માથા પર સ્પર્શ કર્યો, જેમ કમળની નાજુક પાંખડી વળી જઈને તેની મૂળ સાથે જોડાઈ જાય છે.
તસ્યાસ્ સ્પર્શેન તેનાસૌ દુઃખદૌર્ભાગ્યસઙ્કટમ્ । જહૌ પ્રાવૃડ્ઘનાસઙ્ગાદ્ ગ્રીષ્મતાપમ્ ઇવાચલઃ
માતાના સ્પર્શથી તેના દુઃખ અને દુર્ભાગ્ય દૂર થઈ ગયા, જેમ વરસાદના મેઘો આવતા પર્વત ઉપરનું ઉકળાટ દૂર થઈ જાય છે.
સર્વો ગૃહજનસ્ સો ઽથ તયોર્ દેવ્યોર્ વિલોકનાત્ । લક્ષ્મીવાન્ દુઃખનિર્મુક્તો બભૂવામૃતપો યથા
પછી, જ્યારે બધા ઘરનાં લોકોએ એ બે દેવીઓને જોયા, ત્યારે તેઓ બધાં સુખી અને દુઃખમુક્ત થઈ ગયા, જેમ કે અમૃત પીવાથી થાય છે.
તયાસ્ય લીલયા માત્રા પુત્રસ્ય જ્યેષ્ઠશર્મણઃ । કસ્માન્ ન દર્શનં દત્તં નો દત્તઃ કથિતો ઽથવા
માતાએ રમતમાં પોતાના પુત્ર જ્યેષ્ઠશર્મનું દર્શન કે ઉલ્લેખ પણ કેમ ન આપ્યો? એ કેમ મળ્યું નહીં?
બુદ્ધઃ પૃથ્વ્યાદિબોધેન યેન પૃથ્વ્યાદિસઙ્ઘકઃ । તસ્ય પિણ્ડાત્મતાં ધત્તે વ્યોમૈવાન્યસ્ય કેવલમ્
જે મનુષ્ય પૃથ્વી અને બીજા તત્વોની સમજથી જાગૃત થાય છે અને એ તત્વોના સમૂહને ઓળખે છે, તે એ સમૂહમાંથી પોતાનું અલગપણું માને છે, જેમ આકાશ બીજું કંઈક લાગે છે.
અસદ્ એવાઙ્ગ સદ્ ઇવ ભાતિ પૃથ્વ્યાદિવેદનાત્ । યથા બાલસ્ય વેતાલો ન ભાતિ તદવેદનાત્
પ્રિય, પૃથ્વી અને બીજા તત્વોની જાણથી અસત્ય પણ સત્ય જેવું લાગે છે, જેમ બાળકને ભૂત વિશે ખબર ન હોય તો તેને ભૂત દેખાતું નથી.
યથા પૃથ્વ્યાદિતા ભાતા ન પૃથ્વ્યાદિ ભવેત્ ક્ષણાત્ । સ્વપ્ને સ્વપ્નપરિજ્ઞાનાત્ તથા જાગ્રત્ય્ અપિ સ્ફુટમ્
જેમ પૃથ્વી વગેરેનું સ્વરૂપ દેખાય છે, પણ પૃથ્વી વગેરે ક્ષણમાં અદૃશ્ય થઈ શકે છે, એ જ રીતે સ્વપ્નમાં સ્વપ્નની જાણકારીથી, અને જાગૃત અવસ્થામાં પણ, બધું સ્પષ્ટ દેખાય છે.
પૃથ્વ્યાદિ ખતયા બુદ્ધં ખમ્ ઇત્ય્ એવાનુભૂયતે । તથા હિ ક્ષુબ્ધધાતૂનાં કુડ્યે ઽપિ ખ ઇવોદ્યમઃ
જ્યારે ખ (આકાશ) તત્વથી જાગૃતિ આવે છે, ત્યારે માત્ર ખ જ અનુભવાય છે; એ જ રીતે, જ્યારે તત્વો ઉથલપાથલ થાય છે, ત્યારે દીવાલમાં પણ ખ જેવી ગતિ દેખાય છે.
સ્વપ્ને નગરમ્ ઉર્વી વા શૂન્યં ખાતં ચ બુધ્યતે । સ્વપ્નાઙ્ગના ચ કુરુતે શૂન્યાપ્ય્ અર્થક્રિયા નૃણામ્
સ્વપ્નમાં શહેર કે જમીન ખાલી કે ખોખલી લાગી શકે છે; અને સ્વપ્નની સ્ત્રી પણ, ભલે અસત્ય હોય, પુરુષો માટે અર્થપૂર્ણ કામો કરે છે.
ખં પૃથ્વ્યાદિતયા બુદ્ધં પૃથ્વ્યાદિ ભવતિ ક્ષણાત્ । મૂર્છયા પરલોકો ઽપિ પ્રત્યક્ષમ્ અનુભૂયતે
જ્યારે ખને પૃથ્વી વગેરે રૂપે જાણવામાં આવે છે, ત્યારે તે ક્ષણમાં પૃથ્વી વગેરે બની જાય છે; અને મોહથી તો પરલોક પણ સ્પષ્ટ અનુભવાય છે.
બાલો વ્યોમૈવ વેતાલં મ્રિયમાનો ઽમ્બરં વનમ્ । કેશોણ્ડુકં ખમ્ અન્યસ્ તુ ખમ્ અન્યો વેત્તિ મૌક્તિકમ્
બાળકને આકાશમાં વેતાળ દેખાય છે, મરતા માણસને આકાશ જંગલ જેવું લાગે છે, કોઈને વાળ ગોળા જેવો લાગે છે, બીજાને આકાશ કંઈક બીજું લાગે છે અને કોઈને તો આકાશમાં મુક્ત પણ દેખાય છે.
ત્રસ્તક્ષીવાર્ધનિદ્રાશ્ ચ નૌયાનાશ્ ચ સદૈવ ખે । વેતાલવચ્ ચ વૃક્ષાદિ પશ્યન્ત્ય્ અનુભવત્ય્ અપિ
જે લોકો ડરેલા હોય, અડધી ઊંઘમાં હોય અથવા નાવમાં બેઠા હોય, તેઓ હંમેશા આકાશમાં વૃક્ષો કે બીજી વસ્તુઓ વેતાળ જેવી જોઈ અને અનુભવે છે.
પ્રથાભાવિતમ્ એતેષાં પદાર્થાનામ્ અદો વપુઃ । અભ્યાસજનિતં ભાવિ નાસ્ત્ય્ એકં પરમાર્થતઃ
આ બધાં વસ્તુઓના રૂપ માનસિક કલ્પનાથી બનેલા છે; સતત અભ્યાસથી જે દેખાય છે એ જ લાગે છે, પણ હકીકતમાં એક પણ વસ્તુ સાચી નથી.
લીલયા તુ યથાવસ્તુ બુદ્ધં પૃથ્વ્યાદિ નાસ્તિ તત્ । આકાશમ્ એવ સંવિત્ત્યા ભાવિત્વાદિતયોદિતમ્
પણ જેને સાચું જ્ઞાન છે, તેને પૃથ્વી વગેરે વસ્તુઓ જેમ દેખાય છે એમ નથી લાગતી; માત્ર આકાશ જ ચેતનાથી ઊભું થયું છે એમ કહેવાય છે.
બ્રહ્માત્મૈકચિદાકાશમાત્રબોધવતો મુનેઃ । પુત્રમિત્રકલત્રાણિ કથં કાનિ કદા કુતઃ
જે મુનિએ બ્રહ્મ અને આત્મા રૂપ એક જ ચેતનાના આકાશને ઓળખ્યું છે, તેના માટે પુત્ર, મિત્ર કે પત્ની ક્યાંથી, ક્યારે કે કેવી રીતે હોઈ શકે?
હસ્તશ્ શિરસિ યદ્ દત્તો લીલયા જ્યેષ્ઠશર્મણઃ । તત્ પ્રવાહસ્થિતારમ્ભસમ્બોધાયાશ્ ચિતેઃ ફલમ્
જ્યેષ્ઠશર્મણે રમતમાં હાથ માથા પર મુક્યો એ મનના પ્રવાહના આરંભ અને સતત જાગૃતિનું ફળ છે.
બોધો હિ ચેતતિ યથૈવ તથા વિભાતિ સૂક્ષ્મસ્ તુ ખાદ્ અતિતરાં ચ તથા વિશુદ્ધઃ । સર્વત્ર રાઘવ સ એવ પદાર્થજાલં સ્વપ્નેષુ કલ્પિતપુરેષ્વ્ અનુભૂતમ્ એવ
જાગૃતિ જે રીતે વિચારે છે, એ જ રીતે દેખાય છે; એ ખૂબ જ સૂક્ષ્મ છે, આકાશથી પણ વધારે, અને તેથી નિર્મળ છે. હે રાઘવ, દરેક જગ્યાએ આ જ વસ્તુઓનું જાળું અનુભવાય છે, જેમ કે સ્વપ્નમાં કલ્પિત શહેરોમાં.
તસ્મિન્ ગિરિતટે ગ્રામે તસ્મિન્ મણ્ડપકોદરે । અન્તર્ધિમ્ આશ્વ્ આયયતુસ્ તત્રસ્થે એવ તે સ્ત્રિયૌ
એ પર્વતની ઢાળ પર, એ ગામમાં, એ મંડપની અંદર, એ બે સ્ત્રીઓ ત્યાં રહીને અંતર્ધાન પામી હતી.