પાદૈર્ અમૃદિતામ્લાનપુષ્પપલ્લવકોમલૈઃ । ફુલ્લાબ્જદલમાલાભૈર્ અસ્પૃશદ્ભૂતલં પુનઃ
તેણાં પગલાં ફૂલનાં કળીઓ અને તાજાં પાંદડાં જેટલા નરમ હતાં, જમીનને સ્પર્શ્યા વિના, ખીલેલા કમળનાં પાંદડાં જેવી માળા જેવાં લાગતાં, એ રીતે તે ફરી ચાલવા લાગી.
તાલીતમાલષણ્ડાનાં શુષ્કાનાં શશિરોચિષામ્ । આલોકનામૃતાસેકૈર્ જનયદ્ બાલપલ્લવાન્
તેણી નજરનાં અમૃતથી, સુકાઈ ગયેલા તાળ અને તમાલ વૃક્ષોના વનમાં, ચાંદની જેવી તેજસ્વિતા ગુમાવેલી ડાળીઓમાં ફરી નાનાં કૂંપળો ઉગાડી દીધાં.
નમો ઽસ્તુ વનદેવીભ્યામ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા કુસુમાઞ્જલિમ્ । તત્યાજ જ્યેષ્ઠશર્માથ સાર્ધં ગૃહજનેન સઃ
વનદેવીઓને વંદન કરી અને ફૂલોની અંજલિ અર્પણ કરીને, જ્યેષ્ઠશર્માએ પોતાના પરિવાર સાથે ત્યાંથી વિદાય લીધી.
પપાત પાદયોર્ દેવ્યોસ્ તયોસ્ સકુસુમાઞ્જલિઃ । પ્રાલેયશીકરાસારઃ પદ્મિન્યા ઇવ પદ્મયોઃ
તે ફૂલોની અંજલિ એ બંને દેવીઓના પગ પાસે મૂકી, જાણે કમળની તળાવમાં કમળના ફૂલ પર ઠંડા હિમકણોની ઝરમર વરસી હોય એમ.
જયતં વનદેવ્યૌ નો દુઃખનાશાર્થમ્ આગતે । પ્રાયઃ પરપરિત્રાણમ્ એવ કર્મ નિજં સતામ્
અમારા દુઃખ દૂર કરવા આવેલી વનદેવીઓ વિજયી થાય. સારા લોકોના પોતાના કર્મો પણ મોટેભાગે બીજાની રક્ષા માટે જ હોય છે.
દેવ્યાવ્ અભવતાં સ્નિગ્ધાવ્ ઇહ બ્રાહ્મણદમ્પતી । સર્વાતિથી કુલકરૌ સ્તમ્ભભૂતૌ દ્વિજસ્થિતેઃ
અહીં દેવીઓએ બ્રાહ્મણ dampatī પ્રત્યે સ્નેહ બતાવ્યો, જે પોતાના કુળના આધાર અને બધા મહેમાનોનું સ્વાગત કરતા, તથા દ્વિજ સમાજના આધારસ્તંભ હતા.
તાવ્ અદ્ય ગૃહમ્ ઉત્સૃજ્ય સપુત્રપશુબાન્ધવમ્ । સ્વર્ગં ગતૌ નઃ પિતરૌ તેન શૂન્યં જગત્ત્રયમ્
આજે અમારા માતા-પિતા પુત્રો, પશુઓ અને સંબંધીઓ સાથે ઘર છોડીને સ્વર્ગે ગયા છે; તેથી અમારે માટે ત્રણેય લોક ખાલી થઈ ગયા છે.
પક્ષિણો વૃક્ષમ્ આરુહ્ય વિક્ષિપન્તઃ પ્રતિક્ષણમ્ । ગૃહે શૂન્યે મૃતાવ્ ઉત્કાશ્ શોચન્તિ મધુરસ્વનૈઃ
પક્ષીઓ વૃક્ષ પર બેઠા છે અને હંમેશા ઉડતાં રહે છે; ખાલી ઘરમાં, મૃતકો માટે દુઃખી થઈને, મીઠા અવાજે શોક કરે છે.
ગુહા ઘુરઘુરારાવપ્રલાપકલનાકુલા । સરિત્સ્થૂલાશ્રુધારાભિઃ પરિરોદિતિ પર્વતઃ
પરવત પોતાની ગુફાઓમાંથી ઉદ્ભવતા ગૂંજી ઉઠેલા અવાજોથી અને નદીઓ જેવી ઘાટી અશ્રુધારાઓથી ઘેરાઈને રડતો રહે છે.
નિર્ઝરાક્રન્દહારિણ્યો મુક્તામ્બરપયોધરાઃ । તપ્તનિશ્શ્વાસવિધ્વસ્તાઃ પરં કાર્શ્યમ્ ઇતા દિશઃ
ઝરણાઓના વસ્ત્રો ખસીને, છાતી ખુલ્લી રહી છે; તેઓ ગરમ ઉચ્છ્વાસથી વિખેરાઈને દુઃખથી રડતાં, બધી દિશામાં દુર્બળ થઈને ફરી રહ્યા છે.
ક્ષતવિક્ષતસર્વાઙ્ગઃ કરુણાક્રન્દકર્કશઃ । ઉપવાસપરો ગ્રામો દીનો મૃતિપરસ્ સ્થિતઃ
ગામના દરેક અંગમાં ઘા લાગેલા છે, દુઃખદ રડાણાંથી ભરેલું છે, ઉપવાસમાં તત્પર છે અને મૃત્યુની આશામાં દુઃખી થઈને ઊભું છે.
દિવસં પ્રતિ વૃક્ષાણામ્ અવશ્યાયાસ્રુબિન્દવઃ । ગુચ્છલોચનકોશેભ્યસ્ તાપોષ્ણા નિપતન્ત્ય્ અધઃ
દરેક દિવસે વૃક્ષોની ગુચ્છિત આંખોમાંથી ઊષ્મા ભરેલા, ઓસની જેમ અશ્રુબિંદુઓ નીચે પડતાં રહે છે.
પ્રશાન્તજનસઞ્ચારા રથ્યાઃ ક્ષારવિધૂસરાઃ । વિધવા વિગતાનન્દાસ્ સંશૂન્યહૃદયં ગતાઃ
શાંતિપ્રિય લોકો વિહોણી ગલીઓ ખારથી સફેદ થઈ ગઈ છે; વિધવા, આનંદવિહોણી અને હૃદયશૂન્ય બની, એ ગલીઓ એકલવાયી થઈ ગઈ છે.
કોકિલાલિપ્રલાપિન્યો વૃષ્ટિબાષ્પહતા લતાઃ । ઉષ્ણોષ્ણશ્વસના દેહં ઘ્નન્તિ પલ્લવપાણિભિઃ
કોકિલ અને મધમાખીઓના રવથી લતાઓ બોલી રહી છે; વરસાદ અને આંસુઓથી પીડાઈ, ઉષ્ણ પવનના ઝોકથી તેમનું શરીર દુખી છે, અને પાંદડાં જેવી હાથથી પોતાને મારતી જાય છે.
આત્માનં શતધા કર્તું બૃહચ્છ્વભ્રાચ્ છિલાતલે । નિર્ઝરા નિપતન્ત્ય્ એતે તાપતપ્તશરીરકાઃ
આ ઝરણાઓ તાપથી તપ્ત થઈ, મોટા પથ્થરનાં ચીરોમાંથી પડીને પથ્થર પર અથડાય છે, જાણે પોતાને સો ટુકડામાં વહેંચવા માંગે છે.
નિસ્સઙ્કથા ગતશ્રીકા મૂકા વિલુલિતાશયાઃ । અન્ધેન તમસા પૂર્ણા ગૃહા ગહનતાં ગતાઃ
ગૃહો વાતચીત અને સમૃદ્ધિ વિહોણા, મૌન, વિચારો વિખેરાયેલા, અંધકારથી ભરેલા, હવે ઘન અને અપ્રવેશ્ય બની ગયા છે.
ઉદ્યાનપુષ્પષણ્ડેભ્યો રુદદ્ભ્યો ભ્રમરારવૈઃ । પૂતિગન્ધો વિનિર્યાતિ સ્વામોદાપરનામકઃ
બગીચાના ફૂલોની ગૂંચમાંથી, જ્યારે મધમાખીઓ દુઃખથી રડે છે, ત્યારે એક દુર્ગંધ બહાર આવે છે, જે પહેલાં જે સુગંધ હતી, એનું હવે બીજું નામ છે.
ચૂતદ્રુમવિલાસિન્યો વિરસાઃ પ્રતિવાસરમ્ । લતાઃ કૃશા વિલીયન્તે સઙ્કુચદ્ગુચ્છલોચનાઃ
આંબા વૃક્ષોની સાથી લતાઓ, રોજે રોજ પોતાનો રસ ગુમાવી રહી છે; સુકાઈ ગયેલી અને કૂંપળ જેવી આંખો સંકોચી ગયેલી એ વાળી લતાઓ હવે ધીમે ધીમે લુપ્ત થઈ રહી છે.
પ્રક્ષેપ્તુમ્ અમ્બુધૌ દેહં પ્રવૃત્તા ગન્તુમ્ આકુલાઃ । કુલ્યાઃ કલકલાલોલા લોલયન્ત્યસ્ તનું ભુવિ
નદીઓ, પોતાનું શરીર સમુદ્રમાં ફેંકવા ઉત્સુક છે અને અહીંથી જવું છે એવી તલપ સાથે, જમીન પર સતત હલનચલન કરતી જાય છે, તેમનું પાણી વહેતાં વહેતાં કલરવ કરે છે.
અશઙ્કમષકાપાતસ્પન્દમ્ અપ્ય્ અતિચાપલમ્ । કલયન્ત્યસ્ સ્થિતા વાપ્યો નિસ્સ્પન્દાનન્દમ્ આત્મનિ
તળાવો સ્થિર રહીને, એક નાનકડો મચ્છર પણ પડે તો તેને વધારે ચંચળતા ગણે છે, અને પોતાના અંદરના શાંતિમાં આનંદ અનુભવે છે.
ગાયત્કિન્નરગન્ધર્વવિદ્યાધરસુરાઙ્ગનમ્ । નૂનમ્ અદ્ય નભો જાતમ્ અસ્મત્તાતાભ્યલઙ્કૃતમ્
આજે આપણાં પિતાશ્રીના આગમનથી આકાશમાં કિન્નર, ગંધર્વ, વિદ્યાધર અને દેવીઓના ગીતો ગૂંજાઈ રહ્યા છે, જાણે આકાશ સુંદર રીતે શોભાઈ રહ્યું છે.
તદ્ દેવ્યૌ ક્રિયતાં તાવદ્ અસ્માકં શોકનાશનમ્ । મહતાં દર્શનં નામ ન કદાચન નિષ્ફલમ્
હવે આ દેવીઓ અમારો દુઃખ દૂર કરે એવી પ્રાર્થના કરીએ; કારણ કે મહાન લોકોનું દર્શન ક્યારેય વ્યર્થ જતું નથી.
ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં સા પુત્રં મૂર્ધ્નિ પસ્પર્શ પાણિના । પલ્લવેનાનતા નમ્રં મૂલગ્રન્થિમ્ ઇવાબ્જિની
આ રીતે પુત્રને કહ્યા પછી, માતાએ પોતાના હાથથી તેના માથા પર સ્પર્શ કર્યો, જેમ કમળની નાજુક પાંખડી વળી જઈને તેની મૂળ સાથે જોડાઈ જાય છે.
તસ્યાસ્ સ્પર્શેન તેનાસૌ દુઃખદૌર્ભાગ્યસઙ્કટમ્ । જહૌ પ્રાવૃડ્ઘનાસઙ્ગાદ્ ગ્રીષ્મતાપમ્ ઇવાચલઃ
માતાના સ્પર્શથી તેના દુઃખ અને દુર્ભાગ્ય દૂર થઈ ગયા, જેમ વરસાદના મેઘો આવતા પર્વત ઉપરનું ઉકળાટ દૂર થઈ જાય છે.
સર્વો ગૃહજનસ્ સો ઽથ તયોર્ દેવ્યોર્ વિલોકનાત્ । લક્ષ્મીવાન્ દુઃખનિર્મુક્તો બભૂવામૃતપો યથા
પછી, જ્યારે બધા ઘરનાં લોકોએ એ બે દેવીઓને જોયા, ત્યારે તેઓ બધાં સુખી અને દુઃખમુક્ત થઈ ગયા, જેમ કે અમૃત પીવાથી થાય છે.
તયાસ્ય લીલયા માત્રા પુત્રસ્ય જ્યેષ્ઠશર્મણઃ । કસ્માન્ ન દર્શનં દત્તં નો દત્તઃ કથિતો ઽથવા
માતાએ રમતમાં પોતાના પુત્ર જ્યેષ્ઠશર્મનું દર્શન કે ઉલ્લેખ પણ કેમ ન આપ્યો? એ કેમ મળ્યું નહીં?
બુદ્ધઃ પૃથ્વ્યાદિબોધેન યેન પૃથ્વ્યાદિસઙ્ઘકઃ । તસ્ય પિણ્ડાત્મતાં ધત્તે વ્યોમૈવાન્યસ્ય કેવલમ્
જે મનુષ્ય પૃથ્વી અને બીજા તત્વોની સમજથી જાગૃત થાય છે અને એ તત્વોના સમૂહને ઓળખે છે, તે એ સમૂહમાંથી પોતાનું અલગપણું માને છે, જેમ આકાશ બીજું કંઈક લાગે છે.
અસદ્ એવાઙ્ગ સદ્ ઇવ ભાતિ પૃથ્વ્યાદિવેદનાત્ । યથા બાલસ્ય વેતાલો ન ભાતિ તદવેદનાત્
પ્રિય, પૃથ્વી અને બીજા તત્વોની જાણથી અસત્ય પણ સત્ય જેવું લાગે છે, જેમ બાળકને ભૂત વિશે ખબર ન હોય તો તેને ભૂત દેખાતું નથી.
યથા પૃથ્વ્યાદિતા ભાતા ન પૃથ્વ્યાદિ ભવેત્ ક્ષણાત્ । સ્વપ્ને સ્વપ્નપરિજ્ઞાનાત્ તથા જાગ્રત્ય્ અપિ સ્ફુટમ્
જેમ પૃથ્વી વગેરેનું સ્વરૂપ દેખાય છે, પણ પૃથ્વી વગેરે ક્ષણમાં અદૃશ્ય થઈ શકે છે, એ જ રીતે સ્વપ્નમાં સ્વપ્નની જાણકારીથી, અને જાગૃત અવસ્થામાં પણ, બધું સ્પષ્ટ દેખાય છે.
પૃથ્વ્યાદિ ખતયા બુદ્ધં ખમ્ ઇત્ય્ એવાનુભૂયતે । તથા હિ ક્ષુબ્ધધાતૂનાં કુડ્યે ઽપિ ખ ઇવોદ્યમઃ
જ્યારે ખ (આકાશ) તત્વથી જાગૃતિ આવે છે, ત્યારે માત્ર ખ જ અનુભવાય છે; એ જ રીતે, જ્યારે તત્વો ઉથલપાથલ થાય છે, ત્યારે દીવાલમાં પણ ખ જેવી ગતિ દેખાય છે.