આસન્નમૃત્યુતરુણાન્તરવક્ત્રકાન્તિસંશીર્ણજીર્ણતરુપર્ણવનોપમાનમ્ । વૃષ્ટિવ્યપાયપરિધૂસરદેશરૂક્ષં જાતં ગૃહેશ્વરવિયોગહતં ગૃહં તત્
એ ઘર, પોતાના માલિકના વિયોગથી દુઃખી, એવું લાગતું હતું જાણે વૃદ્ધ વૃક્ષોનું જંગલ, જેમાં મૃત્યુની નજીક આવેલા યુવાનોના મુખની કાંતિ ઓસી પડી હોય; વરસાદ બંધ થયા પછી ધૂળથી ઢંકાયેલો, સૂકાઈ ગયેલો પ્રદેશ.
અથ સા નિર્મલજ્ઞાનચિરાભ્યાસેન સુન્દરી । સમ્પન્ના સત્યસઙ્કલ્પા સત્યકામા ચ દેવવત્
પછી, નિર્મળ જ્ઞાનનો લાંબો અભ્યાસ કરીને, એ સુંદર સ્ત્રી સાચા સંકલ્પ અને સાચી ઈચ્છાથી યુક્ત, દેવી જેવી બની ગઈ.
ચિન્તયામ્ આસ મામ્ એતે દેવીં ચેમાં સ્વબાન્ધવાઃ । પશ્યન્તુ તાવત્ સામાન્યલલનારૂપધારિણીમ્
એણે વિચાર્યું કે, 'હવે મારા બધા સગાં-વહાલાં મને સામાન્ય સ્ત્રીના રૂપમાં જોઈ શકે.'
તતો ગૃહજનસ્ તત્ર સ દદર્શાઙ્ગનાદ્વયમ્ । લક્ષ્મીગૌર્યોર્ યુગમ્ ઇવ સમુદ્ભાસિતમન્દિરમ્
પછી ઘરનાં બધાએ ત્યાં બે સ્ત્રીઓને એકસાથે જોઈ, જેમ લક્ષ્મી અને ગૌરી તેજસ્વી મંડપમાં ઝગમગે છે એમ.
આપાદં વિવિધામ્લાનમાલાવલનસુન્દરમ્ । વસન્તલક્ષ્મ્યોર્ યુગલમ્ ઇવામોદિતકાનનમ્
માથાથી પગ સુધી એ બંને વિવિધ તાજાં ફૂલોની વણાવેલી માળાઓથી શોભતા હતા, જાણે વસંતલક્ષ્મીઓનું આનંદિત વન હોય.
સર્વૌષધિવનગ્રામં પૂરયત્ તં રસાયનૈઃ । શીતલાહ્લાદસુખદં ચન્દ્રદ્વયમ્ ઇવોદિતમ્
એ બંનેએ ઔષધિય વનના આખા ગામને અમૃતથી ભરી દીધું, ઠંડક, આનંદ અને આરામ આપતા, જાણે બે ચાંદ ઉગ્યા હોય.
લમ્બાલકલતાલોલલોચનાલિવિલોકિતૈઃ । કિરત્ કુવલયોન્મિશ્રમાલતીકુસુમોત્કરાન્
લાંબા, લહેરાતા વાળ અને ચંચળ આંખોના નજરથી, તેમણે નીલ કમળ અને માળતીના ફૂલોની ગૂંચો છાંયવી દીધા.
દ્રુતહેમરસાપૂર્ણસરિત્સરણહારિણા । દેહપ્રભાપ્રભાવેન કનકીકૃતકાનનમ્
તેમના શરીરની તેજસ્વી કિરણો, словно પીગળેલા સોનાથી ભરેલી નદીઓ જેવી વહેતી, જંગલને જાણે સોનાથી ઝગમગતું બનાવી દીધું.
સહજાયા વપુર્ લક્ષ્મ્યા લીલાદોલાવિલાસિના । તરતેવ તરઙ્ગાઢ્યનિજલાવણ્યવારિધેઃ
સ્વાભાવિક સૌંદર્ય અને રમૂજી લાવણ્ય સાથે, લક્ષ્મીજીનું રૂપ જાણે પોતાના સૌંદર્યના દરિયાના તરંગો પાર કરી રહ્યું હોય એમ લાગતું.
વિલોલબાહુલતિકાયુગેનારુણપાણિના । પ્રકિરદ્ વા નવં હૈમકલ્પવૃક્ષલતાવનમ્
લહેરાતી બાહુઓ અને લાલ ચમકતા હાથોથી, એ જાણે નવી સોનાની કલ્પવૃક્ષોની વનરાશિ છાંયવી રહી હોય એમ લાગતું.
પાદૈર્ અમૃદિતામ્લાનપુષ્પપલ્લવકોમલૈઃ । ફુલ્લાબ્જદલમાલાભૈર્ અસ્પૃશદ્ભૂતલં પુનઃ
તેણાં પગલાં ફૂલનાં કળીઓ અને તાજાં પાંદડાં જેટલા નરમ હતાં, જમીનને સ્પર્શ્યા વિના, ખીલેલા કમળનાં પાંદડાં જેવી માળા જેવાં લાગતાં, એ રીતે તે ફરી ચાલવા લાગી.
તાલીતમાલષણ્ડાનાં શુષ્કાનાં શશિરોચિષામ્ । આલોકનામૃતાસેકૈર્ જનયદ્ બાલપલ્લવાન્
તેણી નજરનાં અમૃતથી, સુકાઈ ગયેલા તાળ અને તમાલ વૃક્ષોના વનમાં, ચાંદની જેવી તેજસ્વિતા ગુમાવેલી ડાળીઓમાં ફરી નાનાં કૂંપળો ઉગાડી દીધાં.
નમો ઽસ્તુ વનદેવીભ્યામ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા કુસુમાઞ્જલિમ્ । તત્યાજ જ્યેષ્ઠશર્માથ સાર્ધં ગૃહજનેન સઃ
વનદેવીઓને વંદન કરી અને ફૂલોની અંજલિ અર્પણ કરીને, જ્યેષ્ઠશર્માએ પોતાના પરિવાર સાથે ત્યાંથી વિદાય લીધી.
પપાત પાદયોર્ દેવ્યોસ્ તયોસ્ સકુસુમાઞ્જલિઃ । પ્રાલેયશીકરાસારઃ પદ્મિન્યા ઇવ પદ્મયોઃ
તે ફૂલોની અંજલિ એ બંને દેવીઓના પગ પાસે મૂકી, જાણે કમળની તળાવમાં કમળના ફૂલ પર ઠંડા હિમકણોની ઝરમર વરસી હોય એમ.
જયતં વનદેવ્યૌ નો દુઃખનાશાર્થમ્ આગતે । પ્રાયઃ પરપરિત્રાણમ્ એવ કર્મ નિજં સતામ્
અમારા દુઃખ દૂર કરવા આવેલી વનદેવીઓ વિજયી થાય. સારા લોકોના પોતાના કર્મો પણ મોટેભાગે બીજાની રક્ષા માટે જ હોય છે.
દેવ્યાવ્ અભવતાં સ્નિગ્ધાવ્ ઇહ બ્રાહ્મણદમ્પતી । સર્વાતિથી કુલકરૌ સ્તમ્ભભૂતૌ દ્વિજસ્થિતેઃ
અહીં દેવીઓએ બ્રાહ્મણ dampatī પ્રત્યે સ્નેહ બતાવ્યો, જે પોતાના કુળના આધાર અને બધા મહેમાનોનું સ્વાગત કરતા, તથા દ્વિજ સમાજના આધારસ્તંભ હતા.
તાવ્ અદ્ય ગૃહમ્ ઉત્સૃજ્ય સપુત્રપશુબાન્ધવમ્ । સ્વર્ગં ગતૌ નઃ પિતરૌ તેન શૂન્યં જગત્ત્રયમ્
આજે અમારા માતા-પિતા પુત્રો, પશુઓ અને સંબંધીઓ સાથે ઘર છોડીને સ્વર્ગે ગયા છે; તેથી અમારે માટે ત્રણેય લોક ખાલી થઈ ગયા છે.
પક્ષિણો વૃક્ષમ્ આરુહ્ય વિક્ષિપન્તઃ પ્રતિક્ષણમ્ । ગૃહે શૂન્યે મૃતાવ્ ઉત્કાશ્ શોચન્તિ મધુરસ્વનૈઃ
પક્ષીઓ વૃક્ષ પર બેઠા છે અને હંમેશા ઉડતાં રહે છે; ખાલી ઘરમાં, મૃતકો માટે દુઃખી થઈને, મીઠા અવાજે શોક કરે છે.
ગુહા ઘુરઘુરારાવપ્રલાપકલનાકુલા । સરિત્સ્થૂલાશ્રુધારાભિઃ પરિરોદિતિ પર્વતઃ
પરવત પોતાની ગુફાઓમાંથી ઉદ્ભવતા ગૂંજી ઉઠેલા અવાજોથી અને નદીઓ જેવી ઘાટી અશ્રુધારાઓથી ઘેરાઈને રડતો રહે છે.
નિર્ઝરાક્રન્દહારિણ્યો મુક્તામ્બરપયોધરાઃ । તપ્તનિશ્શ્વાસવિધ્વસ્તાઃ પરં કાર્શ્યમ્ ઇતા દિશઃ
ઝરણાઓના વસ્ત્રો ખસીને, છાતી ખુલ્લી રહી છે; તેઓ ગરમ ઉચ્છ્વાસથી વિખેરાઈને દુઃખથી રડતાં, બધી દિશામાં દુર્બળ થઈને ફરી રહ્યા છે.
ક્ષતવિક્ષતસર્વાઙ્ગઃ કરુણાક્રન્દકર્કશઃ । ઉપવાસપરો ગ્રામો દીનો મૃતિપરસ્ સ્થિતઃ
ગામના દરેક અંગમાં ઘા લાગેલા છે, દુઃખદ રડાણાંથી ભરેલું છે, ઉપવાસમાં તત્પર છે અને મૃત્યુની આશામાં દુઃખી થઈને ઊભું છે.
દિવસં પ્રતિ વૃક્ષાણામ્ અવશ્યાયાસ્રુબિન્દવઃ । ગુચ્છલોચનકોશેભ્યસ્ તાપોષ્ણા નિપતન્ત્ય્ અધઃ
દરેક દિવસે વૃક્ષોની ગુચ્છિત આંખોમાંથી ઊષ્મા ભરેલા, ઓસની જેમ અશ્રુબિંદુઓ નીચે પડતાં રહે છે.
પ્રશાન્તજનસઞ્ચારા રથ્યાઃ ક્ષારવિધૂસરાઃ । વિધવા વિગતાનન્દાસ્ સંશૂન્યહૃદયં ગતાઃ
શાંતિપ્રિય લોકો વિહોણી ગલીઓ ખારથી સફેદ થઈ ગઈ છે; વિધવા, આનંદવિહોણી અને હૃદયશૂન્ય બની, એ ગલીઓ એકલવાયી થઈ ગઈ છે.
કોકિલાલિપ્રલાપિન્યો વૃષ્ટિબાષ્પહતા લતાઃ । ઉષ્ણોષ્ણશ્વસના દેહં ઘ્નન્તિ પલ્લવપાણિભિઃ
કોકિલ અને મધમાખીઓના રવથી લતાઓ બોલી રહી છે; વરસાદ અને આંસુઓથી પીડાઈ, ઉષ્ણ પવનના ઝોકથી તેમનું શરીર દુખી છે, અને પાંદડાં જેવી હાથથી પોતાને મારતી જાય છે.
આત્માનં શતધા કર્તું બૃહચ્છ્વભ્રાચ્ છિલાતલે । નિર્ઝરા નિપતન્ત્ય્ એતે તાપતપ્તશરીરકાઃ
આ ઝરણાઓ તાપથી તપ્ત થઈ, મોટા પથ્થરનાં ચીરોમાંથી પડીને પથ્થર પર અથડાય છે, જાણે પોતાને સો ટુકડામાં વહેંચવા માંગે છે.
નિસ્સઙ્કથા ગતશ્રીકા મૂકા વિલુલિતાશયાઃ । અન્ધેન તમસા પૂર્ણા ગૃહા ગહનતાં ગતાઃ
ગૃહો વાતચીત અને સમૃદ્ધિ વિહોણા, મૌન, વિચારો વિખેરાયેલા, અંધકારથી ભરેલા, હવે ઘન અને અપ્રવેશ્ય બની ગયા છે.
ઉદ્યાનપુષ્પષણ્ડેભ્યો રુદદ્ભ્યો ભ્રમરારવૈઃ । પૂતિગન્ધો વિનિર્યાતિ સ્વામોદાપરનામકઃ
બગીચાના ફૂલોની ગૂંચમાંથી, જ્યારે મધમાખીઓ દુઃખથી રડે છે, ત્યારે એક દુર્ગંધ બહાર આવે છે, જે પહેલાં જે સુગંધ હતી, એનું હવે બીજું નામ છે.
ચૂતદ્રુમવિલાસિન્યો વિરસાઃ પ્રતિવાસરમ્ । લતાઃ કૃશા વિલીયન્તે સઙ્કુચદ્ગુચ્છલોચનાઃ
આંબા વૃક્ષોની સાથી લતાઓ, રોજે રોજ પોતાનો રસ ગુમાવી રહી છે; સુકાઈ ગયેલી અને કૂંપળ જેવી આંખો સંકોચી ગયેલી એ વાળી લતાઓ હવે ધીમે ધીમે લુપ્ત થઈ રહી છે.
પ્રક્ષેપ્તુમ્ અમ્બુધૌ દેહં પ્રવૃત્તા ગન્તુમ્ આકુલાઃ । કુલ્યાઃ કલકલાલોલા લોલયન્ત્યસ્ તનું ભુવિ
નદીઓ, પોતાનું શરીર સમુદ્રમાં ફેંકવા ઉત્સુક છે અને અહીંથી જવું છે એવી તલપ સાથે, જમીન પર સતત હલનચલન કરતી જાય છે, તેમનું પાણી વહેતાં વહેતાં કલરવ કરે છે.
અશઙ્કમષકાપાતસ્પન્દમ્ અપ્ય્ અતિચાપલમ્ । કલયન્ત્યસ્ સ્થિતા વાપ્યો નિસ્સ્પન્દાનન્દમ્ આત્મનિ
તળાવો સ્થિર રહીને, એક નાનકડો મચ્છર પણ પડે તો તેને વધારે ચંચળતા ગણે છે, અને પોતાના અંદરના શાંતિમાં આનંદ અનુભવે છે.