યોગવાસિષ્ઠઃ

જીવન્મુક્તસ્થિતિં બ્રહ્મન્ કૃત્વા રાઘવમ્ આદિતઃ । ક્રમાત્ કથય મે નિત્યં ભવિષ્યામિ સુખી યથા

હે બ્રહ્મન, રાઘવમાં જે રીતે જીવતાં મુક્તિની સ્થિતિ સ્થાપિત થઈ હતી, એ મને ક્રમશઃ સમજાવ, જેથી હું હંમેશા સુખી રહી શકું.

ભ્રમસ્ય જાગતસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ । અપુનસ્સ્મરણં મન્યે સાધો વિસ્મરણં વરમ્

હે સજ્જન, આ જગતનો ભ્રમ જે ઊભો થયો છે, એ આકાશની જેમ રંગહીન છે. એ ભ્રમને ફરીથી યાદ કરવાને બદલે, તેને પૂરેપૂરું ભૂલી જવું જ વધારે સારું છે એવું હું માનું છું.

દૃશ્યાત્યન્તાભાવબોધં વિના તન્ નાનુભૂયતે । કદાચિત્ કેનચિન્ નામ સ બોધો ઽન્વિષ્યતામ્ અતઃ

દૃશ્ય વસ્તુઓના સંપૂર્ણ અભાવનું જ્ઞાન વિના એ સાચું અનુભવાતું નથી. તેથી, કોઈક સમયે કોઈક એ જ્ઞાન મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે.

સ ચેહ સમ્ભવત્ય્ એવ તદર્થમ્ ઇદમ્ આતતમ્ । શાસ્ત્રમ્ આકર્ણયસિ ચેત્ તત્ત્વં પ્રાપ્નોષિ નાન્યથા

જો એ જ્ઞાન અહીં પ્રાપ્ત થવું શક્ય છે, તો એ માટે જ આ શાસ્ત્ર રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. જો તમે એ સાંભળશો તો સત્ય પ્રાપ્ત કરશો, નહિ તો નહિ.

જગદ્ભ્રમો ઽયં દૃશ્યો ઽપિ નાસ્ત્ય્ એવેત્ય્ અનુભૂયતે । વર્ણો વ્યોમ્ન ઇવાખેદાદ્ વિચારેણામુનાનઘ

આ જગતનો ભ્રમ દેખાતો હોવા છતાં ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી, એવું અનુભવાય છે. હે નિર્દોષ, આ વિચાર દ્વારા એ ભ્રમ આકાશના રંગની જેમ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

દૃશ્યં નાસ્તીતિ બોધેન મનસો દૃશ્યમાર્જનમ્ । સમ્પન્નં ચેત્ તદ્ ઉત્પન્ના પરા નિર્વાણનિર્વૃતિઃ

જ્યારે સમજ થાય છે કે જે દેખાય છે એ વાસ્તવમાં નથી, અને મનનું એમાં લગાવ પૂરેપૂરું દૂર થઈ જાય છે, ત્યારે પરમ શાંતિ અને મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

અન્યથા શાસ્ત્રગર્તેષુ લુઠતાં ભવતામ્ ઇહ । ભવત્ય્ અકૃત્રિમજ્ઞાના કલ્પૈર્ અપિ ન નિર્વૃતિઃ

નહીંતર, જે લોકો અહીં શાસ્ત્રોના ગાઢ જંગલમાં ભટકતા રહે છે, તેમને સહજ જ્ઞાન કે મુક્તિ હજારો જન્મો સુધી પણ મળતી નથી.

પરિત્યાગો વાસનાયા ઉત્તમો મોક્ષ ઉચ્યતે । બ્રહ્મન્ સ એષ વિમલક્રમો જ્ઞાનપ્રકાશકઃ

વાસનાઓનો સંપૂર્ણ ત્યાગ એ સર્વોચ્ચ મુક્તિ કહેવાય છે; હે બ્રાહ્મણ, આ જ શુદ્ધ માર્ગ છે, જે સાચું જ્ઞાન ઉજાગર કરે છે.

ક્ષીણાયાં વાસનાયાં તુ મનો ગલતિ સત્વરમ્ । ક્ષીણાયાં શીતસન્તત્યાં બ્રહ્મન્ હિમકણો યથા

જ્યારે વાસનાઓ સંપૂર્ણપણે ક્ષીણ થઈ જાય છે, ત્યારે મન પણ ઝડપથી ઓગળી જાય છે; જેમ ઠંડીની લહેર બંધ થાય ત્યારે હિમકણ પણ ઓગળી જાય છે, તેમ હે બ્રાહ્મણ.

અયં વાસનયા દેહો ધ્રિયતે ભૂતપઞ્જરઃ । તનુનાન્તર્નિવિષ્ટેન મુક્તૌઘસ્ તન્તુના યથા

આ શરીર પાંચ તત્વોથી બનેલું પાંજર છે, જે સંસ્કારોના બળથી ટકેલું છે. જેમ સૂતના ગાંઠમાં અંદરથી પસાર થતો તાંતણો બધું એકસાથે રાખે છે, એમ જ અંદર રહેલા સંસ્કારો શરીરને જાળવી રાખે છે.

વાસના દ્વિવિધા પ્રોક્તા શુદ્ધા ચ મલિના તથા । મલિના જન્મનો હેતુશ્ શુદ્ધા જન્મવિનાશિની

સંસ્કારો બે પ્રકારના કહેવાયા છે: શુદ્ધ અને અશુદ્ધ. અશુદ્ધ સંસ્કાર જન્મનું કારણ બને છે, જ્યારે શુદ્ધ સંસ્કાર જન્મનો અંત લાવે છે.

અજ્ઞાનસુઘનાકારા ઘનાહઙ્કારશાલિની । પુનર્જન્મકરી પ્રોક્તા મલિના વાસના બુધૈઃ

જ્ઞાની લોકો કહે છે કે અશુદ્ધ સંસ્કાર અજ્ઞાનથી ઘન અને અહંકારથી ભરપૂર હોય છે; એ જ પુનર્જન્મનું કારણ બને છે.

પુનર્જન્માઙ્કુરત્યક્તા સ્થિતા સમ્ભૃષ્ટબીજવત્ । દેહાન્તં ધ્રિયતે જ્ઞાતજ્ઞેયા શુદ્ધેતિ સોચ્યતે

શુદ્ધ સંસ્કાર, પુનર્જન્મનું બીજ છોડીને, ભુન્ની નાખેલા બીજની જેમ શરીર રહે ત્યાં સુધી રહે છે; જ્ઞાતા અને જાણવાનું બંને જાણી લીધાં હોય એટલે તેને 'શુદ્ધ' કહેવાય છે.

અપુનર્જન્મકરણી જીવન્મુક્તેષુ દેહિષુ । વાસના વિદ્યતે શુદ્ધા દેહે ચક્ર ઇવ ભ્રમઃ

જે જીવિતે મુક્ત થયેલા શરીરધારીઓમાં, પુનર્જન્મનું કારણ ન બને એવી શુદ્ધ વાસના રહે છે; એ શરીરમાં ચક્ર જેવું ફરે છે, પણ ફરી જન્મ આપતી નથી.

યે શુદ્ધવાસના ભૂયો ન જન્માનર્થભાજનમ્ । જ્ઞાતજ્ઞેયાસ્ ત ઉચ્યન્તે જીવન્મુક્તા મહાધિયઃ

જેઓની વાસનાઓ શુદ્ધ છે અને હવે જન્મ તથા દુઃખનું કારણ નથી રહી, અને જેમણે જાણનાર અને જાણવાનું બંને જાણી લીધું છે, એ જ સાચા જ્ઞાનીઓ જીવિતે મુક્ત કહેવાય છે.

જીવન્મુક્તપદં પ્રાપ્તો યથા રામો મહામતિઃ । તત્ તે ઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ જરામરણશાન્તયે

મહાન બુદ્ધિ ધરાવતા રામ જે રીતે જીવિતે મુક્તિ પામ્યા, એ અવસ્થાનું વર્ણન હું હવે તને કરું છું, જેથી વૃદ્ધાવસ્થા અને મરણનો અંત થાય.

ભરદ્વાજ મહાબુદ્ધે રામક્રમમ્ ઇમં શુભમ્ । શૃણુ વક્ષ્યામિ તેનૈવ સર્વં જ્ઞાસ્યસિ સર્વથા

હે ભરદ્વાજ, મહાન બુદ્ધિશાળી, રામનો આ શુભ માર્ગ હું તને કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ; એથી તું સર્વ રીતે બધું જ જાણી જશે.

વિદ્યાગૃહાદ્ વિનિષ્ક્રમ્ય રામો રાજીવલોચનઃ । દિવસાન્ય્ અનયદ્ ગેહે લીલાભિર્ અકુતોભયઃ

વિદ્યાના ઘરેથી બહાર નીકળ્યા પછી કમળ જેવી આંખો ધરાવતાં રામે નિર્ભયપણે ઘરમાં રમતાં રમતાં પોતાના દિવસો પસાર કર્યા.

અથ ગચ્છતિ કાલે ઽત્ર પાલયત્ય્ અવનિં નૃપે । પ્રજાસુ વીતશોકાસુ સ્થિતાસુ વિગતજ્વરમ્

સમય પસાર થતો ગયો અને રાજાએ ધરતી પર રાજ્ય કર્યું ત્યારે પ્રજાઓ દુઃખરહિત અને સ્થિર રહીને નિરાંતે જીવન વિતાવતી હતી.

તીર્થમુન્યાશ્રમશ્રેણીં દ્રષ્ટુમ્ ઉત્કણ્ઠિતં મનઃ । રામસ્યાભૂદ્ ભૃશં તત્ર કદાચિદ્ ગુણશાલિનઃ

તે સમયે ગુણોથી યુક્ત રામના મનમાં તીર્થો અને ઋષિઆશ્રમોની શ્રેણી જોવા માટે ખૂબ જ આતુરતા જાગી.

રાઘવશ્ ચિન્તયિત્વૈવમ્ ઉપેત્ય ચરણૌ પિતુઃ । હંસઃ પદ્માવ્ ઇવ નવૌ જગ્રાહ નખકેસરૌ

આ રીતે વિચાર કરીને રાઘવે પિતાના ચરણો પાસે જઈને, જેમ હંસ નવાં કમળના કેસરને પકડી લે છે તેમ, તેમના પગ પકડી લીધા.

તીર્થાનિ દેવસદ્માનિ વનાન્ય્ આયતનાનિ ચ । દ્રષ્ટુમ્ ઉત્કણ્ઠિતં તાત મમેદં હિ ભૃશં મનઃ

પિતાશ્રી, મારું મન પવિત્ર તીર્થો, દેવતાઓના નિવાસસ્થાનો, જંગલો અને પવિત્ર ધામો જોવા માટે ખૂબ આતુર છે.

તદ્ એતામ્ અર્થનાં પૂર્વાં સફલીકર્તુમ્ અર્હસિ । ન સો ઽસ્તિ ભુવને તાત ત્વયા યો ઽર્થી વિમાનિતઃ

આથી, પિતાશ્રી, આપ મારી આ અગાઉની વિનંતી પૂરી કરો; દુનિયામાં એવો કોઈ નથી જેને આપ પાસે માગ્યા પછી નિરાશ થવું પડ્યું હોય.

ઇતિ સમ્પ્રાર્થિતો રાજા વસિષ્ઠેન સમં તદા । વિચાર્યામુઞ્ચદ્ એવૈનં રામં પ્રથમમ્ અર્થિનમ્

આ રીતે વિનંતી થતાં રાજાએ વશિષ્ઠજી સાથે ચર્ચા કરીને વિચાર કર્યો અને પછી રામજીને, જેમણે સૌપ્રથમ વિનંતી કરી હતી, મંજૂરી આપી.

શુભે નક્ષત્રદિવસે ભ્રાતૃભ્યાં સહ રાઘવઃ । મઙ્ગલાલઙ્કૃતવપુઃ કૃતસ્વસ્ત્યયનો દ્વિજૈઃ

શુભ નક્ષત્રના દિવસે, રાઘવજી શુભ આભૂષણોથી સજ્જ થઈ, બ્રાહ્મણો પાસેથી આશીર્વાદ લઈને પોતાના બે ભાઈઓ સાથે પ્રસ્થાન કર્યા.

વસિષ્ઠપ્રહિતૈર્ વિપ્રૈશ્ શાસ્ત્રતજ્જ્ઞૈસ્ સમન્વિતઃ । સ્નિગ્ધૈઃ કતિપયૈર્ એવ રાજપુત્રવરૈસ્ સહ

વશિષ્ઠજી દ્વારા મોકલાયેલા, શાસ્ત્રોમાં પારંગત એવા વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અને થોડાં પ્રેમાળ, પ્રતિષ્ઠિત રાજકુમારોની સાથે,

અમ્બાભિર્ વિહિતાશીર્ભિર્ આલિઙ્ગ્યાલિઙ્ગ્ય ભૂષિતઃ । નિરગાત્ સ ગૃહાત્ તસ્માત્ તીર્થયાત્રાર્થમ્ ઉદ્યતઃ

માતાઓએ આશીર્વાદ આપી, પ્રેમથી ભેટી અને શોભિત કરીને, તે પોતાના ઘરમાંથી તીર્થયાત્રા માટે નીકળ્યો.

નિર્ગતસ્ સ્વપુરાત્ પૌરૈસ્ તૂર્યઘોષેણ વર્ધિતઃ । પીયમાનઃ પુરન્ધ્રીણાં નેત્રૈર્ ભૃઙ્ગૌઘભઙ્ગુરૈઃ

પોતાના શહેરમાંથી નીકળતાં, નાગરિકોએ વાદ્યના ઘોષથી આનંદ વધાર્યો; શહેરની સ્ત્રીઓએ મધમાખીના ઝુંડ જેવી આંખોથી તેને નિહાળ્યો.

ગ્રામીણલલનાલોકહસ્તપદ્માપવર્જિતૈઃ । લાજવર્ષૈર્ વિકીર્ણાત્મા હિમૈર્ ઇવ હિમાચલઃ

ગામની સ્ત્રીઓએ કમળ જેવા હાથથી ચોખાની વર્ષા કરી, તેમનું માર્ગ સફેદ ચોખાથી ઢંકાઈ ગયું, જાણે હિમાલય પર હિમવર્ષા થઈ હોય.