ક્વચિદ્ ઇન્દુકરાવૃષ્ટિશીતલાહ્લાદિમારુતમ્ । ક્વચિત્ તપ્તાનલાદગ્ધદ્રુમપર્વતવારિદમ્
ક્યાંક ચાંદનીની ઠંડકવાળી પવન સુખદ અને શીતળ હતી, તો ક્યાંક અગ્નિની તાપથી વૃક્ષો, પર્વતો અને પાણી બળીને સુકાઈ ગયા હતા.
ક્વચિદ્ અત્યન્તસંશાન્તવાતાદ્યેકાન્તનિર્ધ્વનિ । ક્વચિત્ પર્વતતુલ્યાગ્નિશિખાસદૃશતોદયમ્
ક્યાંક સંપૂર્ણ શાંતિ હતી, ત્યાં પવનનો પણ લેશમાત્ર અવાજ નહોતો; તો ક્યાંક સૂર્યોદય પર્વત જેટલી ઊંચી અગ્નિની જ્વાળાની જેમ દેખાતો હતો.
ક્વચિત્ પ્રાવૃડ્ભરોન્મત્તઘનાભ્રરવઘર્ઘરમ્ । ક્વચિત્ સુરાસુરગણપ્રવૃત્તરણદુર્ગમમ્
ક્યાંક વરસાદી ઋતુમાં ઘનઘોર વાદળોનો ગર્જનારો અવાજ ગુંજી રહ્યો હતો, તો ક્યાંક દેવો અને અસુરો વચ્ચેના યુદ્ધથી માર્ગ પાર કરવો અશક્ય બનતો હતો.
ક્વચિદ્ વ્યોમાબ્જિનીહંસીસ્વરાહૂતાજવાહનમ્ । ક્વચિન્ મન્દાકિનીતીરનલિનીલુણ્ઠકાનિલમ્
ક્યાંક આકાશી સરોવરનાં હંસો મીઠાં સ્વરે બોલાવાયા, તો ક્યાંક મંદાકિની નદીના કિનારે પવન કમળોને ઉડાડી રહ્યો હતો.
શરીરિણીનાં ગઙ્ગાદિસરિતાં સન્નિધાનતઃ । પ્રોડ્ડીનમત્સ્યમકરકુલીરાન્તરકોટરમ્
શરીર ધરાવનારા જીવ અને ગંગા જેવી નદીઓના કારણે, અંદર અનેક ખાડાઓ બનેલા છે, જેમાં માછલીઓ, ઘોડાપદાં અને મગરો ઉછળતા રહે છે.
પાતાલગાર્કજનિતભૂચ્છાયાકાકતોદરમ્ । ક્વચિત્ ક્વચિન્ મણ્ડલેષુ ગ્રસ્તચન્દ્રાર્કમણ્ડલમ્
ક્યાંક ક્યાંક પાતાળ જેવી ઊંડાઈ, ભૂમિથી પડતી છાંયાની જેમ અંધારું, કે કાગડાના ગર્ભ જેવી ખાલી જગ્યા છે; અને કેટલાંક પ્રદેશોમાં ચાંદ્ર અને સૂર્યમંડળ ગળી જાય છે.
ક્વચિત્ સ્વર્ગાનિલાધૂતમાયાકુસુમકાનનમ્ । પતત્પુષ્પહિમાસારત્રસ્તવૈમાનિકાઙ્ગનમ્
બીજે ક્યાંક સ્વર્ગના પવનથી હલનારી માયાજાળ જેવી ફૂલોની વનરાજી છે, જ્યાં પડતા ફૂલો અને હિમના વરસાદથી વૈમનિક સ્ત્રીઓ ભયભીત થઈ જાય છે.
ઉડુમ્બરોદરમષકક્રમભ્રમજ્જગત્ત્રયાન્તરગતભૂતસઞ્ચયમ્ । વિલઙ્ઘ્ય તદ્ વરલલને વિમુચ્ય ખં મહીતલં પુનર્ અપિ ગન્તુમ્ ઉદ્યતે
અંજીર વૃક્ષના ખોખામાંથી, જ્યાં મચ્છર અને જીવજંતુઓ ભમતા હોય અને ત્રણેય લોકના જીવ ભેગા થયેલા હોય, એ શ્રેષ્ઠ નારી એ બધું પાર કરી, આકાશ છોડીને, ફરી પૃથ્વી પર જવા તૈયાર થઈ.
નભસ્તલાદ્ ગિરિગ્રામં ગચ્છન્ત્યૌ કિઞ્ચિદ્ એવ હિ । જ્ઞપ્તિચિત્તસ્થિતે ભૂમિતલં દદૃશતુસ્ સ્ત્રિયૌ
આ બે સ્ત્રીઓ જ્યારે આકાશમાંથી પર્વતના ગામ તરફ ઉતરી રહી હતી, ત્યારે તેમનું ધ્યાન જ્ઞાન અને મનમાં સ્થિર હતું અને નીચે ધરતીને જોઈ રહી હતી.
બ્રહ્માણ્ડનરહૃત્પદ્મં દિગષ્ટકદલં બૃહત્ । ગિરિકેસરસમ્બાધં સ્વામોદભરસુન્દરમ્
તેઓએ માણસના હૃદયમાં રહેલું કમળ જોયું, જે બ્રહ્માંડ જેટલું વિશાળ હતું, દિશાઓ તરફ ફેલાયેલા આઠ પાંદડા ધરાવતું, પર્વત જેવા રેશમથી ભરેલું અને પોતાના આનંદથી સુંદર લાગતું હતું.
સરિત્કેસરિકાનાલમ્ અવશ્યાયામ્બુબિન્દુકમ્ । શર્વરીભ્રમરીભ્રાન્તં ભૂતૌઘમષકાકુલમ્
ત્યાં નદી જેવી રેશમની લાઈનો, ડાંઠો અને ઓસડીના ટીપાં હતાં; રાત્રે ભમરાં ઉડતાં અને અનેક જીવાતો મચ્છર જેવી ભીડમાં ફરી રહી હતી.
અન્તર્ઘુણગણાકીર્ણં સુરન્ધ્રૈસ્ સુષિરૈર્ વૃતમ્ । ઉહ્યમાનં પયઃપૂરૈર્ દિવસાલોકકાન્તિમત્
આ કમળ અંદરના સૂત્રોના સમૂહથી ભરેલું હતું, દેવતાઓએ બનાવેલા છિદ્રોથી ઢંકાયેલું હતું, પાણીની ધારોમાં વહેતું હતું અને દિવસના પ્રકાશ જેવી તેજસ્વિતા ધરાવતું હતું.
રસાર્દ્રં ખે ભ્રમદ્ધંસં રાત્રિસઙ્કોચભાજનમ્ । પાતાલપઙ્કનિર્મગ્નનાગનાથમૃણાલકમ્
રસથી ભીંજાયેલું, જેમાં આકાશમાં હંસો વિહરે છે, રાત્રિના સંકોચનું પાત્ર, પાતાળના કાદવમાં ડૂબેલા સાપોના રાજા જેવું કમળના તંતુઓથી યુક્ત છે.
કદાચિદ્ આસ્પદામ્ભોધિકમ્પકમ્પિતદિગ્દલમ્ । અધો નાગગતાનન્તદૈત્યદાનવકણ્ટકમ્
ક્યારેક તેનું વિસ્તરણ સમુદ્રને હલાવીને દિશાઓને કંપાવે છે; નીચે અનંત દૈત્ય અને દાનવો માટે, જે સાપોમાં વસે છે, એ કાંટા સમાન છે.
અસુરવ્રણવલ્લર્યા સમ્ભોગસુકુમારયા । વ્યાપ્તભૂભૃન્મહાબીજહૃદયં બીજભૂતયા
તેનું હૃદય, મહાબીજ, અસુરોના ઘા જેવી કોમળ વેલથી ઘેરાયેલું છે, જે મિલનનો આનંદ માણે છે અને પર્વતરાજ પૃથ્વીને વ્યાપે છે, બીજરૂપ છે.
જમ્બુદ્વીપ ઇતિ ખ્યાતાં વિપુલાં તત્ર કર્ણિકામ્ । સરિત્કેસરિકાનાલાં નગરગ્રામકેસરામ્
ત્યાં વિશાળ પ્રદેશ છે, જેને જંબુદ્વીપ કહેવાય છે, તેની મધ્યમાં કર્ણિકા છે, નદીઓ કેસરિ છે અને શહેરો તથા ગામો તેના કેસર છે.
કુલશૈલોદ્ધુરોત્તુઙ્ગબીજસપ્તકસુન્દરીમ્ । મધ્યસ્થોચ્ચમહામેરુબીજાક્રાન્તનભસ્તલામ્
ઊંચા કુળપર્વતોના સુંદર સાત બીજોથી શોભાયમાન, એ ભૂમિની વચ્ચે મહાન મેરુ પર્વતનું બીજ આકાશને વ્યાપે છે.
સરઃપ્રાલેયકણિકાવનજઙ્ગલયૂથિકામ્ । સ્વલેખામણ્ડલાન્તસ્સ્થજનજાલાભ્રમણ્ડલામ્
એમાં સરોવર, હિમના ટીપાં, જંગલ અને જંગલી પ્રાણીઓના ટોળા છે; પોતાની જ કિરણમાળાની અંદર, વાદળ જેવી અનેક પ્રજાઓ વસે છે.
તાં યોજનશતાકારૈઃ પ્રતિરાકાં પ્રબોધિભિઃ । સાગરૈર્ ભ્રમરૈર્ વ્યાપ્તાં દિક્ચતુષ્ટયશાયિભિઃ
એ ધરતી સૈંકડો યોજન જેટલી પહોળી છે અને ચારેય બાજુ દરિયા, મધમાખીઓના ઝુંડ અને દિશાઓથી ઘેરાયેલી છે.
દિગ્દલાષ્ટકવિશ્રાન્તસસ્વનામ્ભોજષટ્પદામ્ । ભ્રાતૃભિર્ નવભિર્ ભૂપૈર્ નવધા પરિકલ્પિતામ્
આઠ દિશાઓના પાંખડાં પર આરામ કરતી, કમળ અને મધમાખીઓના ગુંજનથી ગૂંજતી, નવ ભાઈ રાજાઓએ નવ ભાગમાં વહેંચાયેલી છે.
લક્ષયોજનવિસ્તીર્ણામ્ આકીર્ણાં ચ રજોલવૈઃ । નાનાજનપદવ્યૂહસ્થિરાવશ્યાયશીકરામ્
લક્ષ યોજન જેટલી પહોળી, ધૂળના કણોથી ભરેલી, અનેક પ્રદેશોની ગોઠવણીથી સ્થિર થયેલી અને ઓસથી ભીની એવી છે.
દ્વીપાત્ તુ દ્વિગુણં સાલં લવણાર્ણવલેખયા । દધત્યા વલિતાં બાહ્યે પ્રકોષ્ઠમ્ ઇવ કમ્બુના
આ દ્વીપની બહાર, એના કરતાં બમણી મોટી, મીઠા દરિયાની એક વૃત્તાકાર રેખા છે, જે તેને બહારથી વળગી રહી છે, જાણે વાંકી ભુજાની જેમ.
તતો ઽપિ દ્વિગુણં દેહં દધત્યા વલયાકૃતિમ્ । જગદ્ભુજલતાવ્યાપ્તાં શાકાખ્યદ્વીપલેખયા
પછી એના કરતાં પણ બમણી મોટી, કંકણ જેવી એક વૃત્ત છે, જેમાં શાકદ્વીપના પાણી ભરાયેલા છે અને જે જગતની લતાની જેમ ફેલાયેલી છે.
તતો ઽપિ દ્વિગુણાકારધારિણ્યા પરિવેષ્ટિતામ્ । પ્રત્યગ્રક્ષીરપૂર્ણાબ્ધિલેખયા સ્વાદુશીતયા
પછી એના કરતાં પણ બમણી મોટી, તાજા અને ઠંડા દૂધના સમુદ્રથી ભરેલી એક વૃત્તાકાર રેખા તેને ઘેરી રહી છે.
તતો ઽપિ દ્વિગુણાકારધારિણ્યા પરિવેષ્ટિતામ્ । નાનાજનાલઙ્કૃતયા કુશાખ્યદ્વીપલેખયા
તે પછી, એના કરતાં બે ગણી મોટી એવી એક વલયાકાર ભૂમિ છે, જે અનેક જાતિના લોકોથી શોભાયમાન છે અને જેને કુશદ્વીપ કહે છે.
તતો ઽપિ દ્વિગુણાકારં ધારયન્ત્યા વિવેષ્ટિતામ્ । દધ્યબ્ધિલેખયા નિત્યં સન્તર્પિતસુરૌઘયા
તે પછી, એના કરતાં પણ બે ગણી મોટી એવી દહીંના સમુદ્રની વલયરેખા છે, જે હંમેશા દેવતાઓને તૃપ્ત કરે છે.
તતઃ ક્રૌઞ્ચાભિધદ્વીપલેખયૈવમ્પ્રમાણયા । વેષ્ટિતાં ખાતખદયા નવાં નૃપપુરીમ્ ઇવ
પછી, એ જ માપની ક્રૌંચદ્વીપની વલયરેખા છે, જે ખાટખડ નામની રેખાથી ઘેરાયેલી છે, જાણે નવી રાજધાની હોય એમ.
તતો ઽપિ ચ ઘૃતામ્ભોધિલેખયૈવમ્પ્રમાણયા । તતો ઽપિ શલ્મલિદ્વીપલેખયામરપૂર્ણયા
તે પછી, એ જ માપની ઘીથી ભરેલા સમુદ્રની વલયરેખા છે; અને એના પછી, અમરોથી ભરપૂર એવી શાલ્મલિદ્વીપની વલયરેખા છે.
તતસ્ સુરામહામ્ભોધિલેખયા પુષ્પશુભ્રયા । શેષસ્ય દેહલતયા હરિમૂર્તિમ્ ઇવાશ્રિતામ્
પછી, દેવોના મહાસાગરની ફૂલ જેવી સફેદ રેખા અને શેષના શરીર સાથે, એ રીતે લાગી રહ્યું હતું કે જાણે હરિનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હોય.
તતો ગોમેદકદ્વીપલેખયૈવમ્પ્રમાણયા । ઇક્ષૂદલેખયાપ્ય્ એવં હિમવત્સાનુશુદ્ધયા
પછી, ગોમેદક દ્વીપની એટલી જ લંબાઈની રેખા અને એ જ રીતે હિમાલયની ઢાળ જેવી શુદ્ધ ઈખની રેખા પણ હતી.