ક્વચિદ્ દુર્ગર્જદમ્ભોદં ક્વચિન્ મૂકચલામ્બુદમ્ । વાતાવકીર્ણશુક્લાભ્રખણ્ડપુષ્પોત્કરં ક્વચિત્
ક્યાંક ગર્જનારા મેઘો જોરથી ગર્જે છે; ક્યાંક શાંત વાદળો ધીરે ધીરે વહે છે; તો ક્યાંક પવન સફેદ વાદળના ટુકડાઓને ફૂલના ગુચ્છની જેમ ઉડાડે છે.
ક્વચિદ્ અત્યન્તનિશ્શૂન્યમ્ અવદાતમ્ અનન્તરમ્ । આનન્દિમૃદુશાન્તાચ્છં જ્ઞસ્યેવ હૃદયં તતમ્
ક્યાંક આકાશ એકદમ ખાલી અને નિર્મળ છે, તરત જ શાંત અને સુખદ લાગે છે; જાણે જ્ઞાનીએ જેવું નિર્વિકાર, શાંત અને સ્વચ્છ હૃદય ધરાવતું હોય એમ.
શુકવાહનભેકૌઘૈઃ ક્વચિદ્ ગલકૃતારવમ્ । શૂન્યતારાભિવલિતં ક્ષેત્રમ્ આકાશવાસિનામ્
ક્યાંક તો શુક અને દેડકાંઓના ટોળાં ગળામાંથી અવાજ ઊઠાવે છે; અને આકાશમાં તારાઓથી શોભાયમાન ખાલી જગ્યા આકાશવાસીઓનું ક્ષેત્ર બનેલું છે.
મયૂરહેમચૂડાદિપક્ષિભિઃ ક્વચિદ્ આવૃતમ્ । વિદ્યાધરીણાં દેવીનાં વાહનૈર્ વિહિતાસ્પદૈઃ
બીજી બાજુ, મોર અને સુવર્ણચૂડીવાળા અન્ય પક્ષીઓથી આ જગ્યા ભરાઈ ગઈ છે, જે વિદ્યાધરી દેવીઓના વાહન અને આરામસ્થાન તરીકે કામ કરે છે.
ક્વચિદ્ અભ્રાન્તરોન્નૃત્યદ્ગુહમાયૂરમણ્ડલમ્ । ક્વચિદ્ અગ્નિશુકૈશ્ શ્યામં શાદ્વલાનામ્ ઇવ સ્થલમ્
ક્યાંક વાદળોમાં મોરોના ટોળાં નૃત્ય કરે છે; તો ક્યાંક અગ્નિશુક નામના કાળાં પક્ષીઓથી જમીન એવી લાગે છે જાણે લીલોછમ મેદાન હોય.
ક્વચિત્ પ્રેતેશમહિષમહિમ્ના વાહનામ્બુદમ્ । ક્વચિદ્ અશ્વૈસ્ તૃણગ્રાસશઙ્કાગ્રસ્તાસિતામ્બુદમ્
ક્યાંક મેઘો યમરાજના મહિષના વૈભવથી વાહન બની જાય છે; તો ક્યાંક ઘોડાઓ મેઘોને ઘાસ સમજી ખાઈ જાય છે, એમ લાગે છે.
ક્વચિદ્ દેવપુરવ્યાપ્તં ક્વચિદ્ દૈત્યપુરાન્વિતમ્ । અન્યોઽન્યાપ્રાપ્યનગરં નગરન્ધ્રકરાલિનમ્
ક્યાંક દેવતાઓના શહેરોથી ભરેલું હતું, ક્યાંક અસુરોના શહેરો હતાં; કેટલાક શહેરો એકબીજાને પહોંચી શકતા નહોતાં, અને કેટલાક શહેરોમાં સાંકડી ગલીઓથી ભરપૂર હતાં.
ક્વચિત્ કુલાચલાકારનૃત્યદ્ભૈરવભાસુરમ્ । ક્વચિદ્ ગન્ધર્વનગરસુરસ્ત્રીવૃન્દબન્ધનમ્
ક્યાંક ભયાનક ભૈરવના નૃત્યથી, જે કુળપર્વત જેવું લાગતું, તેજ પથરાયું હતું; તો ક્યાંક ગંધર્વોના શહેરોમાં દેવસ્ત્રીઓના ટોળા ભેગા થયા હતાં.
ક્વચિદ્ કમ્પદ્ગિરિધ્વસ્તવૃક્ષલક્ષોક્ષિતામ્બુધિમ્ । ક્વચિન્ માયાકૃતાકાશનલિનીજલશીતલમ્
ક્યાંક ધ્રુજતા પર્વતોમાંથી પડેલા હજારોથી વધુ વૃક્ષોએ સમુદ્ર સુકાઈ ગયો હતો; તો ક્યાંક માયાથી ઊભા થયેલા આકાશકમળના પાણીથી ઠંડક છવાઈ હતી.
ક્વચિત્ સપક્ષશૈલેન્દ્રસમનૃત્યદ્વિનાયકમ્ । ક્વચિદ્ ઘર્ઘરવાતાઢ્યપક્ષપ્રોડ્ડીનપર્વતમ્
ક્યાંક પાંખવાળા પર્વતરાજે વિનાયક સાથે નૃત્ય કર્યું હતું; તો ક્યાંક ગર્જનારા પવનના જોરથી પર્વતો ઉછળીને ઉપર ઉડી ગયા હતાં.
ક્વચિદ્ ઇન્દુકરાવૃષ્ટિશીતલાહ્લાદિમારુતમ્ । ક્વચિત્ તપ્તાનલાદગ્ધદ્રુમપર્વતવારિદમ્
ક્યાંક ચાંદનીની ઠંડકવાળી પવન સુખદ અને શીતળ હતી, તો ક્યાંક અગ્નિની તાપથી વૃક્ષો, પર્વતો અને પાણી બળીને સુકાઈ ગયા હતા.
ક્વચિદ્ અત્યન્તસંશાન્તવાતાદ્યેકાન્તનિર્ધ્વનિ । ક્વચિત્ પર્વતતુલ્યાગ્નિશિખાસદૃશતોદયમ્
ક્યાંક સંપૂર્ણ શાંતિ હતી, ત્યાં પવનનો પણ લેશમાત્ર અવાજ નહોતો; તો ક્યાંક સૂર્યોદય પર્વત જેટલી ઊંચી અગ્નિની જ્વાળાની જેમ દેખાતો હતો.
ક્વચિત્ પ્રાવૃડ્ભરોન્મત્તઘનાભ્રરવઘર્ઘરમ્ । ક્વચિત્ સુરાસુરગણપ્રવૃત્તરણદુર્ગમમ્
ક્યાંક વરસાદી ઋતુમાં ઘનઘોર વાદળોનો ગર્જનારો અવાજ ગુંજી રહ્યો હતો, તો ક્યાંક દેવો અને અસુરો વચ્ચેના યુદ્ધથી માર્ગ પાર કરવો અશક્ય બનતો હતો.
ક્વચિદ્ વ્યોમાબ્જિનીહંસીસ્વરાહૂતાજવાહનમ્ । ક્વચિન્ મન્દાકિનીતીરનલિનીલુણ્ઠકાનિલમ્
ક્યાંક આકાશી સરોવરનાં હંસો મીઠાં સ્વરે બોલાવાયા, તો ક્યાંક મંદાકિની નદીના કિનારે પવન કમળોને ઉડાડી રહ્યો હતો.
શરીરિણીનાં ગઙ્ગાદિસરિતાં સન્નિધાનતઃ । પ્રોડ્ડીનમત્સ્યમકરકુલીરાન્તરકોટરમ્
શરીર ધરાવનારા જીવ અને ગંગા જેવી નદીઓના કારણે, અંદર અનેક ખાડાઓ બનેલા છે, જેમાં માછલીઓ, ઘોડાપદાં અને મગરો ઉછળતા રહે છે.
પાતાલગાર્કજનિતભૂચ્છાયાકાકતોદરમ્ । ક્વચિત્ ક્વચિન્ મણ્ડલેષુ ગ્રસ્તચન્દ્રાર્કમણ્ડલમ્
ક્યાંક ક્યાંક પાતાળ જેવી ઊંડાઈ, ભૂમિથી પડતી છાંયાની જેમ અંધારું, કે કાગડાના ગર્ભ જેવી ખાલી જગ્યા છે; અને કેટલાંક પ્રદેશોમાં ચાંદ્ર અને સૂર્યમંડળ ગળી જાય છે.
ક્વચિત્ સ્વર્ગાનિલાધૂતમાયાકુસુમકાનનમ્ । પતત્પુષ્પહિમાસારત્રસ્તવૈમાનિકાઙ્ગનમ્
બીજે ક્યાંક સ્વર્ગના પવનથી હલનારી માયાજાળ જેવી ફૂલોની વનરાજી છે, જ્યાં પડતા ફૂલો અને હિમના વરસાદથી વૈમનિક સ્ત્રીઓ ભયભીત થઈ જાય છે.
ઉડુમ્બરોદરમષકક્રમભ્રમજ્જગત્ત્રયાન્તરગતભૂતસઞ્ચયમ્ । વિલઙ્ઘ્ય તદ્ વરલલને વિમુચ્ય ખં મહીતલં પુનર્ અપિ ગન્તુમ્ ઉદ્યતે
અંજીર વૃક્ષના ખોખામાંથી, જ્યાં મચ્છર અને જીવજંતુઓ ભમતા હોય અને ત્રણેય લોકના જીવ ભેગા થયેલા હોય, એ શ્રેષ્ઠ નારી એ બધું પાર કરી, આકાશ છોડીને, ફરી પૃથ્વી પર જવા તૈયાર થઈ.
નભસ્તલાદ્ ગિરિગ્રામં ગચ્છન્ત્યૌ કિઞ્ચિદ્ એવ હિ । જ્ઞપ્તિચિત્તસ્થિતે ભૂમિતલં દદૃશતુસ્ સ્ત્રિયૌ
આ બે સ્ત્રીઓ જ્યારે આકાશમાંથી પર્વતના ગામ તરફ ઉતરી રહી હતી, ત્યારે તેમનું ધ્યાન જ્ઞાન અને મનમાં સ્થિર હતું અને નીચે ધરતીને જોઈ રહી હતી.
બ્રહ્માણ્ડનરહૃત્પદ્મં દિગષ્ટકદલં બૃહત્ । ગિરિકેસરસમ્બાધં સ્વામોદભરસુન્દરમ્
તેઓએ માણસના હૃદયમાં રહેલું કમળ જોયું, જે બ્રહ્માંડ જેટલું વિશાળ હતું, દિશાઓ તરફ ફેલાયેલા આઠ પાંદડા ધરાવતું, પર્વત જેવા રેશમથી ભરેલું અને પોતાના આનંદથી સુંદર લાગતું હતું.
સરિત્કેસરિકાનાલમ્ અવશ્યાયામ્બુબિન્દુકમ્ । શર્વરીભ્રમરીભ્રાન્તં ભૂતૌઘમષકાકુલમ્
ત્યાં નદી જેવી રેશમની લાઈનો, ડાંઠો અને ઓસડીના ટીપાં હતાં; રાત્રે ભમરાં ઉડતાં અને અનેક જીવાતો મચ્છર જેવી ભીડમાં ફરી રહી હતી.
અન્તર્ઘુણગણાકીર્ણં સુરન્ધ્રૈસ્ સુષિરૈર્ વૃતમ્ । ઉહ્યમાનં પયઃપૂરૈર્ દિવસાલોકકાન્તિમત્
આ કમળ અંદરના સૂત્રોના સમૂહથી ભરેલું હતું, દેવતાઓએ બનાવેલા છિદ્રોથી ઢંકાયેલું હતું, પાણીની ધારોમાં વહેતું હતું અને દિવસના પ્રકાશ જેવી તેજસ્વિતા ધરાવતું હતું.
રસાર્દ્રં ખે ભ્રમદ્ધંસં રાત્રિસઙ્કોચભાજનમ્ । પાતાલપઙ્કનિર્મગ્નનાગનાથમૃણાલકમ્
રસથી ભીંજાયેલું, જેમાં આકાશમાં હંસો વિહરે છે, રાત્રિના સંકોચનું પાત્ર, પાતાળના કાદવમાં ડૂબેલા સાપોના રાજા જેવું કમળના તંતુઓથી યુક્ત છે.
કદાચિદ્ આસ્પદામ્ભોધિકમ્પકમ્પિતદિગ્દલમ્ । અધો નાગગતાનન્તદૈત્યદાનવકણ્ટકમ્
ક્યારેક તેનું વિસ્તરણ સમુદ્રને હલાવીને દિશાઓને કંપાવે છે; નીચે અનંત દૈત્ય અને દાનવો માટે, જે સાપોમાં વસે છે, એ કાંટા સમાન છે.
અસુરવ્રણવલ્લર્યા સમ્ભોગસુકુમારયા । વ્યાપ્તભૂભૃન્મહાબીજહૃદયં બીજભૂતયા
તેનું હૃદય, મહાબીજ, અસુરોના ઘા જેવી કોમળ વેલથી ઘેરાયેલું છે, જે મિલનનો આનંદ માણે છે અને પર્વતરાજ પૃથ્વીને વ્યાપે છે, બીજરૂપ છે.
જમ્બુદ્વીપ ઇતિ ખ્યાતાં વિપુલાં તત્ર કર્ણિકામ્ । સરિત્કેસરિકાનાલાં નગરગ્રામકેસરામ્
ત્યાં વિશાળ પ્રદેશ છે, જેને જંબુદ્વીપ કહેવાય છે, તેની મધ્યમાં કર્ણિકા છે, નદીઓ કેસરિ છે અને શહેરો તથા ગામો તેના કેસર છે.
કુલશૈલોદ્ધુરોત્તુઙ્ગબીજસપ્તકસુન્દરીમ્ । મધ્યસ્થોચ્ચમહામેરુબીજાક્રાન્તનભસ્તલામ્
ઊંચા કુળપર્વતોના સુંદર સાત બીજોથી શોભાયમાન, એ ભૂમિની વચ્ચે મહાન મેરુ પર્વતનું બીજ આકાશને વ્યાપે છે.
સરઃપ્રાલેયકણિકાવનજઙ્ગલયૂથિકામ્ । સ્વલેખામણ્ડલાન્તસ્સ્થજનજાલાભ્રમણ્ડલામ્
એમાં સરોવર, હિમના ટીપાં, જંગલ અને જંગલી પ્રાણીઓના ટોળા છે; પોતાની જ કિરણમાળાની અંદર, વાદળ જેવી અનેક પ્રજાઓ વસે છે.
તાં યોજનશતાકારૈઃ પ્રતિરાકાં પ્રબોધિભિઃ । સાગરૈર્ ભ્રમરૈર્ વ્યાપ્તાં દિક્ચતુષ્ટયશાયિભિઃ
એ ધરતી સૈંકડો યોજન જેટલી પહોળી છે અને ચારેય બાજુ દરિયા, મધમાખીઓના ઝુંડ અને દિશાઓથી ઘેરાયેલી છે.
દિગ્દલાષ્ટકવિશ્રાન્તસસ્વનામ્ભોજષટ્પદામ્ । ભ્રાતૃભિર્ નવભિર્ ભૂપૈર્ નવધા પરિકલ્પિતામ્
આઠ દિશાઓના પાંખડાં પર આરામ કરતી, કમળ અને મધમાખીઓના ગુંજનથી ગૂંજતી, નવ ભાઈ રાજાઓએ નવ ભાગમાં વહેંચાયેલી છે.