અત્યન્તાભાવસમ્પત્તિં જ્ઞાતું જ્ઞેયસ્ય વસ્તુનઃ । યુક્ત્યા શાસ્ત્રે યતન્તે યે તે બ્રહ્માભ્યાસિનસ્ સ્થિતાઃ
જે લોકો તર્ક અને શાસ્ત્રના આધારથી જાણવાના વિષયની સંપૂર્ણ અસ્તિત્વહીનતા સમજવા પ્રયત્ન કરે છે, તેઓ બ્રહ્મના અભ્યાસમાં સ્થિર રહે છે.
સર્ગાદાવ્ એવ નોત્પન્નં દૃશ્યં નાસ્ત્ય્ એવ તત્ સદા । ઇદં જગદ્ અહં ચેતિ બોધાભ્યાસં વિદુઃ પરે
જ્ઞાની લોકો જાણે છે કે જગતની શરૂઆતમાં આ દૃશ્ય જગત ક્યારેય ઉપજ્યું નથી અને ક્યારેય હતું જ નહીં; 'આ જગત' અને 'હું' માત્ર કલ્પના છે – એ જ સજાગતાનો અભ્યાસ છે.
દૃશ્યાસમ્ભવબોધેન રાગદ્વેષાદિતાનવે । રતિર્ બલોદિતા યાસૌ બ્રહ્માભ્યાસ ઉદાહૃતઃ
દૃશ્યની અસ્તિત્વહીનતા જાણવાથી અને રાગ-દ્વેષ વગેરે ઓછા થવાથી જે આનંદ ઊપજે છે, તેને બ્રહ્મનો અભ્યાસ કહેવામાં આવે છે.
દૃશ્યાસમ્ભવબોધેન રાગદ્વેષાદિતાનવમ્ । તપ ઇત્ય્ ઉચ્યતે લોકે દૃશ્યદોષસ્ તુ દુઃખકૃત્
દૃશ્યની અસ્તિત્વહીનતા જાણવાથી રાગ-દ્વેષ વગેરે ઓછા થાય, તેને દુનિયામાં તપ કહે છે; પણ દૃશ્યને સાચું માનવાની ભૂલ દુઃખનું કારણ બને છે.
દૃશ્યાસમ્ભવબોધે હિ જ્ઞાનં જ્ઞેયસ્ય કથ્યતે । તદભ્યાસેન નિર્વાણમ્ ઇત્ય્ અભ્યાસો મહોદયઃ
જ્યારે દેખાતા વસ્તુઓ અસ્તિત્વમાં આવી શકે નહીં એ સમજાય છે, ત્યારે જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. એ જ્ઞાનનું સતત અભ્યાસ કરવાથી મોક્ષ મળે છે—આવો અભ્યાસ ખૂબ મહત્વનો છે.
ભવબહુલનિશાનિતાન્તનિદ્રા સતતવિવેકવિબોધવારિસેકૈઃ । પ્રગલતિ હિમશીતલૈર્ ઇવોચ્ચૈઃ શરદિ મહામિહિકેવ ચેતસીતિ
જગતના જીવનની લાંબી રાત, જે મોહની ઊંઘથી ઘેરી છે, એ સતત વિવેકની ઝરમર વરસાદથી ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે, જેમ શરદના ઠંડા, શાંત વરસાદથી ભારે હિમપાત ઓગળી જાય છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
આ રીતે મુનિએ કહ્યું પછી, દિવસ સાંજ તરફ વળી ગયો અને સૂર્ય અસ્ત થયો; સભ્યોએ નમસ્કાર કરીને સ્નાન કરવા ગયા અને સૂર્યકિરણો પણ ધીમે ધીમે અંધકારમાં ઓગળી ગયા.
ઇતિ સઙ્કથનં કૃત્વા તસ્યાં નિશિ વરાઙ્ગને । સુપ્તે પરિજને નૂનમ્ અથાન્તઃપુરમણ્ડપે
આ સંવાદ પછી, એ રાત્રે, જ્યારે સૌ દાસીઓ ઊંઘી રહી હતી, ત્યારે એ ઉત્તમ સ્ત્રી મહેલના આંતરિક મંડપમાં હતી.
દૃઢાખિલાર્ગલદ્વારગવાક્ષે દક્ષચેતસી । પુષ્પપૂરણસુસ્ફીતમાંસલામોદમન્થરે
બધા દરવાજા, કવાડો અને બારીઓ મજબૂત રીતે બંધ કરી, ચેતન અને સ્થિર મનમાં, અનેક ફૂલોની સુગંધથી ભરપૂર એવા વાતાવરણમાં—
અમ્લાનમાલાવસનશવપાર્શ્વાસનસ્થિતે । સકલામલપૂર્ણેન્દુવદનોદ્દ્યોતિતાસ્પદે
કદી ન વાંછાતા હારોથી શોભતા શય્યાના બાજુમાં બેઠા, ચાંદની જેવી નિર્મળ અને સુંદર સ્ત્રીઓના ચહેરાથી પ્રકાશિત એવા સ્થળે—
સમાધિસ્થાનકં ગત્વા તસ્થતુર્ નિશ્ચલાઙ્ગકે । રત્નસ્તમ્ભાદ્ ઇવોત્કીર્ણે ચિત્રભિત્તાવ્ ઇવાર્પિતે
એ લોકો ધ્યાનના સ્થાન પર ગયા અને એકદમ સ્થિર થઈને ઊભા રહ્યા, જાણે રત્નોથી શોભતા સ્તંભમાંથી ખોદીને બનાવેલા પાત્રો હોય કે રંગબેરંગી દીવાલ પર ચિતરાયેલા ચિત્રો હોય એમ.
સર્વાસ્ તત્યજતુશ્ ચિન્તાસ્ સઙ્કોચં સમુપાગતે । દિવસાન્ત ઇવાબ્જિન્યૌ પ્રસૃતામોદલેખિકે
જેમ દિવસના અંતે કમળની કળીઓ ખુલીને સુગંધ ફેલાવે છે, તેમ શાંતિ આવતા બધાએ પોતાની ચિંતાઓ અને સંકોચ છોડી દીધા.
બભૂવતુર્ ભૃશં શાન્તે શુદ્ધે સ્પન્દવિવર્જિતે । ગિરૌ શરદિ નિર્વાત ઇવ વૃષ્ટ્યાભ્રમાલિકે
તેઓ બંને ખુબ શાંત અને નિર્મળ બની ગયા, અંદર એક પણ હલનચલન નહોતું, જાણે પવન વગરની શરદ ઋતુમાં વરસાદ પછીના વાદળોથી શોભતા પર્વત જેવાં.
નિર્વિકલ્પસમાધાનાજ્ જહતુર્ વ્યોમ્નિ સંવિદમ્ । યથા કલ્પલતે કાન્તે પૂર્ણમ્ ઋત્વન્તરે રસમ્
અદ્વૈત સમાધિમાં લીન થઈને, એમણે જાણે આકાશમાં પોતાની જાગૃતિ છોડી દીધી, જેમ વસંત ઋતુમાં કલ્પવૃક્ષ પોતાની પૂરી રસધારા છોડી દે છે.
અહં જગદ્ ઇતિ ભ્રાન્તેર્ દૃશ્યસ્યાદાવ્ અનુદ્ભવઃ । યદા તાભ્યામ્ અવગતસ્ સ્વાત્યન્તાભાવનાત્મકઃ
જ્યારે 'હું જ જગત છું' એવી ભ્રાંતિથી દૃશ્યની શરૂઆત જ થતી નથી અને બંનેએ પોતાની સંપૂર્ણ અસ્તિત્વહીનતા ઓળખી લીધી છે,
તદા દૃશ્યપિશાચો ઽયમ્ અલમ્ અસ્તઙ્ગતસ્ તયોઃ । અસત્ત્વાદ્ એવ ચાસ્માકં શશશૃઙ્ગમ્ ઇવાનઘ
ત્યારે દૃશ્યનું આ ભૂતકાળ્પનિક સ્વરૂપ એમના માટે સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થઈ જાય છે; અને આપણા માટે તો એ શશકના શિંગા જેટલું અસ્તિત્વહીન છે, હે નિર્દોષ.
આદાવ્ એવ હિ યન્ નાસ્તિ વર્તમાને ઽપિ તત્ તથા । ભાતં ચાભાતમ્ એવાતો મૃગતૃષ્ણામ્બુવજ્ જગત્
જેની શરૂઆતમાં અસ્તિત્વ જ નથી, એ વર્તમાનમાં પણ નથી. જે દેખાય છે એ પણ ખરેખર નથી; આ જગત તો મૃગજળની જેમ છે, જેમાં પાણી માત્ર ભાસે છે.
સ્વભાવઃ કેવલશ્ શાન્તસ્ સ્ત્રીદ્વયં તદ્ બભૂવ હ । ચન્દ્રાર્કાદિપદાર્થૌઘદૂરમુક્તમ્ ઇવામ્બરમ્
બન્ને સ્ત્રીઓની સ્વભાવ માત્ર શાંત થઇ ગયો; તેઓ ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહોની સંખ્યાથી પણ દૂર, આકાશ જેવું મુક્ત થઇ ગયાં.
તેનૈવ જ્ઞાનદેહેન તતાર જ્ઞપ્તિદેવતા । માનુષી ત્વ્ ઇતરેણાશુ જ્ઞાનાજ્ઞાનાનુરૂપિણા
જ્ઞાનના શરીરથી જ જ્ઞાનદેવી પાર થઇ ગઈ; અને માનવીય સ્ત્રી પોતાનાં જ શરીરથી, પોતાના જ્ઞાન અને અજ્ઞાન પ્રમાણે, ઝડપથી પાર થઇ ગઈ.
ગેહાન્તર્ એવ પ્રાદેશમાત્રમ્ આરુહ્ય વૈ દિવઃ । બભૂવતુશ્ ચિદાકાશરૂપિણ્યૌ વ્યોમગાકૃતી
ઘરના અંદર, હાથ જેટલી જગ્યા ઉપર ચડીને, બન્ને ચેતનાના આકાશરૂપ બની, આકાશમાં વિહરનાર જેવી આકૃતિ ધરાવતી થઇ ગઈ.
અથ તે લલને લીલાલાને લલિતલોચને । સ્વભાવાચ્ ચેત્યસંવિત્તેર્ નભો દૂરમ્ ઇવાગતે
હે રમણીય રમણ, રમણિયતાની આનંદદાયિ, મોહક આંખોવાળી, તારી મનની જાગૃતિના સ્વભાવથી, તું જાણે આકાશ જેટલું દૂર હોય તેમ ત્યાં પહોંચી ગઈ.
તત્રસ્થે એકચિદ્વૃત્ત્યા પુપ્લુવાતે નભસ્તલમ્ । કોટિયોજનવિસ્તીર્ણં દૂરાદ્ દૂરતરાન્તરમ્
ત્યાં ઊભી રહીને, એકાગ્ર મનથી, તું આકાશના વિશાળ વિસ્તારમાં કૂદી પડી, જે કરોડો યોજન જેટલું વિસ્તૃત અને અંતહીન હતું, અને સતત દૂર જતી રહી.
દૃશ્યાનુસન્ધાનનિજસ્વભાવાદ્ આકાશદેહે અપિ તે મિથો ઽત્ર । પરસ્પરાકારવિલોકનેન બભૂવતુસ્ સ્નેહપરે વયસ્યે
દૃશ્યને ઓળખવાની પોતાની સ્વભાવથી, આકાશરૂપ શરીરમાં પણ, બંનેએ એકબીજાના રૂપને જોઈને, પરસ્પર પ્રેમથી ભરપૂર, સ્નેહી મિત્ર બની ગઈ.
દૂરાદ્ દૂરં સમાપ્લુત્ય શનૈર્ ઉચ્ચપદં ગતે । હસ્તે હસ્તં સમાસજ્ય યાન્ત્યૌ દદૃશતુર્ નભઃ
દૂરથી વધુ દૂર કૂદી, ધીમે ધીમે ઊંચા સ્થાન સુધી પહોંચી, હાથમાં હાથ મળાવી, બંને આગળ વધતી રહી અને આકાશને નિહાળી.
એકાર્ણવમ્ ઇવોચ્છૂનં ગમ્ભીરં નિર્મલાન્તરમ્ । કોમલં કોમલમરુદસઙ્ગસુખભોગદમ્
એ એક વિશાળ સમુદ્ર જેવું લાગતું હતું, ઊંડું, અંદરથી સ્વચ્છ અને શુદ્ધ, અને નરમ પવનના સ્પર્શથી સુખદ આનંદ આપતું હતું.
આહ્લાદકમ્ અલં સૌમ્યં શૂન્યતામ્ભોનિમજ્જનાત્ । અત્યન્તશુદ્ધગમ્ભીરં પ્રસન્નમ્ ઇવ સજ્જનમ્
શૂન્યતાના જળમાં ડૂબેલું એ સ્થાન અત્યંત આનંદદાયક, શાંત, સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ અને ઊંડું હતું, અને સારા માણસ જેવી સ્પષ્ટતા ધરાવતું હતું.
શૃઙ્ગસ્થનિર્મલામ્ભોદપીનોદરસુધાલયે । વિશશ્રમતુર્ આશાસુ પૂર્ણચન્દ્રોદરામલે
જ્યાં પર્વતોની ટોચ પર શુદ્ધ પાણી એકઠું હતું, અને પૂર્ણચંદ્ર જેવી કાંતિવાળા નિવાસોમાં, ત્યાં તેઓ પૂર્ણ આશાઓ સાથે આરામ પામ્યા.
સિદ્ધગન્ધર્વમન્દારમાલામોદમનોહરે । ચન્દ્રમણ્ડલનિષ્ક્રાન્તે રેમાતે મધુરાનિલે
સિદ્ધો અને ગંધર્વોની હારના સુગંધથી ભરી, ચંદ્રમંડળમાંથી નીકળેલી મધુર પવનમાં તેઓ આનંદથી વિહર્યા.
સસ્નતુર્ ભૂરિ ઘર્માન્તે તડિદ્રક્તાબ્જસઙ્કુલે । સરસીવ જલાપૂરમન્થરે મેઘજાલકે
તેઓએ ભારે ઉકળાટ પછી, લાલ કમળોથી ભરેલી અને ધીમે વહેતી જળવાળી સરોવરમાં સ્નાન કર્યું, જાણે વાદળોની પડછાયામાં હોય તેમ.
ભૂતલોદ્યન્મહાશૈલમૃનાલાઙ્કુરકોટિષુ । દિક્ષુ બભ્રમતુર્ ભૂરિ ભ્રમર્યૌ સરસીષ્વ્ ઇવ
પૃથ્વીના બગીચાઓ, પહાડોની ટોચો અને અનગણિત કમળના ડાંઠોમાં, એ બંને સર્વ દિશાઓમાં ફર્યા, જાણે સરોવરોમાં ભમરાં ફરતા હોય તેમ.