શુદ્ધસત્ત્વાનુપતિતં ચેતઃ પ્રભિન્નવાસનમ્ । આતિવાહિકતામ્ એતિ હિમં તાપાદ્ ઇવાપ્લુતમ્
જ્યારે મન શુદ્ધ અને બધા સંસ્કારોમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે, ત્યારે તે સુક્ષ્મ અવસ્થામાં પહોંચે છે. એ રીતે, જેમ પાણી તાપથી વરાળ બની જાય છે, તેમ મન પણ નવી અવસ્થામાં પ્રવેશી જાય છે.
આતિવાહિકતાં યાતં બુદ્ધં ચિત્તાન્તરૈર્ મનઃ । સર્ગજન્માન્તરગતૈસ્ સિદ્ધૈર્ મિલતિ નેતરત્
જ્યારે મન સુક્ષ્મ અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે અને અંદરના જ્ઞાનથી પ્રબુદ્ધ થાય છે, ત્યારે તે બીજા લોક અને સર્જનના ચક્રોમાં રહેલા સિદ્ધ પુરુષો સાથે મળે છે, બીજાઓ સાથે નહીં.
યદા તે ઽયમ્ અહમ્ભાવસ્ સ્વાભ્યાસાચ્ છાન્તિમ્ એષ્યતિ । તદોદેષ્યતિ તે સ્ફારા દૃશ્યાન્તે બોધતા સ્વયમ્
જ્યારે તારો 'હું'પણાનો ભાવ સતત અભ્યાસથી શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે તારી આંખ સામે જ જ્ઞાનની વિશાળતા આપમેળે પ્રગટ થશે.
આતિવાહિકતા જ્ઞાતા સ્થિતિં તે યાતિ શાશ્વતીમ્ । યદા તદાન્યસઙ્કલ્પાલોકાત્ પ્રકૃતિપાવની
જ્યારે તને સુક્ષ્મ અવસ્થાનું જ્ઞાન થાય છે, ત્યારે તું શાશ્વત સ્થિતિમાં પહોંચી જાય છે; ત્યારબાદ, બીજાના વિચારના પ્રકાશથી તારી સ્વભાવ શુદ્ધ થઈ જાય છે.
વાસનાતાનવે તસ્માત્ કુરુ યત્નમ્ અનિન્દિતે । તસ્મિન્ પ્રૌઢિમ્ ઉપાયાતે જીવન્મુક્તા ભવિષ્યસિ
અખૂટ પવિત્ર આત્મા, તું તારા મનની જૂની વૃત્તિઓને ધીમે ધીમે ઓછી કરવા પ્રયત્ન કર. જ્યારે એ સંપૂર્ણપણે ઓછી થઈ જાય, ત્યારે તું જીવતો મુક્ત બની જઈશ.
યાવન્ ન પૂરિતસ્ ત્વ્ એષ નિર્મલો બોધચન્દ્રમાઃ । તાવદ્ દેહમ્ ઇહ સ્થાપ્ય લોકાન્તરમ્ અવેક્ષ્યતામ્
જ્યાં સુધી જ્ઞાનનું શુદ્ધ ચાંદણું પૂરું ઊગતું નથી, ત્યાં સુધી આ શરીરને અહીં જ રાખ અને બીજા લોકોએ કેવી રીતે છે એ નિહાળી લે.
માંસદેહો માંસદેહેનૈવ સંશ્લેષમ્ ઋચ્છતિ । ન તુ ચિત્તશરીરેણ વ્યવહારેષુ કર્મસુ
માસનું શરીર માત્ર બીજા માસના શરીર સાથે જ જોડાઈ શકે છે; મનના શરીર સાથે નહીં, અને વ્યવહારમાં કે કર્મોમાં પણ નહીં.
યથાનુભવમ્ એવૈતદ્ યથાસ્થિતમ્ ઉદાહૃતમ્ । આબાલસિદ્ધં સંસિદ્ધં ન નામ વરશાપવત્
આ બધું જેવું અનુભવાયું છે અને જેમ છે એમ જ અહીં કહ્યું છે. આ બાળપણથી જ પ્રાપ્ત થાય છે, અને કોઈ વરદાન કે શાપ જેવું નથી.
અવબોધઘનાભ્યાસાદ્ દેહસ્યાસ્યૈવ જાયતે । સંસારવાસનાકાર્શ્યં નૂનં ચિત્તશરીરતા
ગાઢ જાગૃતિનો વારંવાર અભ્યાસ કરવાથી, આ શરીર દુન્યવી વાસનાઓથી ઉકળી જાય છે અને ખરેખર મન જ શરીર બની જાય છે.
ઉદેષ્યન્તી ચ સૈષાત્ર કેનચિન્ નોપલક્ષ્યતે । કેવલં તુ જનૈર્ દેહો મ્રિયમાણો ઽવલોક્યતે
જ્યારે આવું થાય છે ત્યારે કોઈને તેનું જ્ઞાન થતું નથી; લોકો માત્ર શરીરને મરતું જોઈ શકે છે.
દેહસ્ ત્વ્ અયં ન મ્રિયતે ન ચ જીવતિ કિઞ્ચન । કે કિલ સ્વપ્નસઙ્કલ્પભ્રાન્તેર્ મરણજીવિતે
આ શરીર ન તો મરે છે, ન તો સાચે જીવતું રહે છે; મૃત્યુ કે જીવન તો સ્વપ્ન અને કલ્પનાની ભ્રાંતિ છે, તેને કોણ સાચે અનુભવે છે?
જીવિતં મરણં ચૈતત્ સઙ્કલ્પપુરુષે યથા । અસત્યમ્ એવ ભાત્ય્ એતદ્ અસ્મિન્ પુત્રિ શરીરકે
બાળક, કલ્પનામાં જે જીવ અને મૃત્યુ દેખાય છે, તે આ શરીરમાં માત્ર ભાસે છે, વાસ્તવમાં તે અસત્ય છે.
તદ્ એતદ્ ઉપદિષ્ટં મે જ્ઞાનં દેવિ ત્વયામલમ્ । યસ્મિઞ્ શ્રુતિં ગતે શાન્તિમ્ એતિ વિશ્વવિષૂચિકા
હે દેવી, તમે મને જે શુદ્ધ જ્ઞાન આપ્યું છે, તે સાંભળવાથી જગતની બિમારી શાંત થઈ જાય છે.
અત્રોપકુરુતે કો હિ કો ઽભ્યાસઃ કીદૃશો ઽથવા । સ કથં પોષમ્ આયાતિ પુષ્ટે તસ્મિંશ્ ચ કિં ભવેત્
અહીં કોણ મદદ કરે છે? કઈ રીતે અને કઈ રીતનો અભ્યાસ થાય છે? તે અભ્યાસ કેવી રીતે મજબૂત બને છે અને પૂર્ણ થવાથી શું થાય છે?
યદ્ એવ ક્રિયતે કિઞ્ચિદ્ યેન યેન યદા યદા । વિનાભ્યાસેન તન્ નેહ સિદ્ધિમ્ એતિ કદાચન
કોઈ પણ કાર્ય, કોઈ પણ સમયે, કોઈ પણ રીતે થાય, પણ અભ્યાસ વિના એ ક્યારેય સફળ થતું નથી.
તચ્ચિન્તનં તત્કથનમ્ અન્યોઽન્યં તત્પ્રબોધનમ્ । તદ્ગતપ્રાણમનનં બ્રહ્માભ્યાસં વિદુર્ બુધાઃ
તેનું ચિંતન કરવું, તેની વાત કરવી, એકબીજાને તેમાં જાગૃત કરવું અને શ્વાસ પણ તેમાં લીન કરીને ધ્યાન કરવું—વિદ્વાનો આ બધાને બ્રહ્મનો અભ્યાસ કહે છે.
યેષાં ત્વ્ અન્તં ગતં પાપં જનાનાં પુણ્યકર્મણામ્ । તે દ્વન્દ્વમોહનિર્મુક્તા વિજ્ઞેયા બ્રહ્મસેવકાઃ
જેનાં પાપો પૂરા થઈ ગયા છે, જે સારા કામ કરે છે અને દ્વૈતની મોહમાંથી મુક્ત છે, એવા લોકો બ્રહ્મના સાચા સેવક કહેવાય છે.
અધ્યાત્મશાસ્ત્રચિન્તાભિર્ યેષાં ગચ્છન્તિ રાત્રયઃ । વાસનાતાનવોત્કાભિસ્ તે બ્રહ્માભ્યાસિનસ્ સ્થિતાઃ
જેનાં રાતો આત્મવિચારના ગ્રંથોમાં મન મૂકીને પસાર થાય છે અને જેઓની ઈચ્છાઓ ધીરે ધીરે ઓછી થઈ ગઈ છે, એવા લોકો બ્રહ્મના અભ્યાસમાં સ્થિર છે.
યે વિરક્તા મહાત્માનો ભોગભાવનતાનવમ્ । ભાવયન્ત્ય્ અભવાયાન્તર્ ભવ્યા ભુવિ જયન્તિ તે
જે મહાન આત્માઓ ભોગની ઇચ્છામાંથી ઉદાસીન છે અને જે સતત અવ્યય અવસ્થાનો વિચાર કરે છે, એવા શુભ આત્માઓ જગતમાં વિજયી થાય છે.
ઉદિતૌદાર્યસૌન્દર્યા વૈરાગ્યરસરઞ્જિતા । આનન્દસ્યન્દિની યેષાં મતિસ્ તે ઽભ્યાસિનઃ પરે
જેનાં મન ઉદારતા અને સૌંદર્યથી ઉજળા છે, વૈરાગ્યના રસથી રંગાયેલા છે અને આનંદથી છલકાય છે, એ લોકો સર્વોત્તમ સાધક છે.
અત્યન્તાભાવસમ્પત્તિં જ્ઞાતું જ્ઞેયસ્ય વસ્તુનઃ । યુક્ત્યા શાસ્ત્રે યતન્તે યે તે બ્રહ્માભ્યાસિનસ્ સ્થિતાઃ
જે લોકો તર્ક અને શાસ્ત્રના આધારથી જાણવાના વિષયની સંપૂર્ણ અસ્તિત્વહીનતા સમજવા પ્રયત્ન કરે છે, તેઓ બ્રહ્મના અભ્યાસમાં સ્થિર રહે છે.
સર્ગાદાવ્ એવ નોત્પન્નં દૃશ્યં નાસ્ત્ય્ એવ તત્ સદા । ઇદં જગદ્ અહં ચેતિ બોધાભ્યાસં વિદુઃ પરે
જ્ઞાની લોકો જાણે છે કે જગતની શરૂઆતમાં આ દૃશ્ય જગત ક્યારેય ઉપજ્યું નથી અને ક્યારેય હતું જ નહીં; 'આ જગત' અને 'હું' માત્ર કલ્પના છે – એ જ સજાગતાનો અભ્યાસ છે.
દૃશ્યાસમ્ભવબોધેન રાગદ્વેષાદિતાનવે । રતિર્ બલોદિતા યાસૌ બ્રહ્માભ્યાસ ઉદાહૃતઃ
દૃશ્યની અસ્તિત્વહીનતા જાણવાથી અને રાગ-દ્વેષ વગેરે ઓછા થવાથી જે આનંદ ઊપજે છે, તેને બ્રહ્મનો અભ્યાસ કહેવામાં આવે છે.
દૃશ્યાસમ્ભવબોધેન રાગદ્વેષાદિતાનવમ્ । તપ ઇત્ય્ ઉચ્યતે લોકે દૃશ્યદોષસ્ તુ દુઃખકૃત્
દૃશ્યની અસ્તિત્વહીનતા જાણવાથી રાગ-દ્વેષ વગેરે ઓછા થાય, તેને દુનિયામાં તપ કહે છે; પણ દૃશ્યને સાચું માનવાની ભૂલ દુઃખનું કારણ બને છે.
દૃશ્યાસમ્ભવબોધે હિ જ્ઞાનં જ્ઞેયસ્ય કથ્યતે । તદભ્યાસેન નિર્વાણમ્ ઇત્ય્ અભ્યાસો મહોદયઃ
જ્યારે દેખાતા વસ્તુઓ અસ્તિત્વમાં આવી શકે નહીં એ સમજાય છે, ત્યારે જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. એ જ્ઞાનનું સતત અભ્યાસ કરવાથી મોક્ષ મળે છે—આવો અભ્યાસ ખૂબ મહત્વનો છે.
ભવબહુલનિશાનિતાન્તનિદ્રા સતતવિવેકવિબોધવારિસેકૈઃ । પ્રગલતિ હિમશીતલૈર્ ઇવોચ્ચૈઃ શરદિ મહામિહિકેવ ચેતસીતિ
જગતના જીવનની લાંબી રાત, જે મોહની ઊંઘથી ઘેરી છે, એ સતત વિવેકની ઝરમર વરસાદથી ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે, જેમ શરદના ઠંડા, શાંત વરસાદથી ભારે હિમપાત ઓગળી જાય છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
આ રીતે મુનિએ કહ્યું પછી, દિવસ સાંજ તરફ વળી ગયો અને સૂર્ય અસ્ત થયો; સભ્યોએ નમસ્કાર કરીને સ્નાન કરવા ગયા અને સૂર્યકિરણો પણ ધીમે ધીમે અંધકારમાં ઓગળી ગયા.
ઇતિ સઙ્કથનં કૃત્વા તસ્યાં નિશિ વરાઙ્ગને । સુપ્તે પરિજને નૂનમ્ અથાન્તઃપુરમણ્ડપે
આ સંવાદ પછી, એ રાત્રે, જ્યારે સૌ દાસીઓ ઊંઘી રહી હતી, ત્યારે એ ઉત્તમ સ્ત્રી મહેલના આંતરિક મંડપમાં હતી.
દૃઢાખિલાર્ગલદ્વારગવાક્ષે દક્ષચેતસી । પુષ્પપૂરણસુસ્ફીતમાંસલામોદમન્થરે
બધા દરવાજા, કવાડો અને બારીઓ મજબૂત રીતે બંધ કરી, ચેતન અને સ્થિર મનમાં, અનેક ફૂલોની સુગંધથી ભરપૂર એવા વાતાવરણમાં—
અમ્લાનમાલાવસનશવપાર્શ્વાસનસ્થિતે । સકલામલપૂર્ણેન્દુવદનોદ્દ્યોતિતાસ્પદે
કદી ન વાંછાતા હારોથી શોભતા શય્યાના બાજુમાં બેઠા, ચાંદની જેવી નિર્મળ અને સુંદર સ્ત્રીઓના ચહેરાથી પ્રકાશિત એવા સ્થળે—