ઇહ દેહં ઇમં ન્યસ્ય શુદ્ધસત્ત્વાનુપાતિના । ચેતસા તત્ પરં યામિ લોકં ત્વં કથયેતિ તુ
અહીં, આ શરીર છોડીને અને મન શુદ્ધ સ્વભાવ સાથે રાખીને, હું એ સર્વોચ્ચ સ્થાન તરફ જાઉં છું—મને એ વિષે કહો.
સઙ્કલ્પવ્યોમવૃક્ષસ્ તે યથા સન્ન્ અપિ ખાત્મકઃ । ન કુડ્યાત્મા ન કુડ્યેન રોધ્યતે નાપિ કુડ્યહા
જેમ તારો કલ્પનાનો આકાશમાં ઊગેલો વૃક્ષ છે, જે હોવા છતાં પણ આખરે આકાશ જેવું છે—એ દીવાલ જેવું નથી, દીવાલથી અટકતું નથી અને દીવાલને તોડતું પણ નથી.
શુદ્ધૈકસત્ત્વનિર્માણચિત્તરૂપસ્ય તત્ કિલ । પ્રતિભાનમ્ અતસ્ તસ્માદ્ પરમાદ્ ભિદ્યતે મનાક્
એ તો શુદ્ધ અને એકજ તત્વથી બનેલા મનના સ્વરૂપ જેવું છે; એટલે એનું પ્રગટ થવું પણ સર્વોચ્ચ તત્વથી થોડું જ અલગ પડે છે.
સો ઽયમ્ એતાદૃશો દેહો નૈનં સન્ત્યજ્ય યામ્ય્ અહમ્ । અનેનૈવ તમ્ આપ્નોમિ દેશં ગન્ધમ્ ઇવાનિલઃ
આ શરીર પણ એવો જ છે; હું એ છોડીને ક્યાંય જતો નથી. આ જ શરીરથી હું એ સ્થાન સુધી પહોંચું છું, જેમ સુગંધ વાયુ સાથે જાય છે.
યથા જલં જલૈર્ વાગ્નિર્ અગ્નિના વાયુનાનિલઃ । મિલત્ય્ એવં મનોદેહો દેહૈર્ અન્યૈર્ મનોમયૈઃ
જેમ પાણી પાણીમાં ભળી જાય છે, અગ્નિ અગ્નિમાં અને પવન પવનમાં સમાઈ જાય છે, એ જ રીતે મનથી બનેલું શરીર પણ બીજા મનથી બનેલા શરીરો સાથે એક થઈ જાય છે.
ન હિ પાર્થિવતાં સંવિદ્ એત્ય્ અપાર્થિવસંવિદા । એકત્વં કલ્પનાશૈલશૈલયોઃ ક્વાહતિર્ મિથઃ
પૃથ્વીથી જોડાયેલી જાગૃતિ, પૃથ્વીથી અલગ જાગૃતિમાં ભળી શકતી નથી; કલ્પનાના બે પર્વતો વચ્ચે ક્યાંય મિલન થતું નથી.
આતિવાહિક એવાયં ત્વાદૃશશ્ ચિત્તદેહકઃ । આધિભૌતિકબુદ્ધ્યા તુ ગૃહીતશ્ ચિરભાવનાત્
તમારું આ મનથી બનેલું શરીર માત્ર એક માર્ગ છે; પણ લાંબા સમયથી એવી કલ્પના થવાથી, બુદ્ધિ તેને પૃથ્વી જેવા સત્ય રૂપે માનતી રહી છે.
યથા સ્વપ્ને યથા દીર્ઘકાલધ્યાને યથા ભ્રમૈઃ । યથા વ્યસનિસઙ્કલ્પે યથા ગન્ધર્વપત્તને
જેમ સ્વપ્નમાં, લાંબા ધ્યાનમાં, ભ્રમમાં, વ્યસનીના દૃઢ વિચારમાં કે ગંધર્વનગરી જેવી કલ્પનામાં—
વાસનાતાનવં નૂનં યદા તે સ્થિતિમ્ એષ્યતિ । તદાધિભૌતિકીભાવં પુનર્ એતિ ન દેહકઃ
જ્યારે તારી મનની સૂક્ષ્મ વૃત્તિઓ ખરેખર ઓછી થઈ જાય છે અને મન સ્થિર થઈ જાય છે, ત્યારે શરીરમાં ફરીથી શારીરિક સ્થિતિ પાછી આવતી નથી.
આતિવાહિકદેહત્વપ્રત્યયે ઘનતાં ગતે । તમ્ અવાપ્નોત્ય્ અયં દેહો દશામોહે વિનશ્યતિ
જ્યારે સૂક્ષ્મ શરીર વિશેનો વિશ્વાસ મજબૂત થાય છે, ત્યારે આ દેહને ઘનતા મળે છે; પણ જ્યારે એ વિશ્વાસ ભ્રમમાં ખોવાઈ જાય છે, ત્યારે આ દેહ નાશ પામે છે.
યદ્ અસ્તિ નામ તત્રૈષ નાશાનાશક્રમો ભવેત્ । વસ્તુતો નાસ્તિ યત્ ત્વ્ એવ નાશસ્ સ્યાત્ તત્ર કીદૃશઃ
જે કશું નામથી છે, એમાં નાશ અને અવિનાશનો ક્રમ ચાલે છે; પણ જે વાસ્તવમાં નથી, એનો નાશ કેમ થઈ શકે? એમાં નાશ કેવો?
રજ્જ્વાં સર્પભ્રમે નષ્ટે સત્યબોધવશાત્ સુતે । સર્પો ન નષ્ટસ્ તન્ નષ્ટો વેત્ય્ એવં કેવ સઙ્કથા
જ્યારે દોરીમાં સાપનો ભ્રમ સાચા જ્ઞાનથી દૂર થઈ જાય છે, ત્યારે એ સાપ ન નાશ પામે છે, ન અવિનાશ પામે છે—આવી વાત કરવી અર્થહીન છે.
યથા સત્યપરિજ્ઞાનાદ્ દૃશ્યતે નાધિભૌતિકઃ । તથાતિવાહિકજ્ઞાનાદ્ દૃશ્યતે નાધિભૌતિકઃ
જેમ સાચી સમજથી ભૌતિક વસ્તુ દેખાતી નથી, તેમ જ સૂક્ષ્મ શરીરની ઓળખથી પણ ભૌતિક વસ્તુ દેખાતી નથી.
કલ્પના વિનિવર્તેત કલ્પિતા યદિ કેનચિત્ । સા શિલા સમપાસ્તૈવ યા નેહાસ્તિ કદાચન
કોઈએ કલ્પના કરેલી વસ્તુ દૂર કરી નાખી હોય, તો એ કલ્પના પણ સમાપ્ત થઈ જાય છે; જેમ પથ્થર ફેંકી દેવામાં આવે તો એ અહીં ક્યારેય રહેતો નથી.
પરસ્પરં પરાપૂર્ણમ્ ઇદં દેહાદિકં સ્થિતમ્ । ઇતિ સત્યં વયં ભદ્રે પશ્યામો નાસિ પશ્યસિ
આ શરીર અને એની સાથેની વસ્તુઓ એકબીજાને પૂરક બનીને અસ્તિત્વ ધરાવે છે; એ જ સત્ય છે, પ્રિયે, જે અમે જોઈ શકીએ છીએ, પણ તું એ જોઈ શકતી નથી.
આદિસર્ગે ભવેચ્ ચિત્ત્વં કલ્પનાકલિતં યદા । તદા તતઃપ્રભૃત્ય્ એકં સ્વત્વં દૃશ્યમ્ ઇવેક્ષ્યતે
સૃષ્ટિના આરંભે, જ્યારે મન કલ્પનાથી રચાય છે, ત્યારે જ એ ક્ષણથી વ્યક્તિપન પણ કોઈ વસ્તુ જેવું દેખાવા લાગે છે.
એકસ્મિન્ન્ એવ સંશાન્તે દિક્કાલાદ્યવિભાગિનિ । વિદ્યમાને પરે તત્ત્વે કલ્પનાવસરઃ કુતઃ
જ્યારે એકમાત્ર પરમ તત્વ જ રહે છે, જે શાંત છે અને દિશા, સમય કે અન્ય કોઈ ભેદથી વિભાજિત નથી, ત્યારે કલ્પનાને ક્યાંથી સ્થાન મળી શકે?
કટકત્વં યથા હેમ્નિ તરઙ્ગત્વં યથામ્ભસિ । સત્યત્વં ચ યથા સ્વપ્નસઙ્કલ્પનગરાદિષુ
જેમ કંકણપણું સોનામાં હોય છે, જેમ તરંગપણું પાણીમાં હોય છે, અથવા જેમ સ્વપ્નના શહેરોમાં અને કલ્પિત જગતમાં સત્યપણું હોય છે—
નાસ્ત્ય્ એવ સત્યાનુભવે તથા નાસ્ત્ય્ એવ ચિત્પદે । કલ્પનં વ્યતિરિક્તાત્મ તત્સ્વભાવાદ્ અનામયાત્
એ જ રીતે, સત્યના અનુભવમાં અને ચેતનાના ક્ષેત્રમાં, આત્માથી અલગ કોઈ કલ્પના જ નથી, કારણકે તેનો સ્વભાવ દુઃખરહિત અને નિર્મળ છે.
યથા નાસ્ત્ય્ અમ્બરે પાંસુઃ પરે નાસ્તિ તથા કલા । અકલાકલનં શાન્તમ્ ઇદમ્ એકમ્ અજં તતઃ
જેમ આકાશમાં ધૂળ નથી, તેમ પરમ તત્વમાં પણ કોઈ ભેદ નથી; આ એકમાત્ર, શાંત અને અજન્મા સત્તા સર્વ પ્રકારની કલ્પનાઓથી પર છે.
યદ્ વેદં ભાસતે કિઞ્ચિત્ તત્ તસ્યૈવ નિરામયમ્ । કચનં કાઞ્ચનાખ્યાનકાન્તસ્યાતિમણેર્ ઇવ
જે જ્ઞાન પ્રકાશે છે, એ શુદ્ધ છે અને એ માત્ર એ જનું છે; જેમ કિંમતી રત્નનો તેજ, સોનારની વાર્તામાં જેને સોનુ કહેવાય છે, તેમ છે.
એતાવન્તં ચિરં કાલમ્ એવં દેવિ વયં વદ । ભ્રામિતાઃ કે ચ નામેમે દ્વૈતાદ્વૈતવિકલ્પનૈઃ
હે દેવી, કેટલાંય સમયથી આપણે આમ ભટકી રહ્યા છીએ; આ કોણ છે, જે હંમેશા દ્વૈત અને અદ્વૈતના વિચારોથી ગૂંચવાયેલા છે?
અવિચારેણ તરલે ભ્રાન્તાસિ ચિરમ્ આકુલા । અવિચારસ્ સ્વભાવોત્થસ્ સ વિચારાદ્ વિનશ્યતિ
તમે લાંબા સમયથી વિચારોના અશાંત પ્રવાહમાં ગૂંચવાઈ અને વ્યાકુળ થઈ ગયા છો; આ ગૂંચવણી પોતાની સ્વભાવથી ઊભી થાય છે અને વિચારથી દૂર થઈ જાય છે.
અવિચારો વિચારેણ નિમેષાદ્ એવ નશ્યતિ । એષો ઽસન્ન્ એવ તેનાન્તર્ અવિદ્યૈષા ન વિદ્યતે
વિચાર વિના ઉદ્ભવેલી ગૂંચવણી વિચારથી તરત જ નાશ પામે છે; એટલે એ સાચે તો અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી, અને અંદર અજ્ઞાન પણ રહેતું નથી.
તસ્માન્ નૈવાવિચારો ઽસ્તિ નાવિદ્યા નૈવ બન્ધનમ્ । ન મોક્ષો ઽસ્તિ નિરાબાધં શુદ્ધબોધસ્ ત્વ્ ઇદં જગત્
આથી, અહીં કોઈ પ્રશ્ન ઉઠતો નથી, અજ્ઞાન નથી, બંધન નથી અને મુક્તિ પણ નથી. આ આખું જગત નિર્મલ ચેતનાથી ભરેલું છે, એમાં કોઈ અવરોધ નથી.
એતાવન્તં યદા કાલં ત્વયૈતન્ ન વિચારિતમ્ । તદા ન સમ્પ્રબુદ્ધા ત્વં ભ્રાન્તૈવાર્ણવ આકુલા
જ્યાં સુધી તું આ વિષય પર વિચાર કર્યો નહોતો, ત્યાં સુધી તું સંપૂર્ણ રીતે જાગૃત નહોતી—ભ્રમમાં અને ઉથલપાથલ સમુદ્ર જેવી ચિંતા અને ગભરાટમાં હતી.
અદ્યપ્રભૃતિ બુદ્ધાસિ વિમુક્તાસિ વિવેકિની । વાસનાતાનવે બીજં પતિતં તવ ચેતસિ
આજથી તું જાગૃત થઈ ગઈ છે, મુક્ત થઈ ગઈ છે અને સાચું વિવેક ધરાવતી બની ગઈ છે; તારા મનમાંથી સંસ્કારોનું બીજ પણ પડી ગયું છે.
આદાવ્ એવ હિ નોત્પન્નં દૃશ્યં સંસારનાટકમ્ । યદા તદા કથં કેન વાસ્યતે વાસનાપિ કા
શરૂઆતથી જ આ દૃશ્ય, સંસારનો નાટક, ક્યારેય ઊભું થયું જ નથી; તો પછી ક્યારે, કેવી રીતે અને કોણે તેને અનુભવ્યું? અને સંસ્કાર પણ ક્યાંથી આવ્યા?
અત્યન્તાભાવસમ્પત્તૌ દ્રષ્ટૃદૃશ્યદૃશામ્ અતઃ । એકધ્યાને પરં રૂઢે નિર્વિકલ્પસમાધિનિ
જ્યારે દર્શક, દર્શન અને જોવાનું સંપૂર્ણ અભાવ પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે મન એકાગ્રતામાં સ્થિર થઈ જાય છે અને મનમાં કોઈ પણ પ્રકારનો વિચાર રહેતો નથી.
વાસનાક્ષયબીજે ઽસ્મિન્ કિઞ્ચિદ્ અઙ્કુરિતે હૃદિ । ક્રમાન્ નોદયમ્ એષ્યન્તિ રાગદ્વેષાદિકા દૃશઃ
આ અવસ્થામાં, જયારે મનની વાસનાઓનો બીજ નાશ પામે છે, ત્યારે જો હૃદયમાં થોડું પણ અંકુર ફૂટે, તો ધીમે ધીમે રાગ-દ્વેષ જેવી ભાવનાઓ ફરી ઉદ્ભવે છે.