ઇદં ત્વદીયં સદનં તદ્ગેહાકાશકોશગમ્ । વિદ્ધિ માં ત્વાં ચ સર્વં વા તચ્ ચ વ્યોમૈવ કેવલમ્
આ તમારું ઘર અને એ ઘરના અંદરના જગ્યા, જાણો કે હું, તમે અને આ બધું—આ બધું માત્ર જગ્યા જ છે.
સ્વપ્નસઙ્ગમસઙ્કલ્પસ્વાનુભૂતિપરમ્પરાઃ । પ્રમાણાન્ય્ અત્ર મુખ્યાનિ સમ્બોધાય પ્રદીપવત્
સ્વપ્ન, સંગતિ, ઈચ્છા અને પોતાનાં અનુભવ—આ બધું અહીં સમજ માટે મુખ્ય સાધનો છે, જેમ કે દીવો પ્રકાશ આપે છે.
સ્થિતો બ્રાહ્મણગેહે ઽન્તર્ દ્વિજજીવસ્ તદન્તરે । સસમુદ્રવના પૃથ્વી સ્થિતાબ્જ ઇવ ષટ્પદી
બ્રાહ્મણના ઘરમાં અંદર દ્વિજ આત્મા વસે છે; એના અંદર જ સમુદ્રો અને જંગલોવાળી ધરા છે, જેમ કમળમાં મધમાખી વસે છે.
તસ્યાઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ એકસ્મિન્ પેલવે કોટરોદરે । ઇદં પત્તનમ્ આભાતિ કેશોણ્ડુક ઇવામ્બરે
એ ધરાની એક નાનકડી ખૂણામાં, એક નાની જગ્યા માં, આ શહેર દેખાય છે, જેમ આકાશમાં વાળની ટોચ હોય તેમ.
તસ્મિન્ન્ અસ્મિન્ પુરે તન્વિ તવેદં સદનં સ્થિતમ્ । તસ્માત્ કિમ્ અણુમાત્રે ઽન્તર્ ગજવૃન્દમ્ ઇવ સ્થિતમ્
આ શહેરમાં, સુકુમારી, તારો ઘર છે; તો પછી એટલું નાનું હોય ત્યાં હાથીઓની ટોળી જેવી મોટી સંખ્યા કેવી રીતે રહી શકે?
પરમાણૌ પરમાણૌ સન્તિ વત્સે ચિદાત્મનિ । અન્તર્ અન્તર્ જગન્તીતિ કેનૈતન્ નામ સઙ્ખ્યતે
પ્રિયે, દરેક અણુમાં ચેતના વસે છે; દરેકમાં જગત છુપાયેલું છે—તો પછી આ બધાનું સાચું ગણતરી કોણ કરી શકે?
અષ્ટમં દિવસં વિપ્રસ્ સ મૃતઃ પરમેશ્વરિ । ગતો વર્ષગણો ઽસ્માકમ્ અતઃ કથમ્ ઇદં ભવેત્
પરમેશ્વરી, આઠમા દિવસે એ બ્રાહ્મણનું મૃત્યુ થયું; પણ આપણા માટે તો ઘણા વર્ષો વીતી ગયા—તો આવું કેમ બન્યું?
દેશદૈર્ઘ્યં યથા નાસ્તિ કાલદૈર્ઘ્યં તથૈવ ચ । નાસ્ત્ય્ એવેતિ યથાન્યાયં કથ્યમાનં મયા શૃણુ
જેમ જગતમાં અંતર નથી, એમ જ સમયને પણ લંબાઈ નથી; હવે હું સાચી રીતે સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
યથૈતત્ પ્રતિભામાત્રં જગત્સર્ગાવભાસનમ્ । તથૈતત્ પ્રતિભામાત્રં ક્ષણકલ્પાવભાસનં
જેમ આ જગતની રચના માત્ર મનની કલ્પના છે, એ જ રીતે ક્ષણો અને સમયના ચક્રો પણ મનની કલ્પના રૂપ છે.
ક્ષણકલ્પજગત્સર્ગત્વત્તામત્તાત્મજન્મનામ્ । યથાવત્ પ્રતિભાસસ્ય વત્સે ક્રમમ્ ઇમં શૃણુ
જગતની રચના, ક્ષણો, સમયના ચક્રો અને જીવોની ઉત્પત્તિ બધું મનમાંથી જ ઊભરાય છે. હે પ્રિય, હવે આ બધું કેવી રીતે થાય છે એ ક્રમથી સાંભળ.
અનુભૂય ક્ષણં જીવો મિથ્યામરણમૂર્છનામ્ । તદૈવોન્મેષમાત્રેણ વ્યોમ્ન્ય્ એવ વ્યોમરૂપ્ય્ અપિ
જ્યારે જીવ એક ક્ષણનો અનુભવ કરે છે, ત્યારે તે મરણ અને પુનર્જન્મની મિથ્યા ભાવનામાં ફસાઈ જાય છે; પણ જરા જાગૃતિ આવે તો એ આકાશમાં પણ પોતે આકાશરૂપ બની જાય છે.
આધેયો ઽહમ્ ઇહાધારે સ્થિતો ઽહમ્ ઇતિ ચેતતિ । હસ્તપાદાદિમાન્ દેહો મમાયમ્ ઇતિ પશ્યતિ
પછી એ વિચારે છે કે 'હું અહીં આધાર પર સ્થિત છું, હું અહીં છું' અને 'આ હાથ-પગવાળું શરીર મારું છે' એમ જુએ છે.
યદૈવ ચેતતિ વપુસ્ તદૈવેદં સ ચેતતિ । એતસ્યાહં પિતુઃ પુત્રો વર્ષાણીમાનિ સન્તિ મે
જ્યારે મન શરીર વિશે વિચારે છે, ત્યારે એ જ સમયે એ એવું પણ માને છે કે 'હું આ પિતાના પુત્ર છું; મને આટલા વર્ષ થયા છે.'
ઇમે મે બાન્ધવા રમ્યા મમેદં રમ્યમ્ આસ્પદમ્ । જાતો ઽહમ્ અભવં બાલો વૃદ્ધિં યાતો ઽહમ્ ઈદૃશઃ
'આ મારા પ્રિય સગા છે; આ મારો આનંદદાયક ઘર છે. હું જન્મ્યો, બાળપણમાં રહ્યો અને હવે આવો થયો છું.'
બાન્ધવાશ્ ચાસ્ય તે સર્વે તથૈવ વિહરન્ત્ય્ અપિ । ચિદાકાશઘનૈક્યત્વાત્ સ્વાત્મન્ય્ અપિ ભવન્તિ તે
એના બધા સગા પણ એ જ રીતે ફરતા રહે છે; ચેતનાના એકરૂપતાને કારણે, એ બધા એના પોતાના મનમાં પણ વસે છે.
એવં નામોદિતે ઽપ્ય્ અસ્યાશ્ ચિતેસ્ સંસારષણ્ડકે । ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અભ્યુદિતં સ્થિતં વ્યોમૈવ નિર્મલમ્
આ રીતે, સંસારના જંગલમાં એ નામો ઉદ્ભવે એ પહેલાં, કંઈ પણ દેખાતું કે ટકેલું નથી—માત્ર શુદ્ધ આકાશ જ રહે છે.
સ્વપ્ને દ્રષ્ટરિ યદ્વચ્ ચિત્ તદ્વદ્ દૃશ્યે ચિદ્ એવ સા । સર્વદૈકતયા તસ્માત્ સા સ્વપ્ને દ્રષ્ટૃદર્શનમ્
જેમ સ્વપ્નમાં જોનાર અને જોવાતું બધું ચેતન જ હોય છે, એમ જ આ જગતમાં પણ માત્ર ચેતન જ છે, જે હંમેશા એકરૂપ છે. એટલે સ્વપ્નમાં જોનાર અને જોવાતું બધું ચેતન જ છે.
યથા સ્વપ્ને તથોદેતિ પરલોકદૃશા ચિતિઃ । પરલોકે યથોદેતિ તથૈવેહાપ્ય્ ઉદેતિ સા
જેમ સ્વપ્નમાં ચેતના ઊભી થાય છે, તેમ જ પરલોકના દર્શનમાં પણ ચેતના પ્રગટે છે. અને જેમ પરલોકમાં ચેતના ઊભી થાય છે, એ જ રીતે અહીં પણ તે જ ચેતના પ્રગટે છે.
તત્ સ્વપ્નપરલોકેહલોકાનામ્ અસતાં સતાં । ન મનાગ્ અપિ ભેદો ઽસ્તિ વીચીનામ્ ઇવ વારિણિ
સ્વપ્ન, પરલોક કે આ લોક, સાચા કે ખોટા — બધામાં જરા પણ ફરક નથી, જેમ તરંગો અને પાણી અલગ નથી.
અતો ઽજાતમ્ ઇદં વિશ્વમ્ અજાતત્વાદ્ અનાશિ ચ । ખરૂપત્વાચ્ ચ નાસ્ત્ય્ એવ યચ્ ચ ભાતિ ચિદ્ એવ સા
આ જગત જન્મ્યું નથી, કારણ કે એ અજન્મા અને અવિનાશી છે; અને આકાશ જેવી સ્વરૂપ ધરાવતું હોવાથી એ સાચે જ અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી. જે દેખાય છે, એ માત્ર ચેતન જ છે.
યથૈષા ચેત્યનિર્હીના પરમવ્યોમરૂપિણી । સચેત્યાપિ તથૈવૈષા પરમવ્યોમરૂપિણી
જેમ આ, વિષયોથી રહિત ન હોવા છતાં, સર્વોચ્ચ આકાશ જેવું સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેમ વિષયો સાથે હોવા છતાં પણ એ સર્વોચ્ચ આકાશ જેવું જ સ્વરૂપ ધરાવે છે.
યસ્માચ્ ચેત્યમ્ અતો નાન્યદ્ વીચિત્વાદ્ ઇવ વારિતા । વીચિત્વં ચ ન ચૈવાસ્તિ શશશૃઙ્ગવદ્ એવ હિ
કારણ કે વિષયો એમાંથી જ ઊભા થાય છે, તેથી એમાંથી અલગ કંઈ નથી, જેમ તરંગો પાણીમાંથી ઊભા થાય છે; અને તરંગપણું પણ સાચું નથી, એ તો સસલના શિંગા જેવું કલ્પિત છે.
સૈવ ચેત્યમ્ ઇવાપન્ના સ્વભાવાદ્ અચ્યુતાપ્ય્ અલમ્ । તસ્માન્ નાસ્ત્ય્ એવ દૃશ્યો ઽર્થઃ કુતો ઽતો દ્રષ્ટૃદૃશ્યધીઃ
એ જ પોતે વિષયરૂપે દેખાય છે, છતાં પોતાના સ્વભાવથી કદી નાશ પામતી નથી; તેથી ખરેખર જોવાતું કંઈ નથી, તો પછી જોનાર અને જોવાતા વિષયની કલ્પના ક્યાંથી આવી શકે?
નિમેષેણૈવ જીવસ્ય મૃતિમોહાદ્ અનન્તરમ્ । ત્રિજગત્સર્ગદૃશ્યશ્રીઃ પ્રતિભામ્ ઉપગચ્છતિ
માણસના મૃત્યુમોહ પછી માત્ર એક પળમાં જ ત્રણેય લોકની રચનાનો ભવ્ય દૃશ્ય માત્ર ભાસરૂપે ઊભો થાય છે.
યથાદેશં યથાકાલં યથારમ્ભં યથાક્રમમ્ । યથોત્પાદં યથામાતૃ યથાપિતૃ યથૌરસમ્
જેમ સ્થળ હોય તેમ, જેમ સમય હોય તેમ, જેમ શરૂઆત થાય તેમ, જેમ ક્રમ આવે તેમ, જેમ ઉત્પત્તિ થાય તેમ, જેમ માતા હોય તેમ, જેમ પિતા હોય તેમ, અને જેમ વંશ હોય તેમ,
યથાવયો યથાસંવિદ્ યથાસ્થાનં યથેહિતમ્ । યથાબન્ધુ યથાભૃત્યં યથેહાસ્તમયોદયમ્
જેમ ઉંમર હોય તેમ, જેમ સમજણ હોય તેમ, જેમ સ્થાન હોય તેમ, જેમ ઈચ્છા હોય તેમ, જેમ સંબંધીઓ હોય તેમ, જેમ નોકર હોય તેમ, અને જેમ પ્રયત્ન ઊગે અને અસ્ત થાય તેમ,
અજાતમ્ એવ જાતો ઽહમ્ ઇતિ પશ્યતિ ચિદ્વપુઃ । દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યમનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ
ચેતનાનું સ્વરૂપ એવું જુએ છે કે, 'હું જન્મ્યો છું, પણ હકીકતમાં ક્યારેય જન્મ્યો જ નથી,' અને સાથે સાથે સ્થળ, સમય, ક્રિયા, વસ્તુ, મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયોને પણ જુએ છે.
ઝગિત્ય્ એવ મૃતેર્ અન્તે વપુઃ પશ્યતિ યૌવનમ્ । એષા માતા પિતા ત્વ્ એષ બાલો ઽભૂવમ્ અહં ત્વ્ ઇતિ
મૃત્યુના અંતે તરત જ શરીર યુવાનીને જુએ છે; 'આ મારી માતા છે, આ મારા પિતા છે, હું બાળક હતો, હું આ છું,' એમ વિચાર કરે છે.
નાનુભૂતો ઽનુભૂતો વા યસ્ સ્યાત્ સ્મૃતિમયઃ ક્રમઃ । પશ્ચાદ્ ઉદેત્ય્ અસૌ તસ્ય પુષ્પસ્યેવ ફલોદયઃ
જે અનુભવાયું હોય કે ના પણ હોય, જે યાદોની કડી બને છે, એ પછી એ વ્યક્તિમાં ફૂલે છે, જેમ ફૂલમાંથી ફળ આવે છે.
નિમેષેણૈવ સકલો ગત ઇત્ય્ અનુભૂયતે । રાત્રિર્ દ્વાદશવર્ષાણિ હરિશ્ચન્દ્રે તથાપ્ય્ અભૂત્
એક પળમાં બધું જ વીતી ગયું એવું લાગે છે; પણ હરિશ્ચંદ્ર માટે તો એક રાતે બાર વર્ષ વીતી ગયા હતા.